Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гийом Ронделе (Guillaume Rondelet) (27 қыркүйек 1507 – 30 шілде 1566), сондай-ақ Ронделетус/Ронделетий деп те аталады, Оңтүстік Франциядағы Монпелье университетінің медицина профессоры және 1556 жылдан өліміне дейін, 1566 жылға дейін университет канцлері болды. Ол анатомия және натуралистік ғылымдармен аты шықты, әсіресе ботаника және ихтиология саласына қызығушылық танытты. Оның маңызды еңбегі – теңіз жануарларына арналған ұзақ трактаты, оны жазуға екі жыл кетті және ол шамамен бір ғасыр бойы стандартты анықтамалық жұмысқа айналды. Бірақ оның ең маңызды жетістігі – 16 ғасырдың соңындағы ғылым әлемінде жетекші тұлғаларға айналған талантты шәкірттерді тәрбиелеуі болды.
Guillaume Rondelet (27 September 150730 July 1566), also known as Rondeletus/Rondeletius, was Regius professor of medicine at the University of Montpellier in southern France and Chancellor of the University between 1556 and his death in 1566. He achieved renown as an anatomist and a naturalist with a particular interest in botany and ichthyology. His major work was a lengthy treatise on marine animals, which took two years to write and became a standard reference work for about a century afterwards, but his lasting impact lay in his education of a roster of star pupils who became leading figures in the world of late 16th century science.
Ерте өмір және білім
Ронделе 1507 жылы Монпельеде дүниеге келген. Оның әкесі – дәріханашы, бақшашы және дәрі-дәрмек сатушы. Әкесі бала кезінде қайтыс болғандықтан, оны үлкен ағасы тәрбиеледі. 18 жасқа дейін денсаулығы нашар болды. Монпельеде білім алып, 1525 жылы Парижге жіберілді, онда Париж университетінде латын және философияны оқыды. 1529 жылы оқуға қабылданды, сосын Монпельеге оралды. Медицинаға қызығушылық танытып, туған қаласындағы университеттің медицина факультетіне оқуға түсті. 1530 жылы студенттік істер жөніндегі прокуратор (тіркеуші) болды. Осы кезде ол әріптесі, дәрігер Франсуа Раблемен дос болып, кейіннен «Рондибилис» деген псевдониммен Ронделені сатиралық бейнелеген «La vie de Gargantua et Pantagruel» атты кітап жазды. Прокуратор болып қызмет еткен кезінде, жаңадан оқуға түскен Нострадамусты дәріханашы және дәрігерлерді қаралағандықтан университеттен шығарып салды. Монпельеден бакалавр дәрежесін алғаннан кейін Воклюс аймағындағы Пертуиске көшіп, жергілікті балаларға сабақ беріп, кірісін арттыруға тырысты, бірақ көп табысқа жете алмады. Грек тілін үйрену және анатомияны зерттеу үшін Парижге қайтып оралды, өзін оқыту арқылы асырады. 1537 жылы Монпельеге оралғанға дейін Оверньдегі Мариньеде қысқа мерзімге дәрігер болып жұмыс істеді. 1539 жылы медициналық факультетте оқытушы болды, бірақ бірнеше жылдан кейін Монпельеде оба індеті басталып, оқытуға студенттердің саны азайып, 1543 жылға қарай тек үш студент қалды. Италияға сапары арқылы ол хат алмасу арқылы танысқан итальяндық ғалымдармен, олардың ішінде Пизадағы Лука Гини, Феррарадағы Антонио Муса Брасавола, Падуадағы Улисе Альдрованди және Болоньядағы Чезаре Одомен кездесті. Сондай-ақ ол тұщы су және теңіз жануарларының бір ортадан екіншісіне бейімделу мүмкіндігін зерттеді. Оның тәсілі Аристотельдікіндей болды, себебі ол тіршілік иесінің функционалдық ерекшеліктеріне назар аударып, нақты белгі немесе органның не үшін және қалай жұмыс істейтінін анықтады. Мысалы, тұщы су балықтарының қуық қалтарын іздеп, теңіз балықтарымен салыстырды. Көптеген жануарларды тілді және суреттеді; теңіз кірпісінің анатомиялық суреті – омыртқасыз жануарлардың ең ерте сақталған бейнесі, сондай-ақ ол дельфиндер, шошқалар және адамдар арасындағы маңызды анатомиялық ұқсастықтарды анықтады. 1554 жылы жарық көрген бұл кітап көп жылдар бойы стандартты анықтамалық еңбек ретінде қолданылып, 1558 жылы «Балықтың толық тарихы» деген атпен француз тіліне аударылды. Ронделе сонымен қатар Жан Баухин мен Феликс Платтерге сабақ берді, соңғысы Монпельеге 15 жасында Швейцариядағы Базельден понимен келді. Ронделенің канцлерлігі кезінде университет Францияның және басқа елдердің студенттерін тартты, француз тәжінен демеушілік алды; ол король Генрих ІІ-ні Монпельеде анатомия театрын салуға қаржы жұмсауға көндірді. Алайда, 1562 жылы Францияда дін соғыстары басталғанда, католиктер мен протестанттардың арасындағы шиеленіс күшейіп, университет зардап шекті. Көптеген студенттер Францияның протестанттық аймақтарынан келді, бұл Ронделенің туған жері Лангедоктың протестанттық көзқарасын көрсетеді. Ронделе өзінің досы епископ Пелисьенің түрмеге қамалуына байланысты діни дауға тартылып, теологиялық кітаптарын өртеп, наразылық білдірді.
