Кіріспе

Ефебифобия – жастықтан қорқу. Алғаш рет "жасөспірімдерге деген қорқыныш немесе жек көру" деп аталып, бүгінде бұл құбылыс әлемнің әртүрлі елдерінде "жастарды қате, жоғарылатып көрсету және сенсациялық бейнелеу" ретінде танылады. Жастықтан қорқу туралы зерттеулер социология және жастар туралы ғылымдар салаларында жүргізіледі. Ол педофобиядан ерекшеленеді, себебі педофобия көбінесе жасы келмеген балаларға, ал ефебифобия жасөспірімдерге қатысты.

Ақша шығару

Эфебифобия сөзі грек тіліндегі ἔφηβος (éphēbos) – "жас" немесе "өспірім" және φόβος (phóbos) – "қорқыныш" немесе "фобия" деген сөздерден құралған. Бұл терминнің авторлығы 1994 жылы Кирк Астроттың Phi Delta Kappan журналында жариялаған мақаласына есептеледі. Қазіргі кезде әлеуметтанушылар, мемлекеттік органдар және жастарды қолдау ұйымдары эфебифобияны – өспірімдерге немесе өспірім шаққа қатысты аномальды немесе иррационалды және тұрақты қорқыныш немесе жек көру сезімі деп анықтайды және оны халықаралық деңгейде қолданады.

Аналогты таңбалар

Педофобия термині Еуропада жоғарыда айтылған "жастардан қорқу" құбылысын сипаттау үшін кеңінен қабылданып алынды. Педиафобия – нәрестелер мен балалардан қорқу. Хебефобия (грекше ἥβη, hḗbē, "жастық, жасөспірім шақ") деген ұғым да ұсынылған. Осыған ұқсас терминдерге ересектерге басымдық таныту, балалар мен жастарға қарсы көзқарас және жасы бойынша кемсітуді білдіретін жасқа қатысты дискриминация жатады.

Ювеной

ХХІ ғасырдың аясында "juvenoia" неологизмі "Christian Science Monitor" сияқты басылымдарда жастармен байланысты әлеуметтік мәдениетке деген наразылықты және/немесе қорқынышты сипаттау үшін қолданылған. Психологиялық алшақтық, негізінен, технологияның дамуымен және оның дәстүрлі құндылықтарға қарсы материалдарды танысуға мүмкіндік беруімен байланысты.

Тарих

Жастардан қорқу, көше мәдениетінен қорқу және қылмыстан қорқу Батыс мәдениетінде «заманнан бері» бар деп есептеледі. Макиавелли Флоренция қаласын тұрақты әскер ұстаудан алған жастарға деген қорқыныш кедергі келтіргенін түсінген деуге болады. Ежелгі Грекия мен ортағасырлық Венеция да жастарға деген қорқынысынан қоғамдық саясаттарының дұрыс болмауына себеп болған. Ертедегі американдық пуританизм жастарға деген қорқынышқа негізделгендігі айтылады, олар оқиғалылық пен ағартушылықты бейнелейтін және сондықтан «бұзылған моральға» ұшырауы мүмкін деп саналған. Өнеркәсіптік революция кезінде Батыс Еуропа мен Солтүстік Американың танымал бұқаралық ақпарат құралдары мектептің индустрияландыруын одан әрі дамыту үшін балалар мен жастарды қорқытуды насихаттауға, соңында механикаландыру мен жаңа жұмыс күшінің келуіне байланысты олардың еңбегі қажет болмай қалғанда жұмыс орындарынан шығаруға ұмтылған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Франция «жастар ауруына» (mal de jeunesse) алаңдап, жастарға деген қорқынышын көрсететін саясат жасады. «Оларды жазғы лагерьлерге жіберіңіз, басқаларын түзету мекемелеріне орналастырыңыз, қалғандарына таза ауа беріңіз, спорт алаңдарын салыңыз» - сол кездегі жастар саясатының мақсаты осы болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ әскері Оңтүстік штаттардағы жастардың санының өсуін ұлттық қауіпсіздік үшін үлкен мәселе деп таныды. Сарапшылар жастарға деген қорқыныштың күшеюі осы қауіпке жауап ретінде жасалған қорғаныс саясатына байланысты болуы мүмкін деп болжайды. «1990 жылдары жасөспірімдерге деген қорқыныш артты», себебі «жастардың қолға түсетін қару-жараққа қол жеткізуінің артуы, аймақтық жасөспірімдер бандаларының есірткі картельдеріне бірігуі, қалалық жастарды нәсілдік стереотиптерге тоғыстыру, академиялық және саяси жағымпаздық, бұқаралық ақпарат құралдарының шулылығы және студенттердің бір-біріне шабуыл жасауы» болды. Seattle Weekly газеті жастарға деген қорқынышты Сиэтл, Вашингтон қаласының қазір тоқтатылған жасөспірімдер биіне қатысты ережесінің басты себебі деп атады. Премьер-министр Тони Блэрдің үкіметі 1998 жылы жастарға деген қорқынышпен тікелей байланысты Антиәлеуметтік мінез-құлық туралы жарлықты енгізді.

Себептер

Бұқаралық ақпарат құралдары, маркетингшілер, саясаткерлер, жастармен жұмыс істейтіндер және зерттеушілер жастарға деген қорқынышты күшейтуге қатысты. Дамыған елдерде жастардың жұмыс күшіне қатыспауы күтілуде, сондықтан олардың тұтынушы емес кез келген рөлі ересектер үшін қауіпті болып көрінеді. Ата-аналар мен мұғалімдерге қауіпсіздік сату да маңызды рөл атқарды, себебі үйдегі қауіпсіздік жүйелері, ұялы телефондар және компьютерлік бақылау ата-аналарға ұсынылады; ал рентген аппараттары, металл іздегіштер және жабық телеарналар мектептерге жастарға сенуге болмайды деген сылтаумен сатылады. Бұл шаралар, жастарды бақылау зорлық-зомбылық пен трагедияның алдын алуға көмектеспейтінін тәжірибе көрсеткеніне қарамастан жасалуда: Колумбайн орта мектебіндегі оқиға бейнекамералар мен полиция бар ғимаратта болды. «Жас», «жасөспірім» және «тінейджер» терминдерінің өзі жастарға деген қорқынышпен байланысты. Батыс әлемі индустриалданған сайын, жастар жұмыс күшінен, ерікті де, міндетті де лауазымдардан шығарылып, жеке тәуелсіздігінен айырылып, тотальдік бақылауға ұшыраған институттарға түсті. Мектептерден тыс үкіметтік саясат та әсер етті, соңғы қырық жылда елде комендант сағаты, жастардың жиналуына тыйым салатын заңдар және басқа да жасөспірімдерге бағытталған заңдар қабылданды. Соттар да жастардың құқықтарына қарсы шешімдер қабылдауда. 1940 жылдарға дейін «тінейджерлер» газет беттерінде талқыланбады, себебі олар жеке топ ретінде танылмады. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері батыс қоғамына жастардың ықпалы зор болды, бұл көбінесе оларды «Өзге» ретінде бейнелейтін маркетингтің нәтижесі. Осының салдарынан, жастардың мінез-құлқы ересектерден өзгеше болып көрінеді. Бұл жастар құбылысына және оларға деген қорқыныштың үдемелі дамуына әкеліп соқты.

Әлеуметтік кемсітушілік

Бүгінгі таңда жалпы азаматтар, сондай-ақ балалармен жұмыс істейтін адамдар біздің үйлерімізде, мектептерде және көшелерде жастарға қорқып өмір сүреді. "Қоғам олардың тартымды денелерін, жастық шағын және коммерциялық күшін жақсы көретін болса да", біз "жасөспірімдерді экономика мен демократияға ешқандай үлес қосылмайтын салмақ ретінде қорлаймыз". Бұқаралық ақпарат құралдарында жастарды көбінесе өзіне ғана қызығушылық танытатын, немқұрайлы, жалпыға ортақ мүддеге немесе әлеуметтік мақсаттарға мүкіндік танытпайтын адамдар ретінде бейнелейді. Көптеген әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік сыншылар жастарға деген қорқынышты қоғамдағы жастарға қарсы айыптау күші ретінде қарастырады, әсіресе расизммен қатар келгенде. Ақын Гвендолин Брукс жастардың, әсіресе африкалық американдықтардың қорқынышы туралы сананы көтеру жұмысы үшін жоғары бағаланды. Қазіргі кездегі жасөспірімдерге қатысты кең таралған сенімдер тарихи баяндамалардан өзгеше; бұрын жастар "болашақ" және "ертеңгі күннің көшбасшылары" ретінде бейнеленген, ал бүгін олар "ұсынылмайтын алаңдаушылық көзі, әлеует емес" деп қарастырылады, бұл жасөспірімдерге, әсіресе нәсілдік және этникалық азшылықтарға деген қорқынышқа ықпал етеді. Өз кезегінде, бұл нәсілшіл және ересектерге бағытталған көзқарас қалалық құқық қорғау органдарына, мемлекеттік мектептерге және әлеуметтік қызметтерге хабар береді. Әлеуметтанушылар қазіргі кездегі жастарға деген қорқыныштың кең таралуының көп бөлігі "ересектердің жалпы халықтың расалық құрамының өзгеруіне байланысты алаңдауынан" туындайды деп санайды. Сексизмнің әсері де эфебифобия арқылы күшейеді. Алайда, Нью-Йорк университетінің профессоры Педро Ногера жастарға деген қорқыныш түстік шекарадан да асып түсетінін айтады, өйткені "скейтбордшылар, панктер, тіпті ұқыпты қалалық жасөспірімдер де жастарға тыйым салынған жерлерде көптеп жиналғанда ересектерде алаңдаушылық тудыруы мүмкін". Жастардың қоғамға қатысу мүмкіндігі жастарға деген қорқынышпен шектеледі және көбінесе ересектер арасында қамқорлық немесе қорғаушылық ретінде жасырылады. Сонымен қатар, ғалым Генри Дженкинс "жаңа медианы сынауды жасөспірімдерге, олар ең құлшынысты қолданушыларға деген қорқынышпен байланыстырады. Жастар мәдениеті оның контекстін түсінбесеңіз, мағынасыз және қауіпті көрінеді".

