Баң Чао: Шығыс Хан әскербасы, саяхатшы және дипломат

Кіріспе

Қытай әскери генералы, саяхатшы және дипломат (32–102 ж.с.)

Бан Чао (32–102 ж.с.), әдепті есімі Чжуншенг, Шығыс Хань әулетінің қытай дипломаты, саяхатшысы және әскери генералы болған. Ол Фуфенгте, қазіргі Сианьян, Шансиде дүниеге келген. Оның отбасының үш мүшесі – әкесі Бан Бяо, ағасы Бан Гу, кіші әпкесі Бан Чжао – Батыс Хань әулетінің тарихын жазған тарихи мәтін «Хань кітабының» белгілі авторлары болған. Хан генералы және атты әскердің қолбасшысы ретінде Бан Чао қызметте болғанда «Батыс аймақтарды» (Орталық Азия) басқаруға жауапты болды. Сондай-ақ ол 30 жылдан астам уақыт бойы Сюньнуға қарсы соғыста Хан әскерін басқарды және Тарым алқабы аймағындағы Хан билігін қайта орнатты. Аймақтарды қорғау және басқарудағы еңбегі үшін Хан үкіметі оны Батыс аймақтардың Бас қорғаушысы етіп тағайындады. Бан Чао Цзинь Гуляңның «У Шуан Пу» (無雙譜, Теңдесі жоқ батырлар тізімі) еңбегінде бейнеленген. Белгілі тарихшы Бан Чаоның отбасы кедей болғандықтан ол үкіметте көшірмеші болып жұмыс істеген. Император Минг оны жоғары бағалап, орхидея бағында кызметкер етіп тағайындады, бірақ Бан Чао мұндай лауазымға қанағаттанбады және кейін қызметтен босатылды. Ол формальды мінез-құлыққа немқұрайлы қараған, ерік-жігері зор жас адам ретінде танымал болды. Ағасы Бан Гу бұрынғы Хан туралы еңбектері үшін қызметінен алынғаннан кейін Бан Чао оның ісін қорғады. Ағасы императорлық кітапханаға тағайындалғанда Бан Чао анасымен бірге императорлық астана Луоянға көшіп барды. 73 жылы генерал Ду Гу Сюньнуға шабуыл жасау үшін жорыққа шықты, ал Бан Чао майордың көмекшісі болып тағайындалды. Ол Сюньну жасағына қарсы басшылық етуде өзін көрсетті және Ду Гу оны офицер Гуо Сунмен бірге батыс аймақтарындағы алыс елшілікке еріп бару үшін тағайындады. Топ Шаншан астанасына келгенде, Гуан патшасы солтүстік Сюньнудан да елшілік алды. Бан Чао және шағын делегация Сюньну елшілерін өлтіріп, олардың бастарын патшаға жіберді. Ханның қатыгездігіне қорқып, әсерленген Гуан патшасы Ханмен шабуыл жасамау туралы келісім ретінде кепілдер жіберді. Бұл Бан Чаоның батыс аймақтарында жасаған көптеген ерліктерінің бастамасы ғана болды.

