Кіріспе
Хорватия бір жынысты жұптар үшін өмірлік серіктестікті өмірлік серіктестік туралы заң арқылы мойындайды, осы арқылы бір жынысты жұптарды некедегі жұптармен шамамен барлық жағынан теңестіреді. Заң сондай-ақ тіркелмеген бір жынысты қатынастарды бейресми өмірлік серіктестер ретінде мойындайды және анықтайды, осылайша оларды кем дегенде 3 жыл бірге тұрғаннан кейін тіркелген өмірлік серіктестіктермен теңестіреді. Хорватия алғаш рет 2003 жылы тіркелмеген бір жынысты одақтар туралы заң арқылы бір жынысты жұптарды мойындады, ол кейіннен өмірлік серіктестік туралы заңмен алмастырылды. Хорватия Парламенті жаңа заңды 2014 жылдың 15 шілдесінде қабылдады, ол екі кезеңде (2014 жылдың 5 тамызы және 2014 жылдың 1 қыркүйегі) күшіне енді. 2013 жылғы референдумнан кейін Хорватия Конституциясы некені әр түрлі жынысты жұптармен ғана шектеді.
Croatia recognizes life partnerships for same sex couples through the Life Partnership Act, making same sex couples equal to married couples in almost all of its aspects. The Act also recognizes and defines unregistered same sex relationships as informal life partners, thus making them equal to registered life partnerships after they have been cohabiting for a minimum of 3 years. Croatia first recognized same sex couples in 2003 through a law on unregistered same sex unions, which was later replaced by the Life Partnership Act. The Croatian Parliament passed the new law on 15 July 2014, taking effect in two stages (5 August 2014 and 1 September 2014). Following a 2013 referendum, the Constitution of Croatia has limited marriage to opposite sex couples.
Тіркелмеген бірге тұру
2003 жылы Хорватиядағы алғашқы Гей-параддан бір жыл өткен соң, сол кездегі биліктегі коалиция, көбінесе орталық-солшыл партиялардан құралған, бір жынысты одақтар туралы заң қабылдады. Бастапқыда заң гетеросексуалды жұптардың ие болатын көптеген құқықтармен бірге тіркелген серіктестікті мойындады, бірақ коалицияның жалғыз оңшыл партиясы болған Хорват шаруалар партиясы, егер олар заңның осы нұсқасын қабылдауға талап етсе, коалициядан шығумен қорқытты. Заң бойынша, кем дегенде үш жыл бірге тұрған бір жынысты серіктестер, некеде тұрмаған әртүрлі жынысты серіктестерге берілген мұрагерлік және қаржылық қолдау сияқты құқықтарға ие болады, бірақ бала асырап алу құқығына немесе отбасылық құқықтағы басқа да құқықтарға ие болмайды. Бұл қатынастарды тіркеуге рұқсат жоқ, сондай-ақ салық, ортақ мүлік, денсаулық сақтану, зейнетақы сияқты құқықтар да қарастырылмаған.
Тіркелген серіктестік
2006 жылдың басында Хорватия Парламенті Шим Лучин (СДП) және тәуелсіз Иво Банач ұсынған тіркелген серіктестік туралы заң жобасын 76 дауыспен қабылдамады, 22 депутат қарсы дауыс берді және 5-і қалыс қалды. Сол кездегі биліктегі ХДЗ партиясының депутаты Люция Чикеш бұл ұсынысты қарастыруды тоқтатуға шақырды, себебі "атомнан бастап ең кішкентай бөлшекке дейін, шыбыздан бастап пілге дейін – бүкіл әлем гетеросексуалды". Тағы бір ХДЗ депутаты "халықтың 85 пайызы өзін католик санайды және шіркеу гетеросексуалдық пен гомосексуалдық теңдігіне қарсы" деген үмітпен қарсылық білдірді. Медицина және психология мамандары бұл мәлімдемелерге қолдау көрсетпеді, Парламенттің барлық мүшелері Хорватия Конституциясына сәйкес дискриминацияға тыйым салатын заңға сәйкес дауыс беруге міндетті екенін айтты.
