Кіріспе

Финляндияда бір жынысты некелер 2017 жылдың 1 наурызынан бері заңды. 2014 жылдың 12 желтоқсанында Финляндия Парламенті 101–90 дауыспен бір жынысты некелерді заңдастыру туралы заң жобасын бекітті және президент Саули Ниинистё 2015 жылдың 20 ақпанында оны заңға қол қойды. 2016 жылы бір жынысты некелерді заңдастырумен сәйкес басқа да заңдарды үйлестіруге бағытталған қосымша заңнама қабылданды. Заң 2017 жылдың 1 наурызында күшіне енді. Финляндия әлемде жиырмасыншы, Еуропада он екінші, ал барлық скандинавиялық елдердің арасында бір жынысты жұптарға елінің барлық аймақтарында некеге тұруға рұқсат берген соңғы мемлекет болды. 2002 жылдан 2017 жылға дейін Финляндия бір жынысты жұптар үшін тіркелген серіктестіктерді мойындады, бұл серіктестіктер бірлесіп бала асырау және ортақ тегін алу құқығын қоспағанда, некеге тең құқықтар мен міндеттерді қамтамасыз етті.

Тіркелген серіктестіктер

Финляндия парламенті 2001 жылдың 28 қыркүйегінде 99–84 дауыспен бір жынысты жұптар үшін тіркелген серіктестік (registrerat partnerskap) енгізу туралы заң қабылдады. Заң 2002 жылдың 1 наурызында күшіне енді. Тек бір жынысты жұптарға ғана қолжетімді болған тіркелген серіктестіктер, бала асырап алу құқығы мен ортақ отбасылық тегін алу мүмкіндігін қоспағанда, әртүрлі жынысты жұптарға некедегідей құқықтар мен міндеттерді берді, және олар азаматтық некеге ұқсас тәртіппен тіркелді және таратылды. Заң сонымен қатар шетелдік серіктеске көші-қон құқығын берді. Парламент 2009 жылдың мамыр айында заңды қайта қарап, тіркелген серіктестіктегі адамға серігінің биологиялық балаларын асырап алуға мүмкіндік берді. 2017 жылдың 1 наурызынан бастап тіркелген серіктестіктерді жасау тоқтатылды. Финляндияда енді жаңа серіктестіктер тіркелмейді, ал бұрын тіркелген серіктестер некеге тұрмаса ғана олардың мәртебесін сақтай алады.

Бір жынысты некелер

Финляндияда 2017 жылдың 1 наурызынан бастап бір жынысты некелер заңды. 2014 жылдың 12 желтоқсанында Финляндия Парламенті Социал-демократиялық партияның (СДП), Жасылдар партиясының, Солшыл альянстың, Швед халық партиясының және Ұлттық коалиция партиясының (ҰКП) қолдауымен бір жынысты жұптарға некеге тұруға рұқсат беретін заңды қабылдады. «Финдерлер» партиясы, Христиан демократтар партиясы және Орталық партия бір жынысты некеге қарсы болды, бірақ соңғысы бір жынысты неке заңын жою әрекеттерін қабылдамады. Финляндиядағы қоғамдық пікірде бір жынысты некелер көбінесе «тең неке» немесе «жынысқа қатысты бейтарап неке» деп аталады.

2007-2011 жылғы парламенттік мерзім

2010 жылы наурыз айында христиандық "Котимаа" газеті жүргізген сауалнама Финляндия парламентінің көпшілігінің бір жынысты некеге қарсы екенін көрсетті. Гендерлік бейтарап неке заңын қолдайтындары туралы сұралған 126 депутаттың 46%-ы жақтап, 54%-ы қарсылық білдірді. Социал-демократтардың 63%-ы, сондай-ақ "Жасылдар" және "Солшыл альянс" партиясының барлық депутаттары бір жынысты некелерді қолдады. Орталық партия мен Ұлттық коалиция партиясы депутаттарының көпшілігі бір жынысты некеге қарсы болды. Дегенмен, 2010 жылғы сәуірде "Helsingin Sanomat" газеті жүргізген сауалнама бір жынысты неке және бірлескен бала асырап алу құқығына партиялық қолдау бар екенін көрсетті. Ұлттық коалиция партиясының хатшысы Тару Туюнен келесі партия конференциясында бір жынысты некеге қатысты бастама көтерілетінін мәлімдеді. 2010 жылғы маусымда өткен партия конференциясында НКП делегаттары гендерлік бейтарап неке заңын қолдады, бірақ НКП парламенттік тобының төрағасының орынбасары Бен Зыскович, НКП депутаттарының көпшілігі оған қарсы екенін айтты. Осыған дейін екі апта бұрын Социал-демократтар бір жынысты некеге рұқсат беру туралы заңды қабылдады. "Солшыл альянс" пен "Жасылдар" партиясы да оны қолдайды. Сыртқы істер министрі Александр Стубб 2010 жылғы 28 маусымда Хельсинкидегі "Мақтаныш апталығының" ашылу салтанатында сөйлеген сөзінде бір жынысты жұптарға толыққанды бала асырап алу құқығымен гендерлік бейтарап неке заңын қолдайтынын білдірді. 2010 жылғы 2 шілдеде Әділет министрі Туйя Бракс Әділет министрлігінің 2011 жылдың күзінде Неке заңын (; Äktenskapslag) реформалауға кірісетінін хабарлады. 2011 жылғы парламент сайлауынан кейін бір жынысты некелерді заңдастыру мүмкін екені айтылды, сайлаулардың басты тақырыбы осы болуы мүмкін еді, бірақ 2010 жылғы тамызда "Yle" жүргізген сауалнамада сұрағандардың тек 20%-ы осы мәселені басты тақырып деп атау керек екенін айтты.

