Кіріспе
Әскери кемеде орнатылған артиллерия – бұл бастапқыда теңіз шайқастарында ғана қолданылып, кейіннен теңіздегі атыс қолдауы (NGFS) және әуе шабуылына қарсы күрес (AAW) сияқты су бетіндегі соғыстағы арнайы мақсаттар үшін пайдаланылатын, әскери кемеге орнатылған артиллерия. Бұл термин көбінесе ұнтақпен итермеленетін снарядтарды атуға арналған қаруларды қамтиды және торпедалар, ракеталар, зымырандар сияқты өзі қозғалатын снарядтарды, сондай-ақ теңізге тасталған тереңдік бомбалары мен теңіз миналарын қамтымайды.
Naval artillery is artillery mounted on a warship, originally used only for naval warfare and then subsequently used for more specialized roles in surface warfare such as naval gunfire support (NGFS) and anti aircraft warfare (AAW) engagements. The term generally refers to powder launched projectile firing weapons and excludes self propelled projectiles such as torpedoes, rockets, and missiles and those simply dropped overboard such as depth charges and naval mines.
Шығу тегі
Кемедегі артиллерия идеясы классикалық дәуірге дейін жетеді. Юлий Цезарь өзінің "Галл соғысы туралы естеліктерінде" британдықтарға қарсы кемелік катапульттарды қолданғанын айтады. Византия империясының дромдары катапульттар мен грек отын тасымалдаған. Орта ғасырлардан бастап, соғыс кемелері әртүрлі калибрлі зеңбіректерді тасымалдай бастады. 1161 жылғы Тандао шайқасында Оңтүстік Сун генералы Ли Бао Цзинь әулетінің флотына қарсы хуопао (жарылғыш қарудың бір түрі, мүмкін зеңбірек) және от жебелерін қолданды. Моңғолдардың Яваға шабуылы Song әулетінің теңіз соғысында қолданылатын зеңбіректерді (мысалы, Маджапахиттың Cetbang) енгізді. 1338 жылы Англия мен Франция арасындағы Арнемуйден шайқасы, жүз жылдық соғыстың басталуымен бірге, артиллерия қолданылған Еуропадағы алғашқы теңіз шайқасы болды. Англиялық "Кристофер" кемесі үш зеңбірек және бір қолға ұсталатын қарумен жабдықталған. Азияда 1363 жылғы Поянг көлінің шайқасында және 1380 жылғы Чхо Му Сон жасаған зеңбіректермен Цзиньпо шайқасында теңіз артиллериясы кеңінен қолданылған. 80 "Корё" соғыс кемесі ұзын қашықтықтан оқ ату арқылы 500 жапон қарақшысын, "Воку" деп аталатындарын жеңіп шықты. XV ғасырда Жерорта теңізі елдерінің көпшілігі кеменің мұрты немесе кормасына орнатылған, жағалаудағы бекіністерді бомбалауға арналған ауыр зеңбіректерді пайдаланды. Ғасырдың ортасына қарай кейбір кемелерде басқа кемелерге шабуыл жасау үшін кішкентай бүйірлік зеңбіректер де болды. Бұл кішкентай қарулар жеке тұлғаға қарсы қолданылатын қарулар болып табылады және мылтықпен немесе садақпен ұрыс кезінде қолдау үшін жақын қашықтықтан атылатын. 1470 жылдары португал және венеция теңіз күштері кемеге орнатылған зеңбіректерді кемеге қарсы қару ретінде сынақтан өткізді. Португалия королі Жоау II, 1474 жылы ханзада кезінде, осы мақсатта ауыр қаруларды орнатуға мүмкіндік беру үшін ескі Генри дәуіріндегі каравельде күшейтілген палубаны енгізудің алғашқы қадамын жасады. Бастапқыда олар базилик деп аталатын темірден жасалған, артқы жағынан зарядталатын қарулар болды. 1489 жылы ол теңіз артиллериясын дамытуға үлес қосып, бірінші стандартталған теңіз артиллериясының командаларын құрды. Солтүстік Еуропаның басқа жерлерінде, орта ғасырдың соңында голландтар Дания және Норвегия королі Ханстың флагманы "Грибшунденді" 68 зеңбірекпен жабдықталды. Археологтар "Грибшунденнің" артиллериясынан 11 зеңбірек табалды; барлығы кішкентай бұрылмалы зеңбіректер болды, олар гольф добының көлеміндегі құрамына мырыш пен темір қосылған оқтарды атып шығарды. XVI ғасырдың басында Жерорта теңізі елдерінің флоттары жалпыға бірдей жеңіл және дәл мушкеттерді қабылдады, олар қоладан құйылған және 100 килограмға дейін салмағы