Кіріспе

Спартаның патшасы б.з.д. 244-241 жылдары Агис IV (; б.з.д. 265 – б.з.д. 241), Евдамид II-нің үлкен ұлы, Спартаның эвріпонтид әулетінің 25-ші патшасы болды. Тарих оны идеалистік, бірақ іс жүзінде тиімсіз монарх деп санайды.

Отбасылық тарихы және қосылу

Агис – Евдамид II-нің ұлы және Архидам IV-тің немересі болды. Ол Эвріпонтид әулетіне жататын, Спартаның екі патшалық әулетінің бірі (екіншісі – Агиадтар). Агистің билеу кезеңі Эвріпонтидтердің қайта оянуын білдіреді, олар 294 жылы Архидам IV-тің Деметрий Полиоркетке қарсы жеңілісінен кейін тарихтан жоғалып кеткен. Оның әкесі, шындығында, барлық спарталық патшалардың арасында ең беймәлім, мүмкін, психикалық немесе физикалық кемістігі болғандықтан. Сондықтан Евдамид II-нің билеу мерзімі туралы мәліметтер жорамалдауға жақын. Оның қайтыс болған жылы шамамен 245 жыл деп есептеледі, бірақ ол одан ертерек қайтыс болған болуы мүмкін (263 жылға дейін), сонда Агис кәмілетке толмаған кезінде регент тағайындалған, өйткені ол шамамен 265 жылы дүниеге келген. Ең мүмкін үміткер – оның ағасы Агесилаос, ол Агистің билеу кезеңінде маңызды рөл атқарған. Агистің анасы – Архидамияның қызы Агесистрата (сонымен қатар Агесилаостың анасы), ол 272 жылы Пиррдің Спартаны қоршауы кезінде маңызды рөл атқарды. Плутарх олардың Спартадағы ең бай адамдар болғанын айтады. Агистің Архидам есімді кіші әйелі де болған.

Реформалар

Агис б.з.д. 245 жылы, шамамен 20 жасында әкесінен кейін патшалыққа отырып, төрт жыл патшалық құрды. Дегенмен, оның билеуінің маңыздылығы Спартадағы сол кездегі ішкі дағдарысқа байланысты болды. Жерді қайта бөлу жүзеге асырылды: азаматтық жерлер Спарта азаматтары, сисситияны төлей алмағандықтан мәртебесінен айырылған бұрынғы азаматтар, периоиктер және тіпті Лаконияда тұратын шетелдіктер – жалдамалы әскерлер арасында тең үлесте бөлінді. Барлығында Агис жаңа азаматтық құрамы үшін 4500 жаңа жер учаскесі құрды: 700 – қалған азаматтарға, шамамен 2000 – мәртебесі төмендетілген азаматтарға, ал қалғаны периоиктер мен жалдамалы әскерлер арасында бөлінді. Спартадағы қатаң әскери білім беру жүйесі – агоге, б.з.д. 270 жылдардың соңында жоғалып кеткеннен кейін қайта жаңартылды. Ұжымдық тамақтану орындары – сиссития да қалпына келтірілді, олар ысырапты тойларға айналып кеткен еді. Жастығынан бері ежелгі салт-дәстүрлерге адал болған Агис осы кемшіліктерді жоюға және Ликургтың институттарын қайта орнатуға кірісті. Осы мақсатта ол барлық қарыздарды жоюды және жерді жаңадан бөлуді ұсынды. Оның жоспарының тағы бір бөлігі – қару-жарақ алып жүруге қабілетті периоиктерге және «сұлу келбетімен және жастығымен» ерекшеленетін метик әйелдеріне жер иелігін беру болды. Оның жоспарларын кедейлер мен жастар ынