Кіріспе
Грекияда 2024 жылдың 16 ақпанынан бастап бір жынысты некелер заңды болып табылады. 2023 жылдың шілдесінде «Жаңа демократия» партиясының жетекшілігімен қайта сайланған үкімет бір жынысты некелерді заңдастыру ниеті туралы хабарлады. Заңнама 2024 жылдың 1 ақпанында Грекия Парламентіне ұсынылып, 15 ақпанда 175 дауыспен 77-ге қарсы қабылданды. Президент Катерина Сакелларопулу заң жобасына қол қойды және ол 16 ақпанда «Мемлекеттік газетте» жарияланғаннан кейін күшіне енді. Грекия Еуропалық Одақтың 16-шы мүше мемлекеті, Еуропадағы 21-ші ел және әлемдегі 36-шы ел болып, бір жынысты жұптарға некеге тұруға рұқсат берді. Бір жынысты жұптарға некедегі құқықтар мен мүмкіндіктердің бір бөлігін беретін, бірге тұру туралы келісімдерді мойындау туралы заңнама 2015 жылдың 23 желтоқсанында Грекия Парламентімен бекітіліп, келесі күні «Мемлекеттік газетте» жарияланды.
Same sex marriage has been legal in Greece since 16 February 2024. In July 2023, the re elected government headed by the New Democracy party announced its intention to legalize same sex marriage. Legislation was introduced to the Hellenic Parliament on 1 February 2024 and passed on 15 February by 175 votes to 77. The bill was signed into law by President Katerina Sakellaropoulou and took effect upon publication in the Government Gazette on 16 February. Greece was the 16th member state of the European Union, the 21st country in Europe and the 36th in the world to allow same sex couples to marry. Legislation recognizing cohabitation agreements, providing same sex couples with a subset of the rights and benefits of marriage, was approved by the Hellenic Parliament on 23 December 2015 and published in the Government Gazette the following day.
Екінші жынысты жұптарға арналған кіріспе
Грекияның премьер-министрі Костас Караманлис басқарған үкімет 2009 жылдың қазанына дейін бір жынысты некеге қарсы болды. Жаңа демократия партиясы басшылығымен үкімет, некеде тұрмаған жұптарға бірнеше құқықтарды ұсынатын заң жобасын ұсынды, бірақ тек қарама-қарсы жынысты жұптар үшін. Егер заң қабылданылса, грек немесе еуропалық соттарға шағым түсірілген жағдайда, ол конституциялық емес деп немесе Еуропа Кеңесінің принциптеріне қайшы деп жариялануы мүмкін еді. 2006 жылдың сәуір айында премьер-министр Георгий Папандреу басшылығындағы Бүкілгрек социалистік қозғалысы (ПАСОК) француз үлгісіндегі азаматтық ынтымақтастық шарты сияқты, некеде тұрмаған жұптарды – бір жынысты және қарама-қарсы жынысты жұптарды тану туралы заң жобасын ұсынды. Алайда, кейбір ЛГБТ топтарының пікірінше, ұсыныстағы даулы терминология ЛГБТ құқықтарын ілгерілетуде тиісті нәтиже бермеді, ал ПАСОК ұсынған серіктестік заңы бір жынысты жұптарға бала асырап алуға тыйым салды. 2008 жылдың қарашасында ПАСОК тағы да бірге тұру туралы келісімдерге қатысты заң жобасын ұсынды, бірақ ол парламентте ешқандай прогреске жетпеді. 2008 жылы үкімет бірге тұратын жұптарға заңдық құқықтар беру туралы ұсыныс жасағанда, Грекия шіркеуінің бас архиепископы, Афина архиепископы Иероним II: "[У]ақыт өте келе өзгерістер қажет" деді. Алайда, бұл көзқарас бір жынысты жұптарға қатысты ма, жоқ па, бұл белгісіз, өйткені шіркеу бұрыннан-ақ жалпы ЛГБТ құқықтарына және азаматтық одақ заңдарына қарсы болған. 2008 жылғы 26 қарашада күшіне енген 3719/2008 ("Отбасы, балалар және қоғамға қатысты реформалар") заңы "бірлескен өмір сүру келісімдері" (σύμφωνο συμβίωσης, , ) деп аталатын серіктестік нысанын құрды, бірақ ол тек қарама-қарсы жынысты жұптарға ғана қолжетімді болды.
