Кіріспе

Суфилік мистикалық тәртіп, сүнни исламында Маламатия (ملامتية) немесе Маламатилер – 9-ғасырда Ұлы Хорасан аймағында белсенді болған мұсылман мистикалық тобы. Олардың атының түбірі – араб тіліндегі "малама" (ملامة) сөзі, мағынасы "кінәлау". Маламатилер өз-өзіне кінә тағудың маңыздылығына, ізгіліктің жеке іс болуы керектігіне және жақсы пікірге ие болудың дүниелік байланыстарға әкелетіндігіне сенді. Олар өз білімдерін жасырып, өздерінің кемшіліктерін жария етіп, осы арқылы өзінің жетілмегендігін еске түсірді. Маламати – "рухани күйлер" доктринасы ең жаман түрдегі сындарлы алдамшылықтарға толы адам; ол жеке ізгілікті жек көреді, себебі ол адамдардың пікірлеріне немесе реакцияларына ұмтылмайды, бірақ өзінің "игі ниетті екіжүзділігінің" тұрақты, ерікті емес куәгері болады. "Маламати" – суфизм ішінде кінәні қабылдауға негізделген оқыту әдісін де білдіруі мүмкін.

Маламатиялар мен суфилер

Сара Свиридің айтуынша, маламатилер IX-X ғасырларда Хорасанның Нишапур қаласында пайда болған. Нишапур Ұлы Хорасанның төрт маңызды қаласының бірі болды және екі негізгі сауда жолының тоғысқан жерінде орналасқан. Бағдадтан қашықтықта болғандықтан, маламатилер бастапқыда суфилік тәжірибе мен ой-пікірге аз ғана ықпал етті. Бағдади және Хурасани мистикалық мектептері біріккенге дейін маламати мистикалық қозғалысы суфизмнен тәуелсіз дамыды. 10-ғасырдың соңында суфи әдебиетінің өркендеуімен және Бағдадтың интеллектуалды орта ретінде беделінің артуымен суфизм барлық мұсылман мистикасы үшін жалпы атауға айналды. Суфи терминінің жиі қолданылуына байланысты маламати есімі бірте-бірте жоғалып кетті, бірақ маламатилердің өзіндік практикасы мен идеологиясы сақталды. Шындығында, кейбір дереккөздер маламати жолы суфизмге қарсы болды және екі ойлау мектебінің арасында үйлесім жоқ деп мәлімдейді. Тіпті кейбіреулер маламатилер суфизмнен ғана емес, исламнан да бөлек деп санайды. Маламатилерді сынаушылар олардың "рухта да, теорияда да" толыққанды мұсылман емес екенін айтады.

Ас-Суламидің айтуынша

Маламатия туралы алғаш рет 11-ші ғасырда (хижраның 4-ші – 5-ші ғасыры) Әбу 'Абд әл-Рахман әл-Сулами (1021 ж. қайтыс болды) жазған. Әл-Сулами 937 жылы Нишапур қаласында беделді отбасында дүниеге келген. Оның әкесі ертедегі Маламатия өкілдерімен жақсы қарым-қатынаста болған. Әл-Сулами жас кезінде әкесі Меккеге көшіп, оны анасының әжесіне қалдырып кетті. Оның әжесі Әбу 'Амр Исмаил ибн Нұжайд әл-Сулами (971 ж. қайтыс болды), Маламатияның қалыптасуындағы маңызды тұлға – Әбу 'Усман әл-Хиридің (910 ж. қайтыс болды) рухани жалғасы болды. Әл-Сулами түрлі жанрларда еңбектер жазды, оның ішінде ғұламалар туралы деректер, Құранға түсіндірмелер, сондай-ақ мистикалық топтардың идеологиясы мен әдет-ғұрыптары туралы жазбалар бар. Ол – Маламатия туралы негізгі ақпарат көзі. Әл-Сулами, Маламатидтің жақтаушысы ретінде, Маламатияның білімді және ізгі адамдардың үш тобының ең жоғарысы екенін айтады. Бірінші топ – ислам құқығын зерттейтін және заң саласында сарапшылар. Екінші топ – Алланың ерекше білімін сыйлаған адамдар. Ал үшінші топ, ең жоғарысы – Маламатия, «Алланың ерекше инаят-шапағатына ие болғандар». Оның еңбегі Маламатийяны исламның мистикалық дәстүрі ретінде таныстырып, Нишапурлық ұстаздардың беделін арттырды. Соңында Әл-Сулами Маламатийяны дәстүрден тыс болуда айыптағандардан қорғады. Әл-Суламиның еңбегі Маламати жолы туралы ең көп мәлімет бергенімен, ол Маламатия туралы ақпараттың жалғыз көзі емес. Ал-Хаким әл-Нишапуридің (1014 ж. қайтыс болды) «Та'рих Найсабури» сияқты басқа да еңбектер бар. Бұл еңбекте Нишапурдан шыққан шейхтер мен ғалымдардың тізімі келтірілген, олар Маламати сипаттамаларымен де сипатталған.