Тіркелген серіктестіктер

2002 және 2017 жылдар аралығында Финляндияда 4215 тіркелген серіктестік құрылды, оның ең жоғарғы көрсеткіші 2002 жылы 446 серіктестік, ал ең төменгі көрсеткіші 2017 жылы 36 серіктестік болды.

Діни іс-әрекет

Финляндиядағы ең ірі христиан конфессиясы – Финляндияның евангелистік лютеран шіркеуінде бір жынысты некелер әлі де даулы мәселе болып қана қоймай, көп пікір тудырады. Көптеген діни қызметкерлер бір жынысты адамдардың некелерін қиып, оларға баталарын береді. Дегенмен, бұл мәселе шіркеу ішінде келіспеушіліктерге себеп болып отыр. 2020 жылдың қараша айында бір жынысты некеге қарсы болған министрлер тобы шіркеу синодынан мұндай некелерді қиған діни қызметкерлерге санкция салуды талап етті. Архиепископ Тапио Луома епархияларды бір жынысты жұптарға неке қиған діни қызметкерлерге санкция салудан аулақ болуға шақырды, өйткені бұл мәселені санкциялар арқылы шешу мүмкін емес, ал шіркеу үшін кез келген шешім осы мәселе бойынша пікір келіспеушіліктер болуы мүмкін екенін ескеруге тиіс. 2019 жылы Шығыс Финляндия университеті жүргізген сауалнамаға сәйкес, Евангелистік лютеран шіркеуінің діни қызметкерлерінің 57%-ы шіркеу басшылығы рұқсат берсе, бір жынысты жұптарға үйленуге дайын екенін білдірді. 2020 жылдың қыркүйегінде Финляндияның Жоғарғы әкімшілік соты епархиялық бөлімдердің бір жынысты некелерді қиған діни қызметкерлерге санкция салуға құқығы бар екенін шешті. Хельсинки епархиясы бір жынысты жұптарға неке қиған діни қызметкерлерге ескерту жасаудан бас тарту туралы шешім қабылдады. Ал 2010 жылдың тамызында Yle жүргізген сауалнамада бұл идеяны 54% қолдап, 35% қарсы болды. 2013 жылдың наурызында Taloustutkimus жүргізген сауалнама финдердің 58%-ы бір жынысты некелерді қолдайтынын көрсетті. 2014 жылдың наурызында Taloustutkimus жүргізген келесі сауалнамада қолдау көрсету деңгейі 65%-ға жетті, қарсылық 27%-ды құрады, ал беймәлімдер 8% болды. 2015 жылғы Евробарометр сауалнамасы бойынша финдердің 66%-ы Еуропа бойынша бір жынысты некелерге рұқсат беру керек деп ойлады, ал 28% қарсы болды. 2017 жылдың сәуір және тамыз айлары аралығында жүргізілген және 2018 жылдың мамырында жарияланған Pew Research Center сауалнамасы финдердің 64%-ы бір жынысты некелерді қолдайтынын, 26%-ы қарсы екенін және 10%-ы жауап беруден бас тартқанын көрсетті. Дінге қатысу деңгейіне қарай, дінге жатпайтын адамдардың 84%-ы, діни практикасы жоқ христиандардың 62%-ы және шіркеуге баратын христиандардың 30%-ы бір жынысты некелерді қолдады. 18-34 жас аралығындағылардың 12%-ы қарсылық білдірді. 2019 жылғы Евробарометр сауалнамасы финдердің 76%-ы Еуропа бойынша бір жынысты некелерге рұқсат беру керек деп ойласа, 21%-ы қарсы болды. 2023 жылғы Евробарометр сауалнамасы қолдау көрсету деңгейі 76%-ға дейін өскенін, ал қарсылық 18%-ды құрағанын көрсетті. Сондай-ақ, сауалнамаға сәйкес, финдердің 82%-ы "бір жынысты екі адамның жыныстық қатынастарында ешқандай кемшілік жоқ" деп ойласа, 14%-ы келіспеді.