Өмірлік серіктестік туралы заң
2012 жылдың 11 мамырында Хорватия премьер-министрі Зоран Миланович бір жынысты жұптардың құқықтарын одан әрі кеңейту туралы жариялады. Осы кезде «азаматтық одақ» немесе «тіркелген серіктестік» сияқты белгілі терминдердің қайсысы қолданылатыны белгісіз болды, бірақ Хорватия отбасылық заңының осы мақсатта өзгертілмейтіні, ал мәселеге қатысты жаңа заң енгізілетіні анық болды, яғни «неке» термині қолданылмайды. 2012 жылы Гомофобияға, трансфобияға және бифобияға қарсы халықаралық күні ЛГБТ құқықтарын қорғау топтары әкімшілік министрі Арсен Баукпен кездесті, ол ЛГБТ құқықтарын кеңейту үшін қолданыстағы заңдарға өзгерістер енгізілетінін, сондай-ақ бір жынысты серіктестіктерді реттейтін жаңа заң қабылданатынын мәлімдеді. Заңның атауы сол кезде әлі белгісіз болды, бірақ ұсынылған жобалардың бірі – «Өмірлік серіктестік туралы» заң. Министр Баук сонымен қатар теңдікке берілгендігін және саясаткерлердің ешқайсысы компромиске бармауы керектігін айтты, теңдікті қолдайтынын білдірген бірнеше саясаткерлерді атады, бірақ қоғам кейбір өзгерістерге дайын болмауы мүмкін болғандықтан олар жеңілдіктерге келісімге дайын еді. Zagreb Pride тобының өкілі Марко Юрчич бұл серіктестіктерді «бір жынысты» деп атау идеясын ұнатпайтынын және барлық жұптарға ашық «өмірлік серіктестік» терминін артық көретінін айтты, бірақ бұл ұсыныс қабылданбады. Дегенмен, Zagreb Pride «Өмірлік серіктестік туралы» заңды қолдады, үкіметтік жұмыс тобымен бірлесіп заң жобасын әзірледі және «Өмірлік серіктестікке уақыт келді» атты науқанға жетекшілік етті. Әкімшілік министрлігі мен заңды жасауға жауапты жұмыс тобы алғаш рет 2012 жылдың 6 қыркүйегінде кездесті, заңның 2013 жылы Хорватия Парламентіне ұсынылуы күтілуде. 2012 жылдың 16 қарашасында жұмыс тобының төрағасы Ягода Ботички бір жынысты жұптардың гетеросексуалды жұптар сияқты тіркеу кеңселерінде қарым-қатынастарын тіркей алатынын растады, бірақ заң гетеросексуалды жұптарды қамтымайды. Оның айтуынша, топ бірнеше министрліктердің көмегімен құқықтардың тізімін жасап жатыр. ЛГБТ қауымдастықтары «Искорак» және «Контра» мемлекеттік тіркеуде тіркелу мүмкін болғанына ризашылық білдірді, бірақ бір жынысты жұптардың отбасылық құқықтан шеттетілуіне көңілі қалды, осылайша заңға саяси келісімдер мен жеңілдіктер нәтижесінде күткеннен аз құқықтар енгізілуі мүмкін болды. Бұл балалы бір жынысты отбасыларға ерекше әсер етеді, себебі олар заңға қарсы шығушылар үшін ең даулы мәселе болып табылды. 2013 жылдың 2 тамызында Баук заңның атауы «Өмірлік серіктестік туралы» заң болатынын, өмірлік серіктестіктерді тіркеу некеге теңестірілетінін және заң бір жынысты жұптарды некелі жұптармен теңестіруі керектігін растады, бірақ асырап алу мәселесі де қарастырылып жатқанын айтты. ХНС депутаттары толық асырап алуды қолдайды. Заң туралы қоғамдық пікірталас сол жылдың қыркүйек айында жарияланды, ал заңның Парламентке енгізілуі жыл соңына дейін жоспарланған. 