Бір жынысты жұптарға қатысты
2009 жылдың қазан айындағы заң шығарушы сайлаулардан бұрын, Пангелендік социалистік қозғалысы (ПАСОК) ЛГБТ құқықтарын қорғайтын OLKE (Ομοφυλοφιλική Λεσβιακή Κοινότητα Ελλάδας, Грекияның лесбиянкалар мен гейлер қауымдастығы) тобы жіберген сауалнамаға жауап ретінде бір жынысты тіркелген серіктестіктерді қолдайтынын жариялады. ПАСОК бұл сайлауда Парламентте көпшілік орындарды жеңіп алды. 2010 жылдың 17 қыркүйегінде Әділет министрі Харис Кастанидис бір жынысты және әртүрлі жынысты жұптарды қамтитын тіркелген серіктестік туралы заң әзірлеу үшін арнайы комитет құрылғанын мәлімдеді. Комитет 2010 жылдың 29 шілдесінде құрылды және мүшелерінің сөзіне сүйенсек, оның мақсаты отбасылық құқықты жаңғырту бойынша ұсыныстар жасау болды. 2010 жылдың соңына дейін гетеросексуалды жұптарға қатысты мәселелер, ал 2011 жылдың қаңтарынан бастап бір жынысты жұптарға қатысты мәселелер талқыланды. 2011 жылдың 19 тамызында үкімет өкілі бір жынысты қатынастарды мойындайтын заңдардың жақын арада ұсынылатынын хабарлады. 2013 жылдың ақпан айында Әділет министрі Антонис Рупакиотис үкімет бір жынысты жұптарды қамтитын, бірге тұру туралы келісімді өзгертуді қарастырып жатқанын айтты. 2011 жылдың 8 ақпанында Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот (АЕҚ) Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 8-бабы (жеке және отбасылық өмірге құрмет), 14-бабы (дискриминациядан босату) және 13-бабы (тиімді шаралар) бұзылғаны туралы төрт жұптан түскен екі істі біріктіріп қарауға шешім қабылдады. Бұл істер АЕҚС-қа үкімет бір жынысты жұптарды нақты және тікелей алып қоятын бірге тұру туралы келісімді енгізгенінің нәтижесінде келіп түсті. 2013 жылдың 7 қарашасында АЕҚС «Валььянатос және басқалар Грекияға қарсы» ісі бойынша бір жынысты жұптарды бірге тұру туралы келісімдерден шығарудың дискриминациялық екенін анықтады. 12 қарашада ПАСОК бір жынысты жұптарға бірге тұру туралы келісімді кеңейтетін заң жобасын ұсынуға ниетті екенін мәлімдеді. 2014 жылдың қарашасында Грекияның отбасылық заңнамасына көптеген маңызды өзгерістер енгізіледі, оның ішінде бір жынысты жұптарға бірге тұру туралы келісімдерді кеңейту қарастырылып жатқаны хабарланды. Сондай-ақ Әділет министрлігі бір жынысты некеге қатысты шешім қабылдамағанын мәлімдеді. Парламент 2014 жылдың желтоқсанында үкімет Ставрос Димасты Грекия президенті етіп сайлай алмағаннан кейін таратылды. 2015 жылдың қаңтарында мерзімінен бұрын сайлаулар жарияланды, бұл талқылауды келесі жылға ықстамалды етті.