бар доптарды немесе тастарды атуға қабілетті болды. Зеңбіректер ауырлаған сайын және күшті оқ-дәрі зарядтарын қабылдай алған сайын, оларды кемеде төмен, су сызығына жақын орналастыру қажет болды. Галеялардағы ауыр артиллерия кеменің мұртында орнатылған, бұл ұзақ жылдар бойы қалыптасқан, басты бағыттан шабуылдау тактикалық дәстүрімен үйлеседі. Галеялардағы артиллерия 1480 жылдары енгізілгеннен бастап ауыр болды және 16 ғасырда әлі де қолданыста болған биік, жұқа ортағасырлық тас қабырғаларды тез бұзуға қабілетті болды. Бұл уақытша жағалаудағы ескі бекіністердің күшін жойды, оларды жарылғыш қаруларға қарсы тұру үшін қайта құруға тура келді. Зеңбіректердің қосылуы галеялардың десанттық қабілеттерін де жақсартты, өйткені олар ауыр атыс күшімен қолдау көрсетіп шабуыл жасай алатын, ал кормасымен жағаға тірегенде одан да тиімді қорғалатын.
Жағасы
Кемелердің корпусына жасалған зеңбірек тесіктері 1501 жылы, Тюдор дәуіріндегі әйгілі "Мэри Роуз" кемесі салынғаннан шамамен он жыл бұрын пайда болды. "Мэри Роуз" сияқты кемелер әртүрлі типтегі және өлшемдегі зеңбіректерді тасыды, олардың көпшілігі құрлықта қолдануға арналған және әртүрлі қашықтықта әртүрлі оқтарды қолдануға бейімделген болатын. "Мэри Роуз", сол заманғы басқа кемелер сияқты, ауыр артиллерияның қарқынды даму кезеңінде салынды, ал оның қару-жарағы ескі конструкциялар мен инновациялардың үйлесімінен тұрды. Ауыр қару-жараққа ескі үлгідегі, балқытылған темірден және қоладан жасалған зеңбіректер кірді, олар өлшемдері, қашықтығы және конструкциясы жағынан айтарлықтай ерекшеленді. Ірі темір зеңбіректер цилиндрге дәнекерленген таяқшалардан немесе штангалардан жасалынды, содан кейін темір шеңберлермен нығайтылып, артқы жағынан зарядталатын, ал ойылған ағаш бөліктерінен жасалған қарапайым зеңбірек арбаларына орнатылатын, көбінесе бір жұп дөңгелекпен немесе дөңгелексіз жабдықталған. Қола зеңбіректер бір бөліктен құйылып, 19 ғасырға дейін қолданылған зеңбіректермен ұқсас төрт дөңгелекті арбаларға орнатылды. Артқы жағынан зарядталатын зеңбіректерді өндіру арзанға түсті, оларды қайта зарядтау оңай және жылдам болды, бірақ қоладан құйылған зеңбіректерге қарағанда оларға аз қуатты оқтар салынатын. Жалпы, қола зеңбіректер құйма темірден жасалған ядроларды қолданды және кеме қабырғасын тесіп өтуге жарамды болды, ал темір зеңбіректер тас ядроларды қолданды, олар соққанда сынып, үлкен, тік тесіктер қалдыратын, бірақ екеуі де қарсыластың жабдықтарын және жеңіл конструкцияларын жоюға немесе оның экипажын жарақаттауға арналған түрлі оқтарды атуға қабілетті болды. Зеңбіректердің көп бөлігі бір адамның нысанаға алып, атуы мүмкін, қысқа қашықтықтағы темір зеңбіректер еді. Ең көп таралған екі түрі – негіздер, бұрылмалы зеңбіректер, көбінесе кеме биіктіктерінде орналастырылған, және кішкентай тұмсық зеңбіректер, тік бұрылыстары және қанат тәрізді шығыңқылары бар, зеңбіректі қоршауға қарсы ұстап, кеме конструкциясының кері соққы күшін қабылдауына мүмкіндік берді. Конструкциясы белгісіз болса да, 1546 жылғы тізімде (батып кеткеннен кейін жасалған) екі жоғарғы зеңбірек болған, олар негізге ұқсас болған, бірақ бір немесе бірнеше шайқас платформаларында орналастырылған. Португалияда ауыр галеонның дамуы көп жағдайда карактың оттық күшін қолдану қажеттілігін жойды. Олардың бірі 1535 жылы Тунисті бағындыру кезінде танымал болды және 366 қола зеңбіректі тасыды (бұл сан осы кездегі еуропалық жылнамашылардың ықтимал асыра сілтеуі немесе, мүмкін, резервтегі қаруды санауы). Бұл кеме өз заманы үшін ерекше оттық қабілетке ие болды, сол кездегі эволюцияны көрсетеді, сондықтан ол португал тілінде "от жасаушы", "от жағушы" немесе "түкіруші" деген мағына беретін Ботафого деп аталды.