Rondelet was born in Montpellier in 1507. His father was an aromatarius, a combination of pharmacist, grocer and druggist. His father died while he was a child and he was brought up in the care of his elder brother. His health was poor until he reached the age of 18. He was educated in Montpellier and was sent to Paris in 1525, where he studied Latin and Philosophy at the University of Paris. He matriculated in 1529 and returned to Montpellier; having developed an interest in medicine, he joined the Faculty of Medicine at his home town's university. In 1530 he became procurator (Student Registrar). He became friends around this time with a fellow physician, François Rabelais, who later wrote La vie de Gargantua et Pantagruel in which Rondelet is satirised under the thinly disguised alias of "Rondibilis". While serving as procurator, Rondelet expelled the newly enrolled Nostradamus from the university for being an apothecary and slandering doctors. Rondelet moved to Pertuis in the Vaucluse after gaining his bachelor's degree from Montpellier and tried to supplement his income by teaching local children, but met with little success. He went back to Paris to learn Greek and to study anatomy, again supporting himself through teaching. He practised for a while as a medical doctor at Maringues in the Auvergne before returning to Montpellier in 1537. There he finished his doctorate He became a teacher with the medical faculty in 1539 but the arrival of plague in Montpellier a few years later meant that he found himself with almost nobody to teach; only three students were left by 1543. His trip to Italy enabled him to meet many of the Italian scholars whom he knew through his correspondence, among them Luca Ghini at Pisa, Antonio Musa Brasavola at Ferrara, Ulisse Aldrovandi at Padua and Cesare Odo at Bologna. He also tackled the question of whether freshwater sea creatures could live in marine environments and vice versa. His approach was broadly similar to that of Aristotle in that he focused on the functional aspects of a creature and examined why and how a particular feature or organ functioned. In the case of freshwater fish, for instance, he looked for and compared the swim bladders of freshwater and marine specimens. He dissected and illustrated numerous creatures; his anatomical drawing of a sea urchin is the earlier extant depiction of an invertebrate and he found important anatomical similarities between dolphins, pigs and humans. Published in 1554, the book was used as a standard reference work for many years afterwards and was translated into French in 1558 under the title L'histoire entière des poissons ("The complete history of fish"). Rondelet also taught Jean Bauhin and Felix Platter, the latter arriving at Montpellier aged only 15 after riding a pony all the way from Basel in Switzerland. Under Rondelet's chancellorship, the university attracted students from across France and abroad and received sponsorship from the French crown; he persuaded King Henry II to fund the construction of an anatomy theatre in Montpellier. However, the university suffered the effects of France's growing division between Catholics and Protestants that broke out into the French Wars of Religion in 1562. Many students came from Protestant areas of France, reflecting the Protestant sympathies of Rondelet's home region of Languedoc. Rondelet himself was drawn into the religious dispute when his friend Bishop Pellicier was imprisoned, prompting Rondelet to make a public protest by burning his own theology books.
Шығармалары
Теңіз балықтары туралы кітаптар, онда балықтардың нақты суреттері бейнеленген. Матиас Боном, Лион, 1554 жыл. Франция Ұлттық кітапханасының цифрлық басылымы. Гильом Ронделеттің «Салмақтар туралы»: яғни дәрілік заттардың дұрыс мөлшері мен пропорциясы туралы кітап. [Орынды көрсетілмеген]; Антверпен: Плантин, 1561 жыл. Дюссельдорф университетінің және мемлекеттік кітапханасының цифрлық басылымы. Dispensatorium sev pharmacopolarum officina: кең индекс қосылған. Біркман, Кёльн, 1565 жыл. Дюссельдорф университетінің және мемлекеттік кітапханасының цифрлық басылымы. Ронделеттің құрметіне балық туысы (Rondeletia) және өсімдік туысы (Rondeletia) аталған.
Libri de piscibus marinis in quibus verae piscium effigies expressae sunt. Mathias Bonhomme, Lyon, 1554. Digital edition of the Bibliothèque nationale de France. Gulielmi Rondeletii de ponderibus : sive de iusta quantitate et proportione medicamentorum liber. [S. l.] ; Antverpiae : Plantin, 1561. Digital edition of the University and State Library Düsseldorf. Dispensatorium sev pharmacopolarum officina : adiecto indice copioso. Byrckmann, Köln 1565. Digital edition of the University and State Library Düsseldorf. A genus of fish (Rondeletia) and a plant genus (Rondeletia) are both named for Rondelet.