Кіріспе

Исаның айқышқа тартылу жолы Via Dolorosa (латынша "Қайғылы жол", көбінесе "Азап жолы" деп аударылады; طريق الآلام;) – Иерусалимнің Ескі қаласындағы процессия жолы. Бұл Исаның Рим сарбаздарының күшімен айқышқа тартылуға дейін барган жолын көрсетеді. Бұрынғы Антония бекінісінен Қасиетті қабір шіркеуіне дейінгі қисық жол – шамамен – христиан паломниктігінің танымал орны. Қазіргі маршрут 18-шы ғасырдан бері қалыптасқан, бұл одан бұрынғы әртүрлі нұсқаларды алмастырды. Бүгінде ол 14 Крест жолымен белгіленген.

Тарих

Via Dolorosa – бір көше емес, бірнеше көшелердің бөліктерінен тұратын жол. Басты бөліктерінің бірі – Адрианның Рим қаласы Элия Капитолина арқылы өткен екі маңызды шығыс-батыс жолының (Decumanus Maximus) бірінің қазіргі қалдығы. Стандартты римдік қала құрылымы қаланың ортасынан шығыс-батысқа қарай басты жолды орналастырады, бірақ қаланың шығыс жағындағы ғибадатхана тауының болуы Адрианның жоспарлаушыларын солтүстікке қосымша шығыс-батыс жолын салуға мәжбүр етті. Иерусалимде батыс төбесімен тікелей өтетін әдеттегі орталық солтүстік-оңтүстік жолына (Cardo Maximus) қоса, Тиропеон аңғарының бойымен солтүстік-оңтүстікке қарай екінші маңызды жол салынды; осы екі кардинал Дамаск қақпасының жанында, Via Dolorosa-ға жақын жерде қиылысады. Егер Via Dolorosa батысқа қарай екі жолмен түзу сызықта жалғасқан болса, ол стандартты ғимараттар салуға тым тар үшбұрышты блок құрар еді; Кардоның батысындағы декуманус (қазіргі Via Dolorosa) оның шығыс бөлігінен оңтүстікке қарай салынды, бұл жолдың қазіргі күнгі үзілісін жасады. Киелі кітаптағы оқиғаларға сәйкес келетін зыярат жолы туралы алғашқы хабарлар Византия дәуірінен басталады; сол кезде Қасиетті бейсенбіде процессия Зәйтүн тауының басына көтеріліп, Гетсиманиде тоқтады, Ескі қалаға Арыстар қақпасынан кірді және қазіргі жолмен Қасиетті қабір шіркеуіне дейін барды; алайда, Via Dolorosa бойында нақты тоқтаулар болған жоқ. (Қазіргі Via Dolorosa сол көшенің батыс бөлігінен батысқа қарай созылады.) Антония бекінісінің қираған жеріне жақын және Темплум Домини аймағының солтүстігінде Жосафат көшесі шығысқа қарай Жосафат қақпасына (Арыстар қақпасы көшесіндегі Арыстар қақпасының жанында немесе жанында) және қақпадан кейін Жосафат аңғарына (Қидрон аңғарының жанында немесе аңғарында) алып барады. 14 ғасырда папа Климент VI Nuper Carissimae бұйрығымен жолдың тұтастығын қамтамасыз етті, Францискандық Қамқоршылықты Қасиетті Жерге құрды және монахтарға "латын паломниктеріне басшылық ету, нұсқау беру және күтім жасау, сондай-ақ Қасиетті Жердегі католик қасиетті орындарын қорғау және рәсімдерді орындау" міндетін жүктеді. 1350 жылдан бастап францискан монахтары Қасиетті қабірден Пилат үйіне дейін, Киелі кітаптағы Мәсіхтің жолынан кері бағытта, Via Dolorosa бойынша ресми сапарлар жасады. 1517 жылға дейін бұл бағыт өзгертілмеді, францискандар Мәсіхтің азап шегу оқиғаларын хронологиялық тәртіппен ілгерілетуді бастады – Пилат үйінен бастап Голгофада айқышқа шегеленіп өлгенге дейін. Францискандық басқару басталғаннан бастап Via Dolorosa-ның дамуы Еуропадағы діни амалдармен тығыз байланысты болды. Кіші монахтар азапты түсіну және сезіну үшін діни медитацияны ынталандырды. Олар шығарған Meditaciones vite Christi (MVC) сияқты сағаттар мен нұсқаулар Еуропада кеңінен таралды. Бұл діни әдебиет Киелі кітаптағы Via Dolorosa туралы қысқаша мәліметтерді кеңейтті; Пиллат Мәсіхті соттағаннан кейін және айқышқа шегеленгенге дейінгі уақыт төрт Евангелияда бірнеше тармақтан аспайды. 14 ғасыр бойы Via Dolorosa бекеттерімен белгіленген бірқатар оқиғалар діни әдебиетте және Иерусалимдегі нақты орында пайда болды. Паломниктік баяндамаларында алғашқы кездесулер Киринеялық Шимонмен және Иерусалим қыздарымен болды. Олардан кейін Верониканың үйі, парызшыл Шимонның үйі, кедейлерге садақа бермейтін зұлым байдың үйі және Иродтың үйі сияқты көптеген уақытша бекеттер пайда болды. Герберт Турстонның "Сыбайласу жолы" кітабында: "Жүргізушілердің айтуынша, Иерусалимде құрметке бөленген орындар болды ма, жоқ па, немесе адалдардың ғибадат етуі үшін тасқа қашалған немесе кітапқа жазылған ғибадат орындарына назар аударсақ, Сыбайласу жолының атауларында біркелкілік болмағанын мойындауымыз керек" делінген. Еуропалық қиял мен нақты орын арасындағы бекеттерді келісу келесі алты ғасыр бойы жалғасты. Тек 19 ғасырда ғана бірінші, төртінші, бесінші және сегізінші бекеттердің орналасуы туралы жалпы келісімге келді. Анық айтқанда, 20 ғасырдың археологиялық жаңалықтары Via Dolorosa-ның батыс төбесіндегі алғашқы жолының шын мәнінде дұрыс бағыт болғанын көрсетті. Қазіргі Via Dolorosa-ны Киелі кітаптағы жолмен теңеу преториум Антония бекінісіне іргелес болған деген болжамға негізделген. Алайда, Филон сияқты, 1 ғасырдың соңындағы жазушы Иосиф Флавий Римнің Яһудеядағы римдік губернаторларының теңіз жағалауындағы Кесариядан басқарып, Иерусалимде болғанда Ирод сарайының сыртындағы төсеніште соттарды өткізгенін және кінәлілерді сол жерде жазалағанын куәландырды; Иосиф Флавий Ирод сарайының батыс төбесінде екенін көрсетеді және ол жақында (2001 ж.) Яффа қақпасының цитаделінің бір бұрышының астында қайта табылды. Сонымен қатар, археологиялық реконструкция Адрианның 2 ғасырлық өзгерістеріне дейін (Элия Капитолинаны қараңыз) Антония бекінісіне жақын жерде үлкен ашық су бассейні болғанын көрсетті.