Жеткізу
1571-1862 жылдар аралығында теңіз артиллериясы мен тактикасы салыстырмалы түрде тұрақты болды, негізгі қару-жарағы ретінде түрлі типті және өлшемді пушкаларды орнатумен бірге үлкен, желкенді ағаш соғыс кемелері қолданылды. 1650 жылдары майдан шебі – кең жақты қаруланудың тиімділігін пайдаланатын тактика ретінде қалыптасты. Бұл әдіс Желкенді кезеңде теңіз соғысының негізіне айналды, теңіз күштері стратегиялары мен тактикаларын ең көп күшпен оқ жаудыру үшін бейімдеді. Пушкалар көп қабатқа орнатылып, кең жақтың тиімділігін арттырды. Сан жағынан және калибрі таңдалған тактикаға байланысты аздап өзгеше болды. Франция және Испания кемелерді ұзақ қашықтықтан, дәл оқпен нысанаға алып, қозғалмайтын етуге тырысты, ал Англия және Голланд Республикасы кеме корпусын қиратып, экипажды мүгедектікке ұшырату үшін жақын қашықтықтан жылдам оқ жаудыруды ұнатты. 18 ғасырдың соңындағы Корольдік теңіз флотының кемесінің бір жағынан шамамен 5 минут ішінде 2-3 рет оқ атуға болады, бұл экипаждың дайындығына байланысты, жақсы оқытылған экипаж оқ атуға дайындықтың қарапайым, бірақ егжей-тегжейлі процесі үшін өте маңызды болды. Француз және испан экипаждары әдетте нысанаға дәл тигізу үшін екі есе көп уақыт жұмсады. 18 ғасыр кемелерінде әдетте төменгі қабатта 32 немесе 36 фунтты ұзын пушкалар, жоғарғы қабатта 18 немесе 24 фунтты, ал алдыңғы және корма қабаттарында 12 фунтты пушкалар орнатылған. 16 ғасырдың соңынан бастап теңіз кемелерінде кемедегі пушкалардың жұмысын бақылауға жауапты бас пушкашыны ұстау қалыпты жағдайға айналды. Бастапқыда беделді лауазым болған, бірақ оның мәртебесі Желкенді кезең бойы төмендеді, өйткені артиллериялық стратегияға жауапкершілік мичмандарға немесе лейтенанттарға жүктелді. 18 ғасырда бас пушкашы тек қана пушкалар мен олардың шассин күтіп-ұстауға, сондай-ақ оқ-дәрі мен доңғалақтарды бақылауға жауапты болды. Мәртебесі бойынша бас пушкашы қайық бастығы мен кеме ұстасына тең болды, ол аға офицерлер ретінде, және бір немесе бірнеше пушкашының көмекшілерінің қолдауына құқылы болды. Корольдік теңіз флотында бас пушкашы "кварталдық пушкашыларды" – төрт пушкашы экипажының кез келген тобынан атыс жылдамдығы мен бағытын басқару жауапкершілігімен қоса қабілетті теңізшілерді басқарды. Британдық Адмиралтейство капитанға өз экипаждарын оқыту үшін қосымжа оқ-дәрі беруге тырыспады, әдетте кемеге тиелген оқ-дәрінің 1/3 бөлігіне ғана қарсылық көрсетілмесе, әдеттегі сапардың алғашқы алты айында атылуға рұқсат берілді. Тірі оқпен жаттығудың орнына, көптеген капитан өз экипаждарын пушкаларды ішке және сыртқа "қозғау" арқылы жаттықтырды – атумен байланысты барлық қадамдарды орындады, бірақ нақты оқ атудан бас тартты. Кейбір бай капитан – ол сыйлықтарды басып алып немесе бай отбасылардан ақша тапқандар – өздерінің экипаждарына нақты нысандарға шабуыл жасауға мүмкіндік беру үшін өз қаражатынан оқ сатып алатыны белгілі болды.
