Кіріспе
1962 жылы Невада сынақ алаңында өткізілген жер асты ядролық сынақ, АҚШ. Storax Sedan – 1962 жылдың 6 шілдесінде Невада Ұлттық қауіпсіздік алаңындағы Юкка Флэттің 10-ауданында жүргізілген жер асты ядролық сынақ. Бұл сынақ, ядролық қаруды кен өндіру, кратер жасау және басқа да бейбіт мақсаттарда қолдану мүмкіндіктерін зерттеуге бағытталған Plowshare операциясының бір бөлігі болды. Сынақтан шыққан радиоактивті түйіршіктер АҚШ азаматтарының денсаулығына басқа ядролық сынақтарға қарағанда көп зиян келтірді. Седан кратері – АҚШ-та адамдар жасаған ең ірі кратер және Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілген.
Storax Sedan was a shallow underground nuclear test conducted in Area 10 of Yucca Flat at the Nevada National Security Site on July 6, 1962, as part of Operation Plowshare, a program to investigate the use of nuclear weapons for mining, cratering, and other civilian purposes. The radioactive fallout from the test contaminated more US residents than any other nuclear test. The Sedan Crater is the largest human made crater in the United States and is listed on the National Register of Historic Places.
Әсерлер
Седан термоядролық құрылғы болды, оның бөліну өнімділігі 30%-дан кем, ал синтез өнімділігі шамамен 70% құрады. Кэри Сублетттің сөзіне сәйкес, Седан құрылғысының конструкциясы Седанға бірнеше күн және бірнеше ай бұрын өткізілген «Доминик» операциясының «Блустоун» және «Суни» сынақтарында қолданылған конструкцияға ұқсас болды, демек ол W56 жоғары қуатты «Minuteman I» зымырандық оқ-дәрісінен көп ерекшеленбеді. Жарылыс сейсмикалық толқындарды тудырды, олар Рихтер шкаласы бойынша 4,75 балға тең жер сілкінісіне эквивалентті болды. 27 күннен кейін сәулелену деңгейі 500 мР/сағатқа дейін төмендеді, ал 167 күннен кейін – 35 мР/сағатқа дейін. АҚШ Энергетика министрлігінің Ұлттық ядролық қауіпсіздік басқармасының Невада кеңсесі ұйымдастыратын ай сайынғы тегін экскурсиялар арқылы кратерді көруге болады. Кратер 1994 жылғы 21 наурызда Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді. Кратерде, басқа шөптермен қатар, орыс қарағайы (төңкерілген қарағай) өседі – бұл өсімдіктердің басты түрі. 1993 жылы жасалған талдау көрсеткендей, бұрын сол жерде өскен көп жылдық бұталар қалпына келген жоқ.
Қорытындылар
Plowshare жобасы үлкен көлемдегі жер мен тау жыныстарын жылдам және экономикалық тұрғыдан қазу үшін ядролық жарылыстарды пайдалану мүмкіндігін анықтау мақсатында Sedan сынағын жасады. Ұсынылған қолданыстардың ішінде портер, каналдар, ашық карьерлер, таулы жерлердегі теміржол және автомобиль жолдарының жасалуы, сондай-ақ тоғандар салу қарастырылды. Sedan сынағының толық әсерін бағалау нәтижесінде мұндай қолданыстардан туындайтын радиоактивті жауын-шашынның кең аумақты болары анықталды. Халықтың денсаулыққа қатысты алаңдаушылығы мен саяси қолдаудың жетіспеуі салдарынан бұл идеядан бас тартылды. АҚШ-та мұндай ядролық қазба жұмыстары ешқашан жүргізілген жоқ, бірақ Кеңес Одағы "Ұлттық экономика үшін ядролық жарылыстар" бағдарламасы аясында, әсіресе 140 килотонналық Шаған (ядролық сынақ) арқылы осы идеяны дамытуды жалғастырды, ол жасанды көл-су қоймасын құрды (Шаған көліне қараңыз).
Суданмен дипломатиялық мәселе
2005 жылдың 2 наурызында Калифорния штатынан АҚШ Өкілдер палатасының демократ мүшесі Эллен Таушер ядролық сынақтардан қалған қалдықтарды ұстау туралы конгресс куәлігінде «Седан» атауын радиоактивті түйіршіктердің көп мөлшерін шығарған сынақ мысалы ретінде келтірді. Бірақ Конгресс жазбасында «Седан» есімі «Судан» деп қате жазылған. Қатеге назар аударғандарынан кейін бірнеше күн ішінде халықаралық қоғамдық пікір бұл туралы хабардар болды. Судандық шенеуніктер «Судан үкіметі бұл мәселені өте қиын және маңызды деп санайды» деген мәлімдеме жасады. Қытайдың «Синьхуа» бас ақпарат агенттігі Судан үкіметінің АҚШ-ты судандықтар арасындағы қатерлі ісіктердің өсуіне кінәлі деп есептейтіні туралы мақала жариялады. АҚШ-тың Хартумдағы елшілігі бұл теріс түсінік екенін түсіндіргеніне қарамастан, Суданның Сыртқы істер министрі Мустафа Осман Исмаил үкіметінің бұл мәлімдемелерді тергеуді жалғастыратынын айтты.