Тиви аралдары: Австралияның солтүстік территориясының ерекше аймағы

Кіріспе

Солтүстік территорияның арал тобы, Австралия

Тиви аралдары («екі арал» деген мағынада) – Австралияның Солтүстік территориясының бір бөлігі, Дарвиннің солтүстігінде, Тимор теңізіне жақын орналасқан. Олар Мелвилл аралы, Батерст аралы және тоғыз кішкентай, адам тұрмайтын аралдардан тұрады, жалпы ауданы құрайды. Еуропалықтар келгенге дейін Тиви халқы, Австралияның аборигендері бұл аралдарда қоныстанған, 2021 жылы аралдардың халқы 2348 адамды құрады. Аралдар Солтүстік территорияда, Австралия материгінен шамамен солтүстікке қарай орналасқан, солтүстік және батыс жағынан Тимор теңізімен, оңтүстік жағынан Бигл шығанағы, Кларенс бұғазы және Ван-Димен шығанағымен, ал шығыс жағынан Дандас бұғазымен шектеседі. Батерст аралы – Австралияның бесінші ірі аралы, теңіз және әуе жолымен баруға болады. Мелвилл аралы – Австралияның екінші ірі аралы (Тасманиядан кейін). Басты аралдарды Апсли бұғазы бөліп тұрады, ол солтүстіктегі Сент-Асаф шығанағын және оңтүстіктегі Шоал шығанағын байланыстырады, ені шамамен және ұзындығы құрайды. Шоал шығанағының аузында Бьюкенен аралы орналасқан, ауданы шамамен 400 шаршы километр. Ең тар жерінде Мелвилл мен Батерст аралдары арасында автомобиль паромдары жылдам байланыс қамтамасыз етеді. Тиви халқы мыңдаған жылдар бойы осы жерлерде тұрған, Еуропалықтар Австралияға қоныстанғанға дейін. Тивилер – Австралияның аборигендері, мәдени және тілдік жағынан судың арғы жағындағы Арнем жерінен ерекшеленеді. 2021 жылы аралдардың жалпы халқы 2348 адамды құрады, оның 87%-ы аборигендер. Халықтың көп бөлігі Батерст аралындағы Вуррумиянгада (2010 жылға дейін Нгуиу деп аталған) және Мелвилл аралындағы Пирлангимпиде (бақша нүктесі деп те аталған) және Миликапитиде (Жылан шығанағы деп те аталған) тұрады. Вуррумиянгада 1500-ге жуық адам, ал қалған екі орталықта шамамен 450 адам тұрады. Батыс Батерст аралындағы Вуранкуу (Ранку) қауымдастығын қоса алғанда, тағы да бірнеше кішкентай елді мекендер бар.