Ату
Теңіз қаруынан оқ ату үшін көп еңбек пен адам күші қажет болды. Оқ-дәрі – ұнтақ болды, оның көп бөлігі қауіпсіздік үшін палуба астындағы арнайы сақтау орнында сақталуы керек еді. Әдетте 10–14 жастағы ұнтақ жігіттері қару-жарақ қоймасынан кеме палубасына дейін ұнтақ тасу үшін жұмысқа алынды. Одан кейін оқ атудың әдеттегі тәртібі орындалды. Бұрынғы атыстан қалған көмірді сөндіру үшін, мүмкін болатын келесі ұнтақ зарядын ертерек тұтандырмау үшін, стволдің ішін тазалау үшін ылғалды шүберек қолданылды. Ұнтақ, бос немесе металл «тіке» арқылы тиек тесігінен өткен мата немесе пергамент қапшасында, стволға салынып, содан кейін маталық тығын (әдетте кенептен және ескі арқаннан жасалған), сосын үймелеу таяғымен беріктеп соғылды. Содан кейін оқ соғылып салынып, оқтың стволден шығып кетпеуі үшін (аузы төмен қаратылған жағдайда) тағы бір тығын салынды. Содан кейін қаруы мен шанағы бірге «сыртқа шығарылды» – қарушылар қарудың шанағының алғы жағы кеменің бортына тығырылып, ствол қару портынан шығып тұрғанша қару арқандарына тартысты. Бұл қару экипажының көп күшін қажет етті, өйткені үлкен қарудың шанағымен бірге салмағы екі тоннадан асып, кеме деңгелейтін болды. Қарудың артқы жағындағы («үңгіл») тиек тесігі ұсақ ұнтақпен («қоздырғыш ұнтақ») немесе «қауырсынмен» (бұлаңғыштан немесе оның қауырсынынан алынған), алдын ала қоздырғыш ұнтақпен толтырылып, содан кейін тұтандырылды. Бұрын қарудан оқ ату үшін, ұшында жанған шұғыласы бар ағаш таяқ – линстокты, қарудың тиек тесігіне тигізу керек еді. Бұл қауіпті болды және қозғалып жатқан кемеден дәл атуды қиындатты, өйткені кері соққыдан аулақ болу үшін қаруды бүйірден ату керек еді, ал линстокты қолдану мен қару атылуы арасында айтарлықтай кешігу болды. 1745 жылы британдықтар қарудың құлыптарын (қаруға орнатылған кремний құлыптарын) қолдана бастады. Құлыпты арқанды немесе ланьярдты тартып іске қосты. Қару капитаны қарудың артында, кері соққының қауіпсіз қашықтығында тұрып, ствол бойымен нысанаға бағыттап, кеме дөңгелегенде қаруды жаумен бірқатар етіп, оқтың теңізге тимей немесе жау палубасынан асып кетпеуі үшін оқ атар еді. Бұл координацияланған жақтан оқ атуға мүмкіндік берді (бірақ бұл үйлесімді қарудан гөрі, жақсы оқыту мен тәртіп мәселесі болды). Әртүрлі жағдайларда әртүрлі типтегі оқтар қолданылды. Стандартты оқ – дөңгелек оқ, бұл жаудың корпусын бұзу, су сызығын тесіп, қару шанағын қирату және мачталар мен рейкаларды сындыру үшін қолданылатын сфералық шойын оқ, сондай-ақ жау экипажын жаралау және өлтіру үшін үлкен ағаш сынықтарын шашырату үшін қолданылды. Өте жақын қашықтықта бір қаруға екі дөңгелек оқ салынып, бірдей атылуы мүмкін еді. «Екі оқпен ату» деп аталатын бұл әдіс қарудың тиімді қашықтығы мен дәлдігін төмендетті, бірақ тапанша ату қашықтығында қырып тастауға болатын. Канистрлік оқтар металл канистрлерден тұрды, олар атыс кезінде ашылып, әрқайсысы палубаны алып мылтық атуы сияқты тазарту үшін жүздеген қорғасын мушкет шақтарымен толтырылды; бұл қазір де, тарихи есептерде де жиі «жұмбақ оқ» деп қате аталады (әдетте құрлықтағы адамдардың айтуынша). Канистрлік оқтар кемеде қолданылса да, олар көбінесе жаяу әскердің алаңдарын тазарту үшін қолданылатын әскери