2015 жылы заңнаманы қабылдау
2015 жылдың 9 ақпанында 2015 жылғы қаңтарда өткен заң шығарушы сайлаудан кейін, 27 қаңтарда ант берген «Сириза» партиясы бастаған үкімет, бір жынысты жұптарға бірге тұру келісімдерін кеңейтуге уәде берді. 2015 жылдың 24 сәуірінде Әділет министрлігінің Бас хатшысы, үкіметтің екі ай ішінде Грекия Парламентінің қарауына заң жобасын енгізу ниеті туралы мәлімдеді. Одан кейін, 2015 жылдың 15 маусымына дейін мәселені зерттеу үшін комиссия құрылды. Заң жобасы 2015 жылдың 10 маусымында жарияланды. Некеге қатысты кейбір құқықтарды беруді көздейтін бірге тұру келісімі туралы жаңа жоба 2015 жылдың 9 қарашасында жарияланды. 20 қарашаға дейін қоғамдық тыңдау өтті. Әділет министрі Никос Параскевопулос, заң бір жынысты жұптарға бала асырап алу құқығын бермейтінін, бірақ бұл мәселенің «болашақта зерттелетінін» мәлімдеді. Заң жобасы 9 желтоқсанда Парламентке ұсынылып, 2015 жылдың 23 желтоқсанында он сағатқа созылған қызу пікірталас барысында 194 дауысқа қарсы 55 дауыспен, 51 адам қалыс қалғанда мақұлданды. Заң жобасын үкіметтік солшыл «Сириза» партиясы, «Демократиялық бірігі», «Өзен» және «Орталықшылар одағы» қолдады, ал Грекия Коммунистік партиясы, ұлттық консервативті «Тәуелсіз гректер» және өте оңшыл «Алтын таң» партиялары қарсы болды, либералды консервативті «Жаңа демократия» партиясы бөлінді. Заңға президент Прокопис Павлопулос қол қойды және ол 24 желтоқсанда «Үкімет газетінде» жарияланды. Ол жарияланған күнінен бастап күшіне енді. Бірінші бір жынысты жұптардың бірге тұру келісімі 2016 жылдың 25 қаңтарында Афина қаласының әкімі Георгий Каминис тарапынан жасалды. 2016 жылдың 9 қарашасында үкімет жұмыспен қамту және жұмысшылардың құқықтары сияқты бірнеше салаларда бірге тұру келісімдерін некемен теңестіретін заң жобасын ұсынды. Заң жобасы Парламентте 2 желтоқсанда 201-21 дауыспен мақұлданды. Президент Павлопулос оған 2016 жылдың 8 желтоқсанында заң ретінде қол қойды және ол келесі күні ресми басылымда жарияланғаннан кейін күшіне енді.
Тилостағы алғашқы некелер
2008 жылы ЛГБТ құқықтарын қорғайтын OLKE тобы, 1982 жылғы заңдағы "адамдар арасындағы" азаматтық некелерді жынысына қарамастан заңдастыруға мүмкіндік беретін заңдық олқылықты көрсетіп, бір жынысты жұптарды үйлендіруден бас тартқан муниципалитеттерге сотқа шағымдану ниетін жариялады. 2008 жылдың 3 маусымында Тилос қаласының әкімі Анастасиос Алиферис екі лесбиянка және екі гей еркекке үйлендіру рәсімін өткізіп, заңдық олқылықты пайдаланды. Бұл әрекет 1982 жылғы заңның бастапқы мақсаты – гетеросексуалдық азаматтық некелерді енгізуге қарсы болған Грекия шіркеуінің дін қызметкерлері тарапынан қатты сынға ұшырады. Әділет министрі Сотириос Хатзигакис Тилостағы үйленулерді "жарамсыз" деп мәлімдеді, ал Жоғарғы Сот прокуроры Георгиос Санидас Алифериске "қызметтік міндетін орындамауының" заңдық салдары ескертіп, бірақ "үйленулерді жою ниеті жоқ" екенін айтты. Үкімет өкілдері екі бір жынысты үйленуді жою туралы сотқа өтініш берді, бұл ЛГБТ қауымдастығы арасында наразылықтар мен демонстрацияларға әкелді. 2011 жылдың 14 қаңтарында апелляциялық сотта іс қаралды. 2011 жылдың 14 сәуірінде сот екі үйленуді де жарамсыз деп шешті. 2017 жылдың 30 қарашасында бұл шешім Жоғарғы Сот тарапынан қолдау тапты. Содан кейін жұптар Грекияны Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотқа шағымдану ниеттерін білдірді.