Тарих

Түпкі тұрғындар Тиви аралдары болып табылатын аймақты кем дегенде 40,000 жылдан бері мекендеп келеді, ал аңыз-ертегілерде олардың аралдарда болуы кем дегенде 7,000 жыл бұрын баяндалған. Жергілікті арал тұрғындары мен еуропалық саяхатшылардың арасындағы алғашқы тарихи кездесу голландтармен болды, «командир Мартен ван Делфттің басшылығымен Nieuw Holland, Waijer және Vosschenbosch атты үш кемені алып, Мелвилл аралындағы Шарк шығанағына кіріп, 1705 жылдың 30 сәуірінде жағаға шықты». 1824 жылдың ақпанында капитан Гордон Бремер Британдық Адмиралтействосының, Британдық колониялық кеңсесінің тапсырмасы бойынша Батурст және Мелвилл аралдарын, сондай-ақ материктегі Кобург түбегін (қазіргі Арнем жерінің бөлігі) иеленуге тағайындалды, бұл жерлерде «осы немесе басқа Шығыс аралдардың түпкі тұрғындарынан» басқа ешкім болмауы тиіс еді. Бремер 1824 жылдың қыркүйегінде қазіргі Пирлангимпиге жақын жердегі Мелвилл аралындағы Форт-Дундаста аралдардағы алғашқы еуропалық қонысын құрды, бұл Солтүстік Австралиядағы алғашқы британдық қоныс болды. Алайда, жергілікті халықтың қарсылығына байланысты ол бес жыл ғана сақталды және 1829 жылы тастап кетілді. Қоныс аударудың сәтсіздігіне қарамастан, Бремер континенттің солтүстік бөлігін және іргелес аралдарды Жаңа Оңтүстік Уэльстің құрамына қосты (сол кезде губернатор Томас Брисбен басқарды). 1911 жылы Гселл Батурст аралында миссия құрды. 1930 жылдары салынған ағаш шіркеу Вуррумиянгадағы маңызды нысан болып табылады. Нова Перистің анасы Джоан анасынан айырылғаннан кейін осы миссияда өсіп-жетілді; ол «ұрланған ұрпақтардың» бірі еді. Католик шіркеуіндегі Тиви өнері және Киелі кітаптардың Тиви тіліне аударылуы да ерекше. Аралдардың басқару құқығы Тиви аборигендерінің жер қоры мен 1978 жылы құрылған Тиви жер кеңесі арқылы түпкі тұрғындарға қайтарылды. Тиви аралдарының жергілікті басқару аймағы 2001 жылы құрылды, ол кезде Үррумиянга (Батурст аралы), Пирлангимпи және Миликапити (Мелвилл аралы) үш негізгі қауымдастықтағы бұрынғы қоғамдық басқару кеңестері Уранкуу аборигендер корпорациясымен біріктіріліп, біртұтас жергілікті басқару құрылды. 2008 жылы Тиви аралдарының жергілікті басқаруы Солтүстік территориядағы жергілікті басқаруды қайта құру аясында Тиви аралдарының округтік кеңесімен алмастырылды.

Aboriginal people have occupied the area that became the Tiwi Islands for at least 40,000 years, with creation stories relating their presence on the islands at least 7,000 years before present. and the first historical record of contact between Indigenous islanders and European explorers was with the Dutch "under the command of Commander Maarten van Delft who took three ships, the Nieuw Holland, the Waijer, and the Vosschenbosch, into Shark Bay on Melville Island and landed on 30 April 1705". In February 1824 Captain Gordon Bremer was appointed by the Admiralty, upon instruction from the British Colonial Office, to take possession of Bathurst and Melville Islands, along with the Cobourg Peninsula (now part of Arnhem Land) on the mainland to the east, subject to the land being unoccupied by any people except " the Natives of those or any of the other Eastern Islands". Bremer established the first European settlement on the Islands, which was also the first British settlement in northern Australia, at Fort Dundas on Melville Island, near present day Pirlangimpi in September 1824. However, owing in part to the hostility of the Indigenous population, it lasted only five years, being abandoned in 1829. Despite the failure of the settlement, Bremer had claimed the northern area of the continent and adjacent islands as part of New South Wales (then under Governor Thomas Brisbane The mission was established by Gsell on Bathurst Island in 1911. A timber church built in the 1930s is a prominent landmark in Wurrumiyanga. Nova Peris' mother, Joan, was raised in this mission after being taken from her mother; she was one of the Stolen Generations. The Tiwi artwork in the Catholic church, and the translation of Biblical stories into Tiwi, are both notable. Control of the islands was transferred to the Indigenous traditional owners through the Tiwi Aboriginal Land Trust, and the Tiwi Land Council that was founded in 1978. The Tiwi Islands local government area was established in 2001, when the previous community government councils in the three main communities of Wurrumiyanga (Bathurst Island), Pirlangimpi and Milikapiti (Melville Island) were amalgamated with the Wurankuwu Aboriginal Corporation to form a single local government. The Tiwi Islands Local Government was replaced in 2008 by the Tiwi Islands Shire Council as part of a Northern Territory wide restructuring of local government.

Сайлаушылар

Тиви аралдары Лингиари федералды сайлау округінің бір бөлігі болып табылады, және оның қазіргі депутаты Марион Скримгур. Аралдар Солтүстік территорияның Арафура сайлау округіне кіреді. Арафура округінің қазіргі депутаты – Еңбек партиясынан Мануэль Браун.