артиллерия снаряды болды. Жұмбақ оқтар да атыс кезінде бөлінетін бірнеше (әдетте 9–12) снарядтан тұрды, бірақ олар үлкен болды (диаметрі кем дегенде 1 дюйм, ауыр қарулар үшін 3 дюйм немесе одан да үлкен) және доптардың арасында арқанмен оралған және үймелеу үшін ағаш негіздері бар арқанмен байланыстырылған немесе арқанмен оралған кенептен жасалған қаптарда келді. «Жұмбақ оқ» атауы оның жүзім шоғына ұқсағандығынан шыққан. Атыс кезінде инерциялық күштер буынды бөлшектейді, ал оқ көптеген нысаналарға тиеді. Жұмбақ оқтар – теңіз қаруы, теңіз артиллериясымен бірдей ұзақ уақыт бойы қолданыста болды. Жұмбақ оқтың үлкен өлшемі қалың арқандарды кесуге және канистрлік оқтың салыстырмалы түрде кіші мушкет шарына қарағанда жабдықты қиратуға қабілеттілігі үшін қажет болды, бірақ ағаш корпусты сирек тесе алатын. Жұмбақ оқтар ашық палубаларда жау экипажына қарсы қолданылған қару ретінде үлкен танымалдылыққа ие болғанына қарамастан (әсіресе, көп адам жиналған кезде, мысалы, жаудың кемеге түсуіне тырысқан кезде), олар бастапқыда жаудың тораптарын кесу үшін жасалған және қолданылған. Бұған ұқсас мақсатта қолданылатын арнайы оқ – тізбек оқ, ол екі темір шардан тізбекпен біріктірілген, және жаудың тораптары мен желкендері сияқты үлкен көлемді арматураларды кесу үшін арнайы жасалған. Бұл мақсатта басқа снарядтардан әлдеқайда тиімді болды, бірақ басқа мақсаттар үшін пайдалы емес еді. Тізбек оққа ұқсас, бірақ екі шарды біріктіретін тізбек қатты таяқ болды; таяқ атыс кезінде де созылуы мүмкін еді. Ұзын тізбек буындары да ұқсас жолмен қолданылды. Металл сынықтары, бұрандалар, тастар, қиыршық тастар немесе ескі мушкет шақтары сияқты қоқыстардан жасалған қаптар «тіл» деп белгіленді және жау экипажын жаралау үшін атылды (бірақ бұл жиі болмады, және қолданылған жағдайда, әдетте комиссияланбаған кемелерде, мысалы, жеке тұлғалардың кемелерінде, пираттық кемелерде, сауда кемелерінде және нақты оққа қолайлы қаражаты жоқ басқаларда қолданылды). Қытайда және Азияның басқа бөліктерінде от жебелері – қауырсынмен жақылған матамен оралған, ұшында тікенектері бар, қанатты, отты снарядтар болды, олар қанатты ұшып келе жатқанда өртке ұқты, оларды арнайы ұшыру тіректерінен немесе қару стволдарынан (мысалы, Чонгтонг, Бо хияны қараңыз) атуға болады. Жебелер желкендерге, корпустарға немесе мачталарға тиіп, жау кемесін өртке жегізді. Батыс теңіз соғысында жағажай бекініштері кейде оқты (ұнтақ зарядын ертерек тұтандырмау үшін суға малынған тығындармен) арнайы пеште қыздырып, содан кейін оқты зарядтайтын (қыздырылған оқ кемеде орналасқанда, кемеге қауіпті болғандықтан және қыздырылған оқты кемеге тасымалдау қиын болғандықтан, кемеде орналасқан қарудан қыздырылған оқтарды сирек қолданды, өйткені кемеге қауіп одан да үлкен болды). Өрт – ағаш кемеде жүрген барлық адамдардың ең үлкен қорқынышы болды. Сондықтан, осы кемелердегі адамдар үшін жағажай артиллериясының қыздырылған оқтарына қарсы тұру қорқынышты тәжірибе болды және әдетте ағаш флоттары мұндай өртке тек үлкен қажеттілік болған жағдайларда ғана батыл болды, өйткені бір қыздырылған оқ оңай бүкіл кемені және экипажды жоя алады, ал сол кеме әдетте көптеген қалыпты оқтардан аман қалуы мүмкін еді.