Рухани анатомия

Маламатилердің идеологиясының негізгі бөлігі – адамның рухани анатомиясы туралы олардың түсінігі болып табылады. Маламатиялықтардың пікірінше, напс – басты қозғаушы күш, себебі ол адам санасының орталығы. Напс – бұл, негізінен, эго немесе «төменгі жан». Маламатилердің напсқа қатысты түсінігі Құранның бес аятынан алынған, олардың төртеуі: С.17:11/12, 21:3, 17:18/19, 100:6. Бесінші аятта (С.12:53) былай делінген: «Шын мәнінде, напс, жан, адамды шүкірсіздікке жетелейді». Маламатиялықтар бұл аяттарды солай түсіндіреді: напс – адамның құштарлық, тілек, қорқу, ашу, күмән, жалған идолдарға табыну және ұмытылу сияқты барлық жамандықтарының бастауы. Әбу Османға жазған хатында Кахим әл-Тирмизи напс жүрек көрісі мен шындық арасындағы кедергі ретінде әрекет ететінін айтады. Напсты адам жамандығының көзі ретінде бейнелеу арқылы Маламатилерге сенімді болу керек, себебі эгоны қанағаттандыруға жұмсаған энергия, рухани өзгеріске қолдау көрсетуге жұмсалатын энергияны азайтады. Мақсат – ең алдымен «білім мен сезімдер сақталымы» – «қалбқа» жету, содан кейін адам өзін адамның ізгі мінез-құлқының бастауы – «сиррге» көтере алады. Соңғы мақсат – рухтың шыңына жету, яғни Алламен толық бірігу, сол сәтте жекелік жоғалады. Маламатиялықтар моральдық жүйесінде напс пен сиррге ерекше мән берді. Олар напс пен сиррді қарама-қарсы күштер деп қарастырады. Сондықтан, егер адам напсты толық бағындырса, онда сиррге бағынып, ізгі мінез-құлықты дамытуға мүмкіндік туады.

Құндылықтар мен принциптер

Маламати құндылықтары мен іс-әрекеттерінің барлығы әрбір амалымен нәфсті кемсітуге тырысады, осылайша рухани өзгеріске ұмтылуға мүмкіндік алады. "Кінәнің жолы" әрқашан өзін кінәлі санау және өзіне деген жек көруді талап етеді. Осы арқылы ішкі болмысы Құдайға қарай бағытталады, бірақ сыртқы түрі конформизмнен аулақ немесе тәртіпсіз болып, ішкі сырын жасырады. "Олар екі жазықтықта өмір сүреді, қос өмір сүреді". Осы принциптерді іске асыруда Маламатийлер жан-жақты философияға немесе қатаң этикалық кодекске ие болған жоқ. Жалпы, Маламатийлердің барлық сенімдері мен іс-әрекеттері өзін-өзі торықтыру арқылы Құдайға бағынуға негізделген. Сондықтан Маламатилер жасаған жақсылықтарын жақсы көрудің риясымен күресті. Әл-Сулами Маламатилердің риядан сақ болуын мақтап, "ешбір адам өзінің барлық амалдарын рия деп санамайынша және рухани халдерін менмендік (да'уа) деп санамайынша, осы адамдардың дәрежесіне жете алмайды" дейді. Рияға қарсы күрестегі бір көмек – кішіпейілділікті баса көрсету. Маламатийлер қасақана кедейлікпен өмір кешеді. Бұл кедейлік кейде олардың өзара байланысты сенімдерінің салдары болып табылады, яғни адам тек жек көрілетін мамандыққа ұмтылуы және керемет мамандықтан қашуы керек. Алайда, кедейлік пен аскетизмнің өзі нәфсті басып, рухани сырды дамытуға жеткіліксіз. Егер адам кедейлігін ашық жарияласа, нәфс әлі де аскетизмнің қоздырған құрметі мен мақтауынан қуат алады. Онда аскетизмнің нәтижесі өзіне баға беруді күшейтуге, нәфстен арылуға емес, себеп болады. Осылайша, Маламатийлер өзінен нәфсті құтқарудың жалғыз жолы – аскетизмді құпия түрде орындау және сыртта заңсыз әрекет ету екеніне сенді, нәфсті барлық жағынан, сыртқы күштерден де, Маламатидің өзінен де кемсіту үшін. Мұндай тәжірибені көрсету үшін, бір әулие қалаға кіргенде көпшілікпен қарсы алынды; олар ұлы әулиенің ілесіп жүруге тырысты; бірақ жолда ол заңсыз түрде ашық жерде зәр тастады, сондықтан олардың бәрі оны тастап кетті және оның жоғары рухани дәрежесіне енді сенбеді. Маламати айтуынша, бұл қасиетті адам заңсыздық жасағанда да ізгілік көрсеткен. Маламатийлердің сыртқы ерекшеліктері жоқ. Олар сол замандағы әдеттегідей, өздерін танытатын киім кимеген. Олардың киім кимеуінің екінші мақсаты – өздерінің кім екенін жасыру және қудалаудан қашу болды. Алайда, Маламатийлер православиелік суфилік топқа айналғаннан кейін де киім кимеу дәстүрі сақталды. Маламатийлердің ойлау мектебі, егер ол қорлық болса, оған жататындар көмек қабылдамауы керек деп есептеді. Сонымен қатар, олар Құдайдан көмек сұрауға да ұмтылмауы керек, тек өте қиын жағдайда ғана. Шын мәнінде, тілектері қабылданғанда, Маламатийлер өздерінің тағдырына күмәнданады, өйткені бұл тұзақ деп қорқады. Барлық сыртқы қорлық пен ұят ихаластың немесе "шынайы адалдықтың" қасиетіне сәйкес келді. Маламатийлер шыншылдықтың кілті – белгілінің бәрінен басқасын жоққа шығару деп сенді.

Футува

Маламатияның өзін-өзі зерделеуі мен сынға алуы, ерлік пен игілікке негізделген, жоғары бағаланған әлеуметтік кодекске тікелей байланысты болды. Маламатиялар өзінен бұрынғылар сияқты, өзін-өзі құрбан етуге дайындығымен көзге түсті. Маламатиялар Футувамен, яғни ерлік пен қайырымдылықты ұстанатын гильдиялармен байланысты болды. Маламатия мен Футува Итарға, яғни өзін-өзі құрбан етуге қатысты ұқсас көзқарастарды ұстанды. Олар ерекше топтар болғанымен, "Маламатияның тарикасы ақырындап ерлік дәстүрімен бірікті". Бірақ мұндай құбылыс сирек емес еді, себебі басқа топтар, соның ішінде Каландрия да, ерлік принципін өзінің негізгі ұстанымдарының бірі ретінде қабылдады. Маламатиялар, әсіресе Футувамен байланыс орнату арқылы пайда тапты. Олар Футуваларды өздерінің құпияларын сақтау үшін пайдаланды; көптеген Маламатиялар өздерінің мистикалық өмірін әлеуметтік Футува ретінде жасырды.