Жергілікті өнер

Түпкілікті австралиялық өнердің туындылары Тиви аралы мәдениетінің және оның экономикасының маңызды бөлігі болып табылады. Аралдарда үш жергілікті өнер орталығы бар: Тиви Дизайн, Мунупи Өнер және қолөнер, және Джиламара Өнер және қолөнер, олар Тиви Өнер деген кооперативтік кәсіпорын арқылы ынтымақтасады. Tiwi Art желісінен басқа екі тәуелсіз кәсіпорын бар: мата дизайны, баспа және киім бизнесі Bima Wear, 1969 жылдан бері жергілікті әйелдер жүргізіп келеді, және Ngaruwanajirri, сонымен қатар 'The Keeping Place' деп те аталады. Халықаралық көрмелер өткізген немесе Австралияның ірі коллекцияларында сақталатын Тиви суретшілерінің ішінде Китти Кантилла, Донна Бурак, Жан Батист Апуатими және Фиона Пурунтатамари бар. Тиви халқы көптеген ағаштан жасалған құс мүсіндерін жасайды. Олардың кейбіреулері Батерст аралындағы Миссия мұражайында қойылған. Мүсіндер Тиви мифологиясынан алынған түрлі құстарды бейнелейді, олардың әрқайсысының өзіндік мағынасы бар. Кейбір құстар Тиви халқына жаңбырлы маусымның жақындап келе жатқанын болжаса, ал басқалары дауылды желдің қаупін ескертеді. Тағы басқалары, рудың тотеміне байланысты, Тиви халқына белгілі бір тайпада біреудің қайтыс болғанын хабарлайды. Ал кейбіреулері мифология бойынша құсқа айналған ежелгі арбалардың бейнесін көрсетеді. Құс мүсіндері кейде жерленген жерлерге орнатылатын пукумани бағаналарының үстіне қойылады. Тиви аралдарында адам мүсіндерін жасау өнері 1960 жылдары Кардо Керинауияның Дарвиндегі мүсіндерді көргеннен кейін Пару ауылына енгізілді. Пару ауылдықтары ағаштан ою өнеркәсібін құрды және Деклан Апуатими, Энральд Мункара және Мик Аруни сияқты бірнеше белгілі Тиви суретшілері пайда болды. Тиви халқы өз суреттерін матаға да түсіреді. Негізгі әдіс – Индонезия батигі сияқты, бояуға қарсы тұру үшін балауызды пайдалану. Олар жібек шарфтар жасау үшін берік тоқыма мақтадан бастап нәзік жібекке дейін түрлі маталарды қолданады. Олардың өнер туындыларын жасау көбінесе әлеуметтік шара болып табылады, адамдар бірге отырып, әңгімелесіп, аяулы түрде жұмыс істейді. Мұндай топтар көбінесе жыныс бойынша бөлінеді.

The creation of Indigenous Australian art is an important part of Tiwi Island culture and its economy. There are three Indigenous art centres on the islands: Tiwi Design, Munupi Arts & Crafts, and Jilamara Arts and Craft, and these collaborate through a cooperative venture, Tiwi Art. Apart from Tiwi Art network there are two independent operations: fabric design, printing and clothing business Bima Wear, operated by Indigenous women since 1969, and Ngaruwanajirri, also known as 'The Keeping Place'. Tiwi artists who have held international exhibitions or whose works are held in major Australian collections include Kitty Kantilla, Donna Burak, Jean Baptiste Apuatimi, and Fiona Puruntatameri. A lot of wood carvings of birds are made by Tiwi people. Some of these are displayed in the Mission Heritage Gallery on Bathurst Island. The carvings represent various birds from Tiwi mythology, which have various meanings. Certain birds tell the Tiwi people about approaching monsoonal rains whilst others warn of impending cyclones. Others, depending on the totem of the people, alert the Tiwi people that someone has died in a particular clan. There are others that represent ancestral beings who were, according to mythology, changed into birds. Carved birds are sometimes at the top of pukumani poles, which are placed at burial sites. The carving of human sculptures on the Tiwi islands was introduced by Cardo Kerinauia into Paru village in the 1960s after he had seen sculptures in Darwin. Paru villagers soon started a cottage industry of wood carving and had several pioneering Tiwi artists including Declan Apuatimi, Enraeld Munkara and Mick Aruni. The Tiwi people also create many of their designs on fabric. The main method uses wax to resist dyeing similarly to Indonesian batik prints. Various fabrics are used ranging from sturdy, woven cotton to delicate silks, from which they create silk scarves. The creation of their artwork is usually a social activity and consists of groups of people sitting together and talking whilst they work in a relaxed fashion. Often these groupings are segregated by gender.