2013 жылдың 4 қарашасында заңның алғашқы жобасы жарияланды. Бұл толыққанды бірлескен асырап алуға жол бермейтін болса да, ата-ананың өмірлік серіктесі балаға қатысты ішінара, кейде толық ата-аналық жауапкершілікке ие болуы мүмкін (өгей баланы асырап алуға ұқсас). Ата-ананың өмірлік серіктесі де ата-ананың қамқоршысы бола алады. Сондықтан серіктес қорғаншылығы бала асырап алуға ұқсас. Жоба Хорватияның отбасылық құқығының бөлігі болмаса да, оған сілтеме жасап, бір жынысты жұптарды отбасы деп анықтады. Сонымен қатар, жобада қазіргі және болашақтағы кез келген кемсітушілікке тыйым салынды, ал некеге қатысты отбасылық құқықтың кез келген болашақ өзгеруі өмірлік серіктестікті де қамтуы керек. 2013 жылдың 12 желтоқсанында Хорватия үкіметі ұсынылған заң жобасын қабылдады. 2014 жылдың 29 қаңтарында Адам құқықтары және ұлттық азшылықтар жөніндегі парламенттік комитет оны 6 дауысқа қарсы 2 дауыспен (екеуі де HDZ мүшелері) қабылдады. Осы шешімге 5 күн қалғанда Гендерлік теңдік комитеті де заңды бір ауыздан қабылдады, бірақ HDZ мүшелері қатыспады. Осы үлгіге заң жобасын қабылдауға міндетті барлық басқа парламенттік комитеттер де еліктеді. Заң жобасы Парламентке 2014 жылғы 27 ақпанда ұсынылды, ал қоғамдық талқылау барысында заңды жақсарту бойынша ұсыныстар жасалды, олардың кейбіреулері қабылданды. Үкімет соңғы ұсынысты 2014 жылғы 24 маусымда қабылдады. Заң жобасы 2014 жылғы 10 шілдеде екінші оқылымда қабылданды. Парламент 2014 жылғы 15 шілдеде 89 дауысқа қарсы 16 дауыспен «Өмірлік серіктестік туралы» заңды соңғы оқылымда мақұлдады. Ол 2014 жылғы 28 шілдеде ресми газетте жарияланды және 8 күннен кейін (яғни 2014 жылғы 5 тамызда) күшіне енді, бірақ ата-аналық жауапкершілікке қатысты бөлігі 2014 жылғы 1 қыркүйекте күшіне енді. 2017 жылдың қыркүйегінде Хорватия үкіметі Хорватия отбасылық заңын өзгертуге бағытталған жобаны қабылдады, ол жұптарға әлеуметтік көмек алуға мүмкіндік беретін еді, бірақ ол тек некелі жұптарды қамтыды және өмірлік серіктестікке қатысты емес болғандықтан қабылдамады. Ұйымдар мен белсенділер наразылық білдіргеннен кейін жоба ақыры алынып тасталды. Риека университетінің профессоры Санья Барич Balkan Insight-қа егер мұндай тар шектеулі отбасы анықтамасы заңмен белгіленген болса, конституциялық тексеру оны күштен шығаруы мүмкін еді деді. Ол Еуропалық адам құқықтары сотының отбасыны жалғыз баласы бар адамдарды, бір жынысты жұптарды және немерелерімен бірге тұратын әжелерді қамтитынын анықтаған бірнеше шешімдерін келтірді. 2017 жылдың қарашасында Демография, отбасы, жастар және әлеуметтік саясат министрлігі жобаға өмірлік серіктестерді қосты.