Үш құлау: үшінші, жетінші және тоғызыншы бекеттер

Христиан дәстүрінде Иса осы жолмен келе жатқанда үш рет құлаған делінеді; бұл сенім қазіргі уақытта осы құлаулар болған үш бекеттің анықталуында көрініс табады. Дәстүр бойынша, Исаның анасы Мәриям, Иерусалимнің сыртындағы үйінде ұлының құмарлық шегу жолын қайта жасау үшін тастан белгілер орнатқан, бірақ осы құлшылықтың қазіргі түрінің бастауы нақты емес. Бұл оқиға үш синоптикалық Інжілде де келтірілген. Қазіргі уақыттағы бекеттің дәстүрлі орны Via Dolorosa-ның батыс бөлігінің шығыс жағында, 1895 жылы салынған францискандық Симон Киринеялық шіркеуінің қасында орналасқан. Шіркеу есіктерінің бірінің архитравында синоптикалық оқиғаларға сілтеме жасайтын жазу бар. 15 ғасырға дейін бұл жер кедейдің үйі деп есептелді және осы себепті бесінші бекет ретінде құрметке бөленді; атау Луканның Лазар мен Див туралы әңгімесіне сілтеме жасайды, мұнда Лазар сұраныш етуші, ал Див – латын тілінде «бай» деген сөз. Кедейдің үйіне жақын жерде жол үстінде арка орналасқан; аркадағы үй байдың үйі деп ойластырылды. Лазар мен Див туралы әңгіме қазір көбінесе теңеу ретінде қарастырылады.