Пукамани

Пукамани немесе пукумани – арман уақытының әңгімесіне негізделген жерлеу рәсімі. Ол оюлы және боялған қабір бағаналарының (тутини) айналасында өткізіледі, олар кейде пукумани бағаналары деп те аталады. Рәсім жерленгеннен кейін екі-алты ай өткен соң басталып, бірнеше күнге созылуы мүмкін. Арнайы шақырылған шеберлер 12-ге дейін тутиниді ойып, бояп, қабір төбесінің айналасына орнатады. Бұл бағаналар қасиетті ритуалдық нысандар ма, әлде көркем өнердің тауар ретінде сатылатын туындысы ма деген пікірлер бар. Бірақ, арнайы тапсырыспен жасалған бағаналар Австралия мен әлемдегі көркем галереяларда көрмелерге тегін беріледі немесе сатылады.

B2M

B2M ("Bathurst to Melville") тобының жетекшісі Джеффри "Yello" Саймон 2004 жылдың желтоқсан айында Тиви аралдарында құрылды. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, топ құрамына Грег Орсто, Джеймс “Fab” Кантилла, Дэниел Каннингэм, Даррен Нарул және биші Шелтон Мюррей кірді, олардың барлығы ән айтады. Австралияда олардың көптеген абориген жанкүйерлері бар, олар көбінесе алкоголь мен есірткіге қатысты позитивті ойларды жеткізетін әндер орындайды. Олар Шығыс Тимор, Бали және Шанхай қалаларында гастрольдік сапармен болды. Тайваньда олар дәстүрлі әндерді орындады, ал ондағы тәжірибелері "Ән жолдары" жобасын іске қосуға түрткі болды, онда олар ескі Тиви әндерін басқа абориген мәдениеттерінің әндерімен үйлестіреді. 2018 жылы олар "Маманта" атты бүкіл елдік гастрольдік сапарға шықты және қыркүйек айында Параматтадағы Риверсайд театрларында өнер көрсетті. Олар австралиялық-ирланд музыканты Стив Кунимен бірлесіп жұмыс істеді, соның ішінде дәстүрлі ирландтық гэль музыкасын Тиви дыбыстарымен араластыру тәжірибесін жасады. Гастрольдерге шығудың басты мақсаты – өз мәдениеттерін бөлісу. Өкінішке орай, әнші Грег Орсто 2021 жылдың 5 қаңтарында 59 жасында жүрек талмасынан көз жұмды.

Австралиялық футбол

Австралиялық футбол Тиви аралдарындағы ең танымал спорт түрі болып табылады және ол 1941 жылы миссионерлер Джон Пай мен Энди Хоули арқылы енгізілді. 1969 жылдан бері Тиви аралдары футбол лигасы чемпионаты өткізіліп келеді. Тиви Австралия футбол лигасының қатарында 2600 тұрғыны бар қауымдастықтан 900 қатысушы бар, бұл Австралиядағы футболға қатысудың ең жоғары деңгейі (35%). Тиви аралдары футбол лигасының финалдық матчы әр жылдың наурыз айында өтіп, 3000-ға дейін көрерменді тартады. Тиви футболшылары ең шебер "бір сеніспен ойнау" дағдыларымен танымал. Көптеген ойыншылар жалаң аяқ ойнауды жөн көреді. Көптеген ерлер ойыншылары Дарвиндегі Сент-Мэри футбол клубында да ойнайды, ол 1950 жылдары Тиви сарбаздарына Солтүстік территориялық футбол лигасының ойындарына қатысуға мүмкіндік беру үшін құрылған. Tiwi Bombers Football Club 2006/07 маусымынан бастап Солтүстік территориялық футбол лигасының құрамында өнер көрсетіп келеді. Тиви аралдарынан шыққан белгілі футболшылар ұлттық VFL / AFL жарыстарында ойнаған. Әсіресе Сирил Риоли Снр-мен байланысты AFL ойыншыларының Риоли әулеті ерекше атаққа ие. Отбасы мүшелеріне Морис Риоли, Дин Риоли, Уилли Риоли, Дэниел Риоли және Морис Риоли-кіші кіреді. Басқа да танымал ойыншылар Ронни Бернс, Майкл Лонг, Дэвид Кантилла, Энтони Макдональд Типунгвути және Бен Лонг. Морис Риоли (1982) және Майкл Лонг (1993) екеуі де Сирил Риолидің (2015) туыстары, және үшеуі де AFL финалдық матчының ең үздік ойыншысы деп танылған Норм Смит медалін жеңіп алды. Тиви аралдары футбол клубы 2009 жылы ABC телеарнасының "Message Stick" бағдарламасында "Өз лигасынан" деп аталатын серияның тақырыбы болды.