Шетелдік әріптестер мен серіктестіктер
Өмірлік серіктестік туралы заңның 73, 74 және 75-баптарына сәйкес, шетелде тіркелген бір жынысты некелер мен бір жынысты серіктестіктер Хорватияда (ЕО және ЕО-ға мүше емес елдерде) өмірлік серіктестік ретінде мойындалады. Бұл кем дегенде 3 жыл бірге тұрған, тіркелмеген бір жынысты қатынастарға да қатысты. Олар бейресми өмірлік серіктестік ретінде танылады. Сонымен қатар, ең болмағанда бірі Еуропалық Одақтың азаматы болған жұптар Хорватияда өмірлік серіктестікке түсуге құқылы, тіпті олардың елі бір жынысты қатынастарды мойындамаса да. Егер олар бір жынысты серіктестіктерді немесе бір жынысты некелерді мойындайтын басқа ЕО еліне көшуді шешсе, олардың өмірлік серіктестіктері сол елдің заңнамасына сәйкес мойындалады, сондай-ақ Еуропалық Одақтың азаматтары мен олардың отбасы мүшелерінің мүше мемлекеттердің аумағында еркін қозғалу және тұру құқығы сақталады. Екеуі де ЕО/ЕЭА елдерінің азаматтары болып табылатын жұптар да Хорватияда өмірлік серіктестікке түсе алады. Заң сарапшыларының пікірінше, бұл Өмірлік серіктестік туралы заңды Еуропадағы бір жынысты серіктестіктерді ең либералды түрде реттейтін заңдардың біріне айналдырады.
ЛГБТ ата-аналық
Хорватияда 2022 жылдан бастап бір жынысты жұптар үшін толық асырап алу (өгей бала және бірлескен асырап алу) заңды, сондай-ақ, жыныстық бағдарына қарамастан, кез келген жеке тұлға асырап алуға құқылы. 2014 жылы қабылданған «Өмірлік серіктестік туралы» заңда «серіктік қамқорлығы» (partnerska skrb) деп аталатын, асырап алуға ұқсас институт та қарастырылған. Бір жынысты жұптарға 2020 жылдан бастап балаға күтім жасауға рұқсат берілді. Өмірлік серіктес, егер ол серігінің баласының немесе балаларының биологиялық ата-анасы болмаса, уақытша немесе тұрақты түрде ата-аналық жауапкершілікті алуға құқылы. Өмірлік серіктестік кезеңінде ата-ана биологиялық емес өмірлік серігіне ата-аналық құқықты уақытша тапсыруы мүмкін. Егер бұл құқық 30 күнді асып кетсе, шешімді нотариус куәландыруы тиіс. Ата-аналық құқықтар сақталған кезде, ата-ана мен өмірлік серіктес баланың немесе балалардың денсаулығы үшін маңызды мәселелер бойынша келісуі керек. Өмірлік серіктестік бұзылған жағдайда, егер сот мұны баланың мүддесіне сай деп тапса, биологиялық емес серіктес баламен немесе балалармен жеке қарым-қатынасын сақтап қалуы мүмкін. «Өмірлік серіктестік туралы» заңда серіктік қамқорлығы институты құрылған, ол биологиялық емес өмірлік серіктің тұрақты ата-аналық құқықтар алуына мүмкіндік береді және бұл өгей баланы асырап алуға ұқсас. Мұндай қарым-қатынас екі жағдайда орнатылуы мүмкін: баланың немесе балалардың ата-анасы қайтыс болған жағдайда, екінші ата-анасы да қайтыс болған немесе балаға қатысты зорлық-зомбылық фактісіне байланысты оның ата-аналық құқықтары жойылған жағдайда. Сонымен қатар, егер ата-ананың біреуі тірі болса, ал екіншісі белгісіз, қайтыс болса немесе оның ата-аналық құқықтары жойылған болса, сот оның пайдасына шешім қабылдаса, биологиялық емес өмірлік серіктес серіктік қамқоршысы бола алады. Ресми және бейресми өмірлік серіктестер серіктік қамқорлығына құқылы. Серіктік қамқоршы, өгей баланы асырап алғандағыдай, толық ата-аналық жауапкершілікті иеленеді және баланың туу туралы куәлігінде серіктік қамқоршы ретінде тіркеледі. Серіктік қамқорлығы – бұл ата-ана мен балаға тән барлық құқықтармен, міндеттермен және заңдық салдарлармен тұрақты туыстық қатынас. 2015 жылдың 13 шілдесінде серіктік қамқорлығының алғашқы жағдайы мақұлданғаны туралы хабарланды.