Бомбалық кеч
Бомба кештері ағаштан жасалған желкенді әскери кеме ретінде дамытылды. Оның негізгі қаруы – қақпаққа жақын алға орнатылған және жоғары бұрышқа көтерілген минометтер, олардың атылысы баллистикалық доға бойынша жасалатын. Қатаң оқтардың орнына жарылғыш снарядтар немесе корпустар қолданылды. Бомба кемелері – құрлықтағы бекітілген нысандарды бомбалауға (содан аталған) арналған мамандандырылған кемелер болатын. Англиялықтардың бомба кемелерін алғашқы қолданылуы 1347 жылы Кале қамалында тіркелді, онда Эдуард III "Bombardes" және басқа да артиллериясы бар бір палубалы кемелерді қолданды. Алғашқы мамандандырылған бомба кемелері 17 ғасырдың соңында Бернар Рено д'Элисагарейдің жобалары негізінде француз әскери-теңіз флоты үшін салынды. Мұндай бес кеме 1682 жылы Алжирді бомбалауға қолданылды, олар құрлықтағы бекіністерді қиратып, шамамен 700 қорғаушыны өлтірді. Екі жылдан кейін француздар Генуяда да сәттілігін қайталады. Алғашқы француз бомба кемелерінің алғы палубасында екі миномет бір-біріне қатар орналастырылған. Бұл қаруларды бағыттау үшін кемеге шығыр зәкір қойылып немесе тартылып, бүкіл кеме айналдырылатын. Атыс қашықтығы көбінесе оқ-дәрі мөлшерін реттеу арқылы бақыланатын.
Ғылыми оқ-дәрі
18 ғасырдың ортасында оқ ату өнері ғылыми негізге қойылды. Британдық әскери инженер Бенджамин Робинс Ньютон механикасын қолданып, ауа кедергісін ескере отырып, снарядтың траекториясын есептеп шығарды. Ол сондай-ақ оқ атуда кең ауқымды тәжірибелер жүргізді және нәтижелерін өзінің баллистикалық маятниктің сипаттамасын қамтитын "Оқ атудың жаңа принциптері" (1742 ж.) атты белгілі трактатында жариялады (хронографқа қараңыз). Робинс сонымен қатар ауаның снарядтар қозғалысына көрсеткен қарсылығы және оқ-дәрінің күші, сондай-ақ снарядтарға берілген жылдамдықтарды есептеу бойынша бірқатар маңызды тәжірибелер жасады. Ол өз теориясының нәтижелерін минометтер мен зеңбіректердің қашықтығын эксперименттік жолмен анықтаумен салыстырып, артиллерияны басқаруға қатысты практикалық кеңестер берді. Ол ракеталардың ұшуын да бақылап, қырлы зеңбірек трубаларының артықшылықтары туралы жазды. Робинс үлкен калибрлі зеңбіректерді пайдалануды және оқтардың тығыз орналасуын қажет етті. Оның оқ атуға қатысты еңбектерін Леонард Эйлер неміс тіліне аударды, бұл Еуропаның теңіз қару-жарағының дамуына зор әсер етті. Тағы бір маңызды ғылыми оқ ату кітабын АҚШ Әскери-теңіз күштерінің басты мергені Джордж Маршалл жазды. Ол 1822 жылы "Маршаллдың практикалық теңіз оқ атуы" деген кітапты жазды. Кітапта теңіз артиллериясын жабдықтау үшін қажетті өлшемдер мен құрал-жабдықтар талқыланады. Кітапта кемедегі оқтың қашықтығына қатысты толыққанды мәліметтер келтірілген, ол зеңбірек дыбысына негізделген, ол бір секундта 1142 фут немесе 381 ярд жылдамдықпен қозғалды. Маршаллдың теңдеуіне сәйкес, зеңбірек жарқырауын көріп, жарылысын естігеннен кейін мерген соққыға дейін секундтарды санайды. Осылайша, тәжірибелі құлақ оқтың қанша қашықтықты жүзгенін біліп, ақпарат алады немесе жауап оқ атуға мүмкіндік алады. Кітапта 9 секундтық сценарий келтірілген, онда мергеннен зеңбірек атылған қашықтық шамамен 10278 фут немесе 3426 ярд құрайды.