Коммерциялық пайда

Академиялық ғалымдар эфебифобияның коммерциялық сектордағы күшін ерекше атап өтеді, онда жастарға деген осы қорқыныш қаржылық пайда табу үшін кеңінен қолданылған. Зерттеушілер мен әлеуметтік сыншылар бұл туралы айтады, кино мен теледидарды қоса алғанда, танымал бұқаралық ақпарат құралдары қоғамның жастарға деген қорқынышын қаржылай үлкейтті, себебі бір зерттеуде былай делінген: "Жастарға деген шектен тыс қорқыныш – бұл бұқаралық ақпарат құралдарында қалыптасқан үрей". 1950 жылдары жастарға деген өсіп келе жатқан қорқыныштан пайда табу үшін көптеген арзан романдары жаппай өндірілді. Қызығы, бұқаралық ақпарат құралдарының жастарға тигізетін әсері, жастарға деген қорқыныштан туындайтын технологияға деген қорқыныш сияқты күшті емес, және бұл жастарға деген қорқынышты мәңгілікке жалғастырады.

Мемлекеттік саясат

Мемлекеттік органдардың, соның ішінде мемлекеттік мектептердің, полиция және соттардың шешім қабылдауы жастарға деген қорқынышпен байланысты екені анықталды. Жастарға, әсіресе жасөспірімдерге деген қорқыныш, жастардың құндылығы туралы айтылатын сөздер мен оларға білім беру және әлеуметтік қызмет көрсетуде жасалатын іс-әрекеттердің арасында қарама-қайшылық тудырады, оларды "адамдарға, институттарға, қалыпты жағдайға қауіп тудырушылар" ретінде қарауға себеп болады. Көптеген сарапшылар белгілі бір қоғамдық және әлеуметтік реакцияны қоздыру үшін жастарға деген эфебифобияның (жасөспірімдерге деген қорқыныш) әдейі күшейтіліп таратылатынын көрсетіп отыр. Американдық социолог Майк Мэйлс саясаткерлер мен саяси шешім қабылдаушылардың саяси науқандарда сәттілікке жету және халықтың қолдауын алу үшін, немесе "бұқаралық ақпарат құралдарында сенсация тудыру және қоғамдық қорқынышты қоздыру" мақсатымен қоғамда жастарға деген қорқынышты қоздыруға бейім екенін анықтады. Сонымен қатар, жастарға деген қорқыныш, "жастар зорлық-зомбылығы" деп аталатын көптеген мемлекеттік бағдарламалардың негізгі қозғаушы күші ретінде танылды, онда бірнеше жастың іс-әрекеттері жалпы жастар тобына жатқызылады. Мысалы, "Даллас қаласында жастарға деген қорқыныш, әсіресе ең кедей Гастон ауданында, қадағалауды және полиция жұмысын күшейтуге әкелді". Жастарға, әсіресе жасөспірімдерге деген қорқыныш көптеген үкіметтерді қылмыстық жауапкершілік жасын төмендетуге және балалық шақтан бастап ересек жасқа дейін жастарды ұстауды күшейтуге итермеледі.

Білім

1970 жылдардағы "Қара күш" қозғалысын зерттеген бір зерттеуші: "Жас адамдарға деген жалпы жеккөрушілік пен қорқыныш мұғалімнің сыныптағы бақылауды жоғалту қорқынышымен, өзінің беделінен айырылу қорқынышымен күшейеді". 1999 жылғы Колумбайн орта мектебіндегі трагедиядан кейін мектептерде жастарға деген қорқыныштың айқын өсуі бүгінгі күні орта мектептерде студенттердің жалпы белсенділігінің төмендеуіне байланысты дәлелдерде нақты себеп ретінде қарастырылады. Жастардан қорқу көптеген мектептерде "нөлдік төзімділік" саясатын қалыптастыруға алып келді, бұл өз кезегінде мектеп аумағындағы жасөспірімдердің қылмыстары үшін тұтқындалудың көбеюіне себеп болды, жастарға деген қорқынышты күшейтіп, мектеп басшыларын бұрын ішкі тәртіппен шешілетін бұзушылықтар үшін полиция шақыруға итермеледі.

Эфебифобияға қарсы күрес

Американдық кітапхана қауымдастығы кітапханашыларға арналған ресурстар жинағын жасады, оның мақсаты – жастарға арналған клиенттерге қызмет көрсету дағдыларын жетілдіру арқылы ефебифобиямен күресу. Алайда, социолог Майк Мэйлс эфебифобия мәселенің түбіне жетпейді деп санайды, себебі бүгінгі жастардың басты қиындығы – ересектердің жасөспірімдер туралы стереотиптік көзқарасынан туындаған қорқыныш, яғни курофобия.