Тарих
2012 жылдың мамырында вице-премьер және әлеуметтік саясат және жастар министрі Миланка Опачич ЛГБТ ата-аналықты қолдағандығын білдірді және Хорватияның оны қабылдауға және төзімділікпен қарауға болатын деңгейге жеткені жөн екенін айтты, бірақ «қазіргі жағдай мұндай отбасылардың балаларына кемсітушілікке әкелуі мүмкін болғандықтан, әзірге осыған дайын емес», ЛГБТ құқықтары мәселесінде қадамдық тәсілді ұсынып отыр. Алайда, оның мәлімдемелері кейбір ҮЕҰ-лар тарапынан сынға ұшырады, олар Хорватияда бір жынысты отбасыларда өмір сүріп жатқан балалардың бар екенін және олар күнделікті проблемаларын шешу үшін заңдық қолдауға мұқтаж екенін мәлімдеді; «сондықтан ол кемсітушілік саясатты жалғастырмауы керек, керісінше, қабылданатын шешімдерді қабылдауға және кемсітушілікке қарсы күресуге көмектесуі керек». Весна Пусич ұзақ жылдардан бері ЛГБТ ата-аналықты толыққанды қолдап келеді. 2012 жылдың шілдесінде соғыс ардагерлері министрі және СДП мүшесі Предраг Матич та бала асырап алуды қолдады және қоғамның оң және радикалды топтардың қысымына ықпалданып, тең құқықтарға қол жеткізуден бас тартпауы керек екенін айтты. Бұл соғыс ардагерлерінің қауымдастықтары көбінесе оңшыл саясатпен байланысты болатындықтан, маңызды қадам деп есептелді. Экономика министрі Иван Врджоляк бала асырап алуға рұқсат беру қажеттігін айтты және Кукурику үкіметінің өкілеттік мерзімі аяқталар алдында, яғни 2015 жылға дейін осыны енгізуге үміттенетінін білдірді. 2014 жылдың шілдесінде үкімет Хорватия Парламенті депутаттарының көпшілігінің қолдауымен «Өмірлік серіктестік туралы» заңды қабылдады. Бұл Хорватияда алғаш рет некеде тұрмаған әр түрлі жынысты жұптардың некеде тұрған жұптармен теңестірілуіне, соның ішінде бала асырап алу құқығына мүмкіндік берді. Кейбір сарапшылар бұл толыққанды асырап алу құқығына жасалған алғашқы қадам деп санайды, тіпті «Өмірлік серіктестік туралы» заң Хорватияның отбасылық құқығының бір бөлігі болмаса да. Адвокат Санья Безбрадица Желавич және Риека университетінің профессоры Санья Барич Еуропалық адам құқықтары соты бір жынысты жұптардың некеде тұрған жұптармен тең болуы керек деп талап етпейтінін, бірақ олардың некеде тұрмаған жұптармен тең болуы керек екенін атап өтті. Олар «X және басқалар Австрияға қарсы» ісіне сілтеме жасады, онда сот бір жынысты одақтағы серіктестің өз серіктесінің биологиялық баласын асырап алуға құқығы бар екенін, өйткені бұл некеде тұрмаған әр түрлі жынысты жұптар үшін де мүмкін екенін шешті. Олар бұл шешім мен логикаға сәйкес, Хорватияда бір жынысты жұптарға толыққанды бала асырап алуға рұқсат беруге уақыт келгенін мәлімдеді. Мүмкін болатын екі нұсқа бар: бұл мәселені Конституциялық сотқа көтеруге болады, егер ол сәтсіз аяқталса, келесі қадам Хорватияға қатысты міндетті шешім шығаратын Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотқа жүгіну болады. Әкімшілік министрі Арсен Баук үкіметтің қазіргі уақытта «Өмірлік серіктестік туралы» заңға өзгеріс енгізуге ниеті жоқ екенін және бұл мәселені болашақ парламенттік талқылауларға қалдыратынын айтты. 