Ban Chao (; 32–102 CE), courtesy name Zhongsheng, was a Chinese diplomat, explorer, and military general of the Eastern Han dynasty. He was born in Fufeng, now Xianyang, Shaanxi. Three of his family members—father Ban Biao, elder brother Ban Gu, younger sister Ban Zhao—were well known historians who wrote the historical text Book of Han, which recorded the history of the Western Han dynasty. As a Han general and cavalry commander, Ban Chao was in charge of administrating the "Western Regions" (Central Asia) while he was in service. He also led Han forces for over 30 years in the war against the Xiongnu and re established Han control over the Tarim Basin region. He was made Protector General of the Western Regions by the Han government for his efforts in protecting and governing the regions. Ban Chao is depicted in the Wu Shuang Pu (無雙譜, Table of Peerless Heroes) by Jin Guliang. As a well known historian, Ban Chao's family was poor and he worked as a copy clerk for the government. Emperor Ming himself thought highly of him, and appointed him to be a clerk in the orchid terrace, but Ban Chao was too ambitious to be satisfied with a position like that, and was dismissed later. He was said to be a strong willed young adult with complete disregard for formal conduct. After his brother Ban Gu was removed from his post for his works on the Former Han, Ban Chao argued his case. When his brother was appointed to the imperial library, Ban Chao and his mother moved to the imperial capital Luoyang to accompany him. In 73 however, General Dou Gu embarked on an expedition to attack the Xiongnu, and Ban Chao was appointed as an assistant major. He distinguished himself in command against a Xiongnu detachment, and was appointed by Dou Gu to accompany Officer Guo Xun on a preliminary embassy to the remote western regions. When the group arrived at the capital of Shanshan, King Guang also received an embassy from the Northern Xiongnu. Ban Chao and the small group of delegates slaughtered the Xiongnu envoys and sent their heads to the king. Shocked and overwhelmed by Han brutality, King Guang sent hostages to Han as a pact of non aggression. This was just the start of the many exploits Ban Chao accomplished in the western regions.

Тарим алабының бақылауы

Бан Чао, өзінен бұрын бұрынғы Хан әулетінен Хуо Кубин және Вэй Цин сияқты, Сионнуды Тарим алабынан қуып шығаруда тиімді болды және біздің заманымыздың 1-ғасырының екінші жартысында Батыс аймақтарының әртүрлі халықтарын Қытай билігіне алып келді, батысқа сауда жолдарын ашуға және қамтамасыз етуге көмектесті. Ол көбінесе қарсыластарынан аз болған, бірақ олардың арасындағы келіспеушіліктерді шеберлікпен пайдаланды. Хотан және Кашгар мемлекеттері 74 жылы Қытай билігіне бағынды. "Бан Чао Кашгарда (80, 87) және Яркандта (88) жаңа көтерілістерді басып, Илидегі Вусунды өзінің одақтасы етті". Бан Чао Луоянға қайта шақырылды, бірақ төрт жылдан кейін, жаңа император Хан Чжан Ди билігі кезінде Батыс аймаққа қайта жіберілді. 84 жылы ол Қашғар патшасының көтерілісін қолдауға тырысқан Канджуларды жеңуде және келесі жылы шығыс Тарим алабындағы Турпанға шабуыл жасауда Кушан империясының әскери көмегін алды. Бан Чао ақырында Тарим алабының барлық бөлігін Қытайдың бақылауына алды. Қытайға қолдау көрсеткені үшін Кушандықтар (қытай деректерінде Да Юэчжи деп аталады) хан ханшайымын сұрады, бірақ қытай сарайына сыйлықтар жібергеніне қарамастан, олардан бас тартты. 90 жылы олар 70 мыңдық әскермен Бан Чаоға қарсы жорық жасады, бірақ оны жеңіске жете алмады, өйткені қытай әскері одан аз болды. Юэчжилер шегініп, Қытай империясына салық төледі. (Кейін, Юаньчу дәуірінде, 114–120 жылдары, Кушандар әскери күш жіберіп, олардың арасында тұтқын болған Ченпанды Кашгар патшасы етіп тағайындады). 91 жылы Бан Чао Батыс аймақтарды толыққанды бейбіттендірді және генерал-протектор атағын алып, Кючи (Куча) қаласына орналасты. Удзи полкі командирі қайта құрылды және бес жүз сарбазға басшылық етіп, Турфаннан оңтүстік-шығысқа қарай 29 шақырым қашықтықтағы Гаочан қабырғаларының ішіндегі Нейер Джуши мемлекетіне орналасты. Кейбір қазіргі заманғы авторлар Бан Чао Каспий теңізіне дейін жеткенін айтады, бірақ бұл пікір қате түсіндірілген деп сынға алынды. 102 жылы Бан Чао жасы мен денсаулығының нашарлауына байланысты Батыс аймақтардың бас қорғаушысы қызметінен зейнетке шықты және 70 жасында Луоян астанасына оралды, бірақ келесі айда 14-ші Йоньюань жылының 9-шы айында (30 қыркүйек – 28 қазан, 102 жыл) қайтыс болды. Қараңыз: Хоу Ханшу, 77-тарау (кейде 107-тарау деп беріледі). Оның қайтысынан кейін Батыс аймақтардағы Сионнулардың күші қайта өсті және келесі қытай императорлары Тан әулетіне дейін осы аймаққа жетпеді.

Ban Chao, like his predecessors Huo Qubing and Wei Qing from the Former Han dynasty before him, was effective at expelling the Xiongnu from the Tarim Basin, and brought the various people of the Western Regions under Chinese rule during the second half of the 1st century CE, helping to open and secure the trade routes to the west. He was generally outnumbered, but skillfully played on the divisions among his opponents. The kingdoms of Khotan and Kashgar came under Chinese rule by 74 CE. "Pan Ch'ao crushed fresh rebellions in Kashgar (80, 87) and Yarkand (88), and made the Wusun of the Ili his allies." Ban Chao was recalled to Luoyang, but then sent again to the Western Region area four years later, during the reign of the new emperor Han Zhang Di. He obtained the military help of the Kushan Empire in 84 in repelling the Kangju who were trying to support the rebellion of the king of Kashgar, and the next year in his attack on Turpan, in the eastern Tarim Basin. Ban Chao ultimately brought the whole of the Tarim Basin under Chinese control. In recognition for their support to the Chinese, the Kushans (referred to as Da Yuezhi in Chinese sources) requested, but were denied, a Han princess, even though they had sent presents to the Chinese court. In retaliation, they marched on Ban Chao in 90 CE with a force of 70,000 but were defeated by the smaller Chinese force. The Yuezhi retreated and paid tribute to the Chinese Empire. (Later, during the Yuanchu period, 114–120 CE, the Kushans sent a military force to install Chenpan, who had been a hostage among them, as king of Kashgar). In 91 CE, Ban Chao finally succeeded in pacifying the Western Regions and was awarded the title of Protector General and stationed at Qiuci (Kucha). A Wuji Colonel was re established and, commanding five hundred soldiers, stationed in the Kingdom of Nearer Jushi, within the walls of Gaochang, 29 kilometres southeast of Turfan. Some modern authors have claimed that Ban Chao advanced to the Caspian Sea, however, this interpretation has been criticized as a misreading. In 102 CE Ban Chao was retired as Protector General of the Western Regions due to age and ill health, and returned to the capital Luoyang at the age of 70, but the following month died there in the 9th month of the 14th Yongyuan year (30 Sept. to 28 Oct. 102). See: Hou Hanshu, chap 77 (sometimes given as chap. 107). Following his death, the power of the Xiongnu in the Western Territories increased again, and subsequent Chinese emperors did not reach so far to the west again until the Tang dynasty.

Тарихшылар отбасы

Бан Чао да тарихшылар отбасынан шыққан. Оның әкесі Бань Бяо (б.з. 3–54 жылдары) 36 жылы Батыс Хан әулетінің тарихын (Ханшу; Хан кітабы) жазуды бастады, оны ұлы Бан Гу (32–92) және қызы Бан Чжао (Бан Чаоның ағасы мен апасы) аяқтады. Бан Чао, Ханшу-дағы Батыс аймақтары туралы мәдени және әлеуметтік-экономикалық деректердің басты көзі болды. Бан Чаоның әкесінің шешесі Сюньнудан шыққан және Сюньну патшасы Сюютудің ұрпағы еді. Бан Чаоның жартылай Сюньну тегі, Қытай тарихы және сыртқы қатынастар саласындағы оның қабілеттерін түсіндіруге көмектесуі мүмкін. Бан Чаоның кіші ұлы Бан Ён (班勇 Бан Ён) әкесімен бірге әскери науқандарға қатысып, 120 жылдарға дейін Тарым бассейнінде маңызды әскери рөл атқарды.