Маңызды сандар

Тіпті дамудың алғашқы кезеңдерінде Маламатия ішкі жағынан біркелкі емес еді. Маламатияның дамуындағы бірнеше маңызды тұлғалар әртүрлі дәстүрлер мен сенімдерді баса назар аударды. Хамдун әл-Кассар, сондай-ақ Касар деп те жазылады, (884 ж. ө.) әл-маламати деп аталады. Ол Нишапурдағы Маламатияның негізін қалаушы деп есептеледі. Хамдун "өзін кінәлауға" ұмтылуда ешқандай компромиске бармаған экстремист еді. Суламидің "Маламатия" хатында Хамдун дыбыстық зикрді, яғни Алланы еске алуды сынайтыны айтылады. Оның орнына, ол барлық зикр үнсіз орындалуы керек деп ойлады, осылайша егер біреу оның Аллаға бағынуын естіп қалса, онда ешқандай қанағат сезімі болмайды. Оның осы экстремистік ұстанымына Әбу Хафс пен Әбу Усманның көңілді көзқарастары қарсы келді. Әбу Усман шәкірттерін өз ұстазы мен Хамдунның үйретулері арасындағы орта жолға баулыды. Ол екі жолдың да өз уақыты мен жеріне қарай дұрыс деп санайтын. Сол кездегі қалыпты ойларға ұқсас, Әбу Усман да діни амалдарды үйренудің пайдалы екенін ойлады. Бірақ Хамдунның үйретулеріне ұқсас, ол осы амалдардан бас тарту қажет деп сенді, осылайша адам оларға тәуелді болмайды.

Маламатия және Каландария

Кейбіреулер Каландрияны (сондай-ақ Kalandariyya деп те жазылады) Маламатияның жалғасы ретінде қарастырады, бірақ Каландрия көптеген жағынан Маламатияға керісінше. Маламатия тәсілі "кінәнің жолы" деп белгілі, ал Каландрия "еркін рухтылардың жолы" деп аталады. Маламатия өте қарапайымдылықты қанағат етсе, Каландрия жібек киім киетін. Көбінесе каландриялар құлшынықты сыртқа шығарып, тіпті олардың көрсеткіштік пен дінсіздікке ұқсауына себеп болды. Маламатия сияқты, Каландрия да басқалардың наразылығына қуанды. Екі топ та – Маламатия да, Каландрия да – сырттай қоғамның субъективті нормаларына қайшы болса да, іштей Құдаймен үйлесімде екендерін санады. Әл-Сулами сияқты жақтаушылар осы топтарды олардың құлшынысы үшін мақтағанмен, екі мектепті де сынаған Худжвири былай деп жазады: "Көрсеткіштер адамдардың құрметін жеңу үшін әдейі әрекет етеді, ал маламатилер адамдар оларды қабылдамауы үшін әдейі әрекет етеді. Екеуі де ойларымен адамзатқа бұрылған, бірақ одан ары жылжымайды". Осылайша, сыншылар жақтаушылардан гөрі, маламатилердің қоғамның мақұлдауын жоққа шығару мақсатына көбірек қызмет етеді. Маламатилердің түсінігі бойынша, ешбір адам басқасын соттауға құқылы емес, өйткені бұл құқық тек Құдайға ғана тиесілі. Сондықтан олар ең бастысы Құдаймен ішкі байланыстарын сақтайды және адамзат әлемінің кез келген сын-ескертпесін оған жол ашатын құрал ретінде қабылдайды.