Крикет

2010 жылы The Weekend Australian газетінде хабарланғандай, Мэтью Хейден бастаған австралиялық крикетшілер Тиви аралдарында крикетті дамытуға 200 000 доллар көмек көрсетті. Аллан Бордер, Майкл Каспрович және Энди Бичел сияқты бұрынғы халықаралық ойыншылардың қатысуымен өткен Хейден XI және Бордер XI командалары арасындағы матчты шамамен 1000 адам тамашалады, бұл аралдардың халқының жартысына жуық.

Көлік

Fly Tiwi коммерциялық әуе тасымалдаушысы екі аралды бір-бірімен және Дарвинмен байланыстырады. Hardy Aviation және Тиви Жер Кеңесі арасындағы бірлестік ретінде құрылған Fly Tiwi аралдардағы үш қауымға күнделікті рейстер ұсынады. SeaLink NT Wurrumiyanga және Дарвин арасында паром қызметтерін жүзеге асырады, саяхат әр бағытқа 2,5 сағатқа созылады және аптасына үш рет орындалады. 2008 жылы жергілікті билік аралдардағы жолдарды күтіп ұстады.

Қоршаған орта, табиғатты қорғау және жерді пайдалану

Аралдардың климаттық және географиялық жағдайы ерекше болғандықтан, олардың ерекше өсімдік жамылғысы және арнаулы сақтау құндылықтары бар:<blockquote>Оқшауланғандығы мен өте көп жауын-шашынның нәтижесінде Тиви аралдарында Солтүстік территорияда (немесе әлемде) басқа жерде кездеспейтін көптеген түрлер өседі, сондай-ақ ареалы шектеулі түрлер де бар. Тиви аралдарында территорияның ең жақсы дамыған (ең биік және ең үлкен түбірлік ауданы бар) эвкалипт ормандары мен жаңбырлы ормандардың ерекше тығыздығы мен кеңдігі кездеседі. Қарашадан сәуірге дейінгі жаңбыр маусымы аралдарға Солтүстік территориядағы ең көп жауын-шашынды әкеледі. Тивиде Хектор деп аталатын қайта оралатын метеорологиялық құбылыс бар, ол қарашадан желтоқсанға дейін және ақпаннан наурызға дейін күн сайын найзағайдың пайда болуымен сипатталады. Бұл дауыл өте күшті, атмосфераға 20 шақырымнан астам биіктікке жетеді және Дарвин қаласынан да көрінеді. Оның себебі – аралдардың үстінен келіп соқтығысатын теңіз бризі.

Флора мен фауна

Аралдар соңғы мұз дәуірінен бері Австралия құрлығынан оқшауланған. Олар негізінен эвкалипт орманымен және көлбеу латериттік үстіртте орналасқан. Жақын орман, ашық орманды алқаптар және жағалау бойындағы өсімдіктер Дарвиннің жіпше қабықты эвкалиптері, жұмсақ қабықты эвкалиптері және каюпуттармен басым. Көп жылдық тұщы су бұлақтарымен байланысты тропикалық орманның шағын алқаптары және көптеген шығанақтарды алып жатқан мангр тоғайлары бар. Аралдардың төңірегіндегі теңіздер мен сағаларда акулалар мен тұз су крокодилдерінің бірнеше түрі кездеседі. Аралдардағы инвазивті сүтқоректілерге қара тышқандар, мысықтар, шошқалар, су бұқалары, жылқылар және сиырлар жатады. Су бұқалары Мелвилл аралында көптеп кездеседі, бірақ Батерст аралында жоқ, ал жабайы шошқалар Батерст аралында көптеп кездеседі, бірақ Мелвилл аралында жоқ. Тиви жер кеңесі қазірдің өзінде Мельвилл аралынан жабайы шошқаларды жою жұмыстарын жүргізуде, олардың үлкен популяция құруына жол бермес үшін. Тиви жер кеңесі және Тиви аборигендер қауымы жабайы мысықтарды жоюды қолдайды, бірақ қазіргі уақытта осы бағытта ешқандай жоспар жоқ.