Вероникамен: алтыншы станция

Орта ғасырлардағы католик аңызында, "Верониканың жамылғысы" деп аталатын белгілі бір матаға Иса Мәсіхтің бейнесі керемет түрде түскен, ол Исаның бетіне физикалық жақындық арқылы пайда болған. Латын тіліндегі "vera icon" (шын бейне) сөздерінің "Вероника" сөзіне ауысуы нәтижесінде, Верониканың Иса Мәсіхпен кездескенде және матамен оның бетінен терді сүргенде бейнесі пайда болды делінеді; осы аңыздың ешбір бөлігі Киелі кітапта кездеспейді, бірақ осыған ұқсас Эдесса бейнесі Иса Мәсіхтің хаттарында және Эдесса патшасы Абгарустың хаттарында, Жаңа өсиеттің кейінгі апокрифтерінде айтылады. Верониканың жамылғысы Крестке ілінгенге дейінгі бейнемен байланысты, ал Крестке ілінгеннен кейінгі Киелі Бет бейнесінен ерекшеленеді, ол көбінесе Туриннің Кирпішімен байланысты. Via Dolorosa-ның қазіргі алтыншы бекеті осы сәтті еске түсіреді, онда әйел Иса Мәсіхтің бетінен терді сүргені айтылады. Бұл орын 19 ғасырда кездесу орны ретінде анықталды; 1883 жылы грек-католиктер бұл жердегі 12 ғасырға дейінгі қираған ғимараттарды сатып алып, олардың үстіне Киелі Бет және Әулие Вероника шіркеуін салды, Верониканың Иса Мәсіхпен өз үйінің алдында кездескенін және үй бұрын осы жерде болғанын мәлімдеді. Шіркеу бұл жерде бұрын болған 12 ғасырға дейінгі ғимараттардың қалдықтарын, соның ішінде крестшілер салған Әулие Косма монастырының аркаларын қамтиды. Қазіргі ғимаратты Исаның кішкентай қарындастары басқарады және ол әдетте жұртшылыққа ашық емес.

Қасиетті әйелдермен: сегізінші орын

Сегізінші аялдама – Лука Евангелиясында ғана кездесетін, канондық Евангелиялардың арасындағы бір эпизодты еске алады. Онда Иса жолында ізгі ниетті әйелдерге кездесіп, олармен сөйлесе алады. Бірақ, 15 ғасырға дейін Исаның соңғы аялдамасы Via Dolorosa бойында осы жерге жеткенге дейін ертерек жерде болған деп есептелген. Қазіргі сегізінші аялдама грек православтық Әйіргі Харалампи монастырының қасында орналасқан; ол қабырғасына IC XC / Nika әріптері мен көлемді крестпен белгіленген.

Қазіргі заманғы шерулер

Әр жұма сайын католиктік шеру Via Dolorosa жолымен өтеді, ол бірінші бекеттен бастап монастырлық кешеннен басталады; шеруді осы монастырдың францискан монахтары ұйымдастырады және олар шеруді басқарады. Жол бойында түрлі қойылымдар жиі қойылады, мысалы, пластик кездер мен жарқын қызыл полиэстер орамалары бар әуесқой сарбаздардың өнер көрсетулерінен бастап, тарихи дәлдіктегі киімдер мен құралдармен кәсіби драмалық қойылымдарға дейін. Иерусалимдегі Копт Православ Патриархатының орталығы Қасиетті Қабір шіркеуінің шатырында орналасқан. Патриархаттың кіреберісінде айқыш белгісі бар бағана орналасқан, ол Via Dolorosa-ның 9-шы бекетін көрсетеді. 1980 жылы Александриялық Шенуда III Папасы (3 тамыз 1923 – 17 наурыз 2012) копт дінін ұстанушыларына Израиль-Палестина қақтығысы шешілгенге дейін Иерусалимге қажылық сапар жасауға тыйым салды. Бірақ, тыйымға қарамастан, ондаған копт қажылары жыл сайын, әсіресе Пасха мерекесінде Иерусалимге барады.