Қоғамдық пікір
2015 жылдың мамыр айында Focus Bari жүргізген сауалнама көрсеткендей, гректердің 70%-ы азаматтық серіктестікті бір жынысты жұптарға кеңейтуге келісім білдірді. Сол сауалнама бір жынысты некелерге де көпшілік қолдау көрсетті, оған 56% жақтады және 35% қарсы болды. 2016 жылдың желтоқсанында DiaNEOsis жүргізген сауалнама гректердің 50%-ы бір жынысты некелерді қолдайтынын, ал 26%-ы бір жынысты жұптардың бала асырап алуын қолдайтынын көрсетті. 2019 жылғы Eurobarometer сауалнамасы гректердің 39%-ы Еуропа бойынша бір жынысты некелерге рұқсат беру керек деп ойлайтынын, ал 56%-ы қарсы екенін көрсетті. Сол сауалнамада респонденттердің 64%-ы «гейлер, лесбиянкалар және бисексуалдар гетеросексуалдармен бірдей құқықтарға ие болуы керек» деген мәлімдемемен келісті, ал 32%-ы келіспеді. Бұл көрсеткіштер 2015 жылғы Eurobarometer сауалнамасына қарағанда тиісінше 6% және 2%-ға артты. 2020 жылы Friedrich Naumann Foundation мен KAPA Research бірлесіп жүргізген сауалнамада бір жынысты некелерді респонденттердің 56%-ы, ал бір жынысты жұптардың бала асырап алуын 40%-ы қолдады. Pew Research Center 2023 жылдың ақпан және мамыр аралығында жүргізген сауалнама гректердің 48%-ы бір жынысты некелерді қолдайтынын, 49%-ы қарсы екенін және 3%-ы жауап беруден бас тартқанын көрсетті. Жасына қарай бөлінгенде, 18-34 жас аралығындағылар арасында қолдау 67%-ға жетті, ал 35 және одан жоғары жастағылар арасында ең төменгі көрсеткіш 43% болды. Сондай-ақ, әйелдер (54%) бір жынысты некелерді ерлерге (42%) қарағанда көбірек қолдайды. Саяси көзқарастар бойынша бөлінгенде, ең көп қолдау саяси спектрдің сол жағындағылар арасында – 74%, орталықта – 50%, ал оң жақта – 36% құрады. 2023 жылдың желтоқсанында Skai үшін Pulse жүргізген сауалнама гректердің 52%-ы бір жынысты некелерді қолдайтынын, 33%-ы қарсы екенін, 10%-ы бей-жай немесе шешімін қабылдамағанын, ал 5%-ы жауап бермегенін көрсетті. Нақтырақ айтқанда, 20% бір жынысты некелерге рұқсат беруді қалайды, ал 32%-ы бір жынысты некелерге рұқсат берілсе, қарсы емес. Бірақ бір жынысты жұптардың бала асырап алуына қолдау көрсету екіге бөлінді: гректердің 42%-ы оны қолдады, 47%-ы қарсы болды, 5%-ы бей-жай немесе шешімін қабылдамады, ал 6%-ы жауап бермеді. Нақтырақ айтқанда, 18% бір жынысты жұптардың бала асырап алуына рұқсат беруді қалайды, ал 24%-ы бір жынысты жұптардың бала асырап алуына рұқсат берілсе, қарсы емес. 2023 жылғы Eurobarometer сауалнамасы гректердің 57%-ы Еуропа бойынша бір жынысты некелерге рұқсат беру керек деп ойлайтынын, ал 40%-ы қарсы екенін көрсетті. Сондай-ақ, сауалнамада гректердің 57%-ы «бір жынысты екі адамның қарым-қатынасында ешқандай дұрыс емес нәрсе жоқ» деп ойлайтынын, ал 40%-ы оған келіспегенін көрсетті. 2024 жылдың қаңтарында Proto Thema газеті жүргізген сауалнама гректердің 55%-ы бір жынысты некелерді, ал 53%-ы бір жынысты жұптардың бала асырап алу құқығын қолдайтынын көрсетті. 2024 жылдың қаңтар соңында Metron Analysis жүргізген сауалнама респонденттердің 62%-ы бір жынысты некелерді қолдайтынын, ал 36%-ы қарсы екенін көрсетті. Алайда, бір жынысты жұптардың бала асырап алу құқығына қатысты тек 30% оң пікір білдірді, ал 69% қарсы болды. Саяси спектрдің сол және сол орталықтағылар арасында қолдау жоғары болды, ал орталық және оң орталықтағылар арасында төмен болды.
Діни қарсылық
Грекия шіркеуі, Рим католик шіркеуі және Грекия православие шіркеуі бір жынысты некеге қарсы күресіп келеді. 2024 жылдың ақпан айының басында православие шіркеулерінде жексенбі күнгі таңғы құлшылықта оқылған жарғыда, "әкелік пен аналықты жоюға және болашақ балалардың мүддесінен гей ересектердің сексуалдық таңдауларын басым етуге" бағытталған шараларға қарсылық білдірілді. Афон тауының монахтар қауымының өкілдері де бір жынысты неке заңына қарсылық таныстырды, бұл заң Грекия мен Еуропалық Одақтың құрамындағы өз егемендігіне ие автономды аймаққа қолданылмайды.