Құстардың маңызды аймағы

Аралдар BirdLife International ұйымы тарапынан маңызды құс аймағы (IBA) ретінде анықталды, себебі олар қызыл шоқбалықтар, бөдене құстар, бұталы тасқарғалар және 12 000-ға дейін (әлемдік популяцияның 1% астамы) үлкен түйіндерге толы. Тиви аралының популяциясы үшін әлемдік деңгейде маңызды басқа құстар: кестенді рельстер, жағажай тасқарғалары, солтүстік розеллалар, түрлі-түсті лорикеттер, жасыл құйрықты питталар, күміс тәжді монахтар, ақ ерінді, сары реңді және жолақты кеуделі балжегіштер, канария ақкөздер және маскалы финктер. Құстар түр ішіндегі деңгейде эндемизмге жоғары ие; Тиви маскалы сола (Tyto novaehollandiae melvillensis) жойылу қаупі төніп тұрған түр деп саналады, ал Тиви капотты робин (Melanodryas cucullata melvillensis) кемінде жойылу қаупі төніп тұр және жойылып кетуі мүмкін.

Орман шаруашылығы және тау-кен өндірісі

Орман өнімдері Тиви аралдары экономикасының маңызды бөлігі болып табылады, бірақ бұл сектордың тарихы қиындыққа толы. Орман шаруашылығы 1898 жылдан бастау алды, ал плантациялар 1950 және 1960 жылдары сынақтан өтті. 1980 жылдардың ортасында жеке сектор мен Жер Кеңесі арасындағы серіктестік ретінде жергілікті жұмсақ ағаш кәсіпорны құрылды, бірақ 1990 жылдардың ортасында Жер Кеңесі, инвесторлық серігінің "біздің жұмыспен қамту және тұрақты өндіріс мақсаттарымен өте үйлеспейтін салыққа байланысты мақсаттары" бар екенін атап, бұл жобаны тоқтатты. Бұл кері кетуге қарамастан, орман шаруашылығы Тиви экономикасы үшін өте маңызды болып саналды. 2005 жылы Great Southern Group Австралиялық плантациялар тобының (кейін Sylvatech деп аталды) операцияларын сатып алды. 2006 жылы бұл операция "Австралияның солтүстігіндегі ең ірі туған орманды жою жобасы" деп хабарланды, ал 2008 жылы Федералдық қоршаған ортаны қорғау департаменті айыппұл салды. Жоюдан кейін пайда болған жердің көп бөлігі мал өсіруге немесе бір түрлі дақылдан тұратын плантацияларға пайдаланылады, ағаш компаниясы бұл жергілікті жұмыс орындарының маңызды көзі екенін мәлімдеді. Great Southern Plantations 2009 жылдың басында банкротқа ұшырады, ал Тиви Жер Кеңесі плантацияларды болашақта басқару мүмкіндіктерін қарастырып жатыр. Аралдарда Мельвилл аралының солтүстік жағалауында және Батерст аралының батыс жағалауында минералды құмдар бар. 2005 жылы Matilda Minerals компаниясы аралдарда кен өндіру жөніндегі ұсынысты жасады, ол 2006 жылы бағаланып, мақұлданды. 2007 жылы құм өндіруден Қытайға экспортталатын циркон мен рутилдің алғашқы партиялары алынды. 2007 жылдың маусым айында бір партия жіберілді, ал жыл соңында тағы бір партия жіберілді. 2020 жылдың наурыз айында Тиви аралдарында шамамен 30 000 гектар акация мангиум ағаштарын басқаратын Plantation Management Partners (PMP) компаниясы, COVID-19 пандемиясына байланысты Қытайда ағаш кесегіне сұраныс төмендегендіктен, жылдық егін жинауды кейінге шешуге қатысты шешім қабылдады.