2017 жылдың мамырында өмірлік серіктестіктегі ерлі-зайыптылардың бірі бала асырап алуға рұқсат берілмегендігіне байланысты сотқа шағым түсіргені хабарланды, себебі Хорватия заңнамасы өмірлік серіктестікке толыққанды асырап алу құқығын бермейді. Бұрын олар асырап алуға дайындық курсын сәтті аяқтаған еді. Хорватия өмірлік серіктестіктегі жұптарға толыққанды асырап алу құқығын бермесе де, олар және олардың адвокаты Санья Безбрадица Желавич «Өмірлік серіктестік туралы» заңда және Отбасы кодексінде өмірлік серіктестіктегі жұптардың некеде тұрған жұптармен тең болуы тиіс екені нақты көрсетілгенін мәлімдеді. Сонымен қатар, Заңда ата-ана қамқоршысының серіктесі анықтамаған балаға қатысты туындайтын барлық мәселелер Отбасы кодексімен реттелетіні айтылған. Олар егер сот шешімі қанағаттандырмаса, Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотқа шағымданатындарын да растады. Олар өз ісін әкімшілік сотқа ұсынды және 2019 жылдың 20 желтоқсанында сот олардың пайдасына шешім шығарды. Загреб әкімшілік соты олардың асыраушы ата-ана болуға құқығы бар екенін шешті. Олардың адвокаты Санья Безбрадица Желавич: «Сот шешімі міндетті және оған шағымдануға болмайды, сондықтан бұл шешім түпкілікті. Жазбаша шешім әлі келіп жетпеген, бірақ сот мәлімдемесі кезінде айтқандай, сот біздің Хорватия заңнамасына және Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияға негізделген талаптарымызды қабылдады. Осының нәтижесінде сот тиісті мемлекеттік органдарға шешімді орындауды бұйырды. Біз мемлекеттік органдар сот шешіміне құрметпен қарастырады деп сенеміз» деді. Бұл шешім 2018 жылдың желтоқсанында қабылданған, бір жынысты жұптарды қабылдамайтын «Асырап алу туралы» заңды қабылдаудан кейін шығарылды.
Қоғамдық пікір
2015 жылғы Еуробарометр сауалнамасы бойынша хорваттардың 37%-ы бір жынысты некеге Еуропа бойынша рұқсат берілгені жөн деп ойлаған. 2015–16 жылдарда Pew Research Center жүргізген сауалнама көрсеткендей, хорваттардың 31%-ы бір жынысты некелерді қолдаған, ал 64%-ы қарсы болған. 2019 жылғы Еуробарометр сауалнамасы бойынша хорваттардың 39%-ы бір жынысты некеге Еуропа бойынша рұқсат берілгені жөн деп санайды, ал 55%-ы қарсы болды. 2023 жылғы Еуробарометр сауалнамасы Хорватияда бір жынысты некеге қолдау 42%-ға дейін өскенін, ал 51%-ы әлі де қарсы екенін көрсетті. Сонымен қатар, сауалнамаға қатысушылардың 35%-ы «лесбиянка, гей және бисексуал адамдар гетеросексуал адамдармен бірдей құқықтарға ие болуы керек (неке, бала асырап алу және ата-аналық құқықтар)» деген мәлімдемемен келісті, ал 60%-ы қарсы болды.