Кіріспе

Спартаның шамамен 930-900 жылдар аралығындағы патшасы

Агид I (грекше: Ἄγις) – Спарта патшасы және Агид әулетінің атасы. Шамамен б.з.д. X ғасырдың соңында Лаконияда дориандықтар пайда болған кезде билік құрған Спартаның алғашқы тарихи патшасы болуы мүмкін. Көптеген ежелгі авторлар оның осы аймақты жаулап алып, гелоттарды құлдарға айналдырғанын айтады.

Өмір

Агид – Спартадағы екі патшалық әулеттің бірі (екіншісі – Еврипонтидтер). Грек тарихшысы Геродот оны Гераклдің шөбересі ретінде, Спартаның алғашқы Гераклид патшасы Аристодемнің егіз ұлдарының үлкені – Латрия мен Евристеннің ұлы деп айтады. Дегенмен, Эвристен, Спарта билігінің Микен өркениетінің құлауына дейін созылуын қамтамасыз ету үшін ойлап табылды, бұл шамамен 1200 жылдан кейін болды, ал дориандардың Лаконияға келуіне дейін екі ғасырдан астам уақыт бұрын болған шындық. Сондықтан, ертедегі спартан патшаларының билігі орташа есеппен 40 жылға созылды, Агис жағдайында – 1090 жылдан 1050 жылға дейін. Евсевийдің Сицилиялық Диодордан жинаған патшалар тізімінде Агис тек бір жыл (1027/6 – 1026/5 жылдары) патшалық құрған деп көрсетілген. Алайда, оған тағылған істердің көлемін ескере отырып, мәтінді 31 жылға түзету керек (демек, 1057/6 жылдан бастап). Қазіргі ғалымдар осы түзетулерді жасауға және Агидті Агид әулетінің нағыз негізін қалаушы деп санайды. Оның билік мерзімі де шамамен 930–900 жылдарға түзетілді, себебі бұл Лакониядағы дориандық қоныстың археологиялық дәлелдерімен сәйкес келеді. Спарта диархиямен танымал болғанымен, Агис жалғыз патша ретінде билік етті. Кейін Еврипонтидтер өз тегін Агидтармен бірдей ескі етіп көрсетуге тырысты, бірақ диархия, 8 ғасырда болған Спартаның синоэцизмінің нәтижесі болуы мүмкін, ал Харилай – алғашқы Еврипонтид патшасы (шамамен 775–760 жылдары билік еткен). Грек географы Паусаний Агистің серігі Соос болғанын айтады, бірақ ол да басқа бір ойлап тапқан тұлға, мүмкін 4 ғасырдан бастап пайда болған, өйткені Геродот (5 ғасырда жазған) оны есімдерінің арасында атамайды. Архаикалық және классикалық дәуірдегі гректердің көпшілігі алғашқы патшалар жұбы – Эвристен мен Прокл (алғашқы Еврипонтид) Лаконияны жаулап алғанын, бірақ жергілікті патшалар басқарған Спартадан тыс алты аумаққа үлкен автономия бергенін айтты. Агис бұл саясатты тоқтатып, Лаконияны Спартаның тікелей басқаруына бағындырды. Ол, әсіресе, Спартаның оңтүстігіндегі Амикла қаласын жаулап алды және дориандық емес бірнеше топтарды кетуге мәжбүр етті. Хелос тұрғындары қарсылық көрсеткендіктен, ол оларды құлдыққа түсірді, осылайша алғашқы гелоттарды, классикалық Спартаның әйгілі құлдарын жасады. Бұл көзқарас Пиндар, Геродот, Эфор – оқиғалардың негізгі көзі, Платон және Исократтың жазбаларында кездеседі. Алайда, Паусаний Лаконияны Архелай мен Харилай патшаларына, яғни одан кейін патшалық құрғандарға иелік еткен деп есептейді, бұл оқиғаға қатысты басқаша пікірді білдіреді. Пол Картледж ертерек мерзімді жақтасады, өйткені классикалық дәуірде лакондық гелоттар Мессениядағы әріптестерінен айырмашылығы, өздерінің ұлттық ерекшеліктерін ұмытып кеткен, демек, лакондық гелоттар ұзақ уақыт құлдықта болған. Mait Kõiv оның орнына Паусанийдің 8 ғасырдағы Лаконияны Спартаның жаулап алуы туралы сипаттауы тарихи тұрғыдан дұрыс және археологиялық дәлелдермен жақсы расталады деп санайды. Геродот Агистің Ликургтың әкесі болғанын жазады, өйткені ол Леоботтың (Агистің немересі) ағасы ретінде сипатталған, ал көптеген басқа да көне деректер оны Еврипонтид әулетіне жатқызады. Геродот, мүмкін, Агидтардың Ликургтың атағын басқа әулеттен тартып алуға жасаған әрекетін жазған.

Ежелгі дереккөздер

Евсевий, Хроника. Геродот, Тарихтар. Паусаний, Грекия сипаттамасы.

Қазіргі заманғы дереккөздер

Дэвид Ашери, Алан Ллойд, Алдо Корселла, Геродот туралы түсініктеме, 1–4 кітаптар, Оксфорд университетінің баспасы, 2007. В. ден Боер, "Грек хронологиясындағы саяси пропаганда", Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Bd. 5, H. 2 (маусым, 1956), 162–177 бб. Пол Картледж, Спарта және Лакония, 1300–362 б.з.д. аймақтық тарих, Лондон, Рутледж, 2002 (алғаш рет 1979 жылы жарық көрген). ——, Агесилаос және Спарта дағдарысы, Балтимор, Джонс Хопкинс университетінің баспасы, 1987. Пол Кристесен, Олимпиада жеңімпаздары тізімі және ежелгі грек тарихы, Кембридж университетінің баспасы, 2007. В. Г. Форрест, Спарта тарихы, Нью-Йорк, Нортон, 1969. Джон Форсдайк, Гомерге дейінгі Грекия, Ежелгі хронология және мифология, Нью-Йорк, Нортон, 1957. Робин Хард, Грек мифологиясының Рутледж анықтамалығы: Х. Дж. Роуздың "Грек мифологиясының нұсқаулығы" негізінде, Лондон/Нью-Йорк, Рутледж, 2004. Г. Л. Хаксли, Ертедегі Спарта, Лондон, Фабер & Фабер, 1962. ——, "Евсевийдің "хронографиясындағы" мәселелер", Корольдік ирландия академиясының еңбектері: Археология, мәдениет, тарих, әдебиет, 1982, 82C том, 183–196 бб. Майт Коив, Ежелгі дәстүр және ерте грек тарихы, Ерте архаикалық Спарта, Аргос және Коринфтегі мемлекеттердің пайда болуы, Таллин, Авита, 2003. Д. В. Праккен, "Геродот және спарта патшалары тізімі", Америка филологиялық қауымдастығының мәмілелері мен баяндамалары, 71 том (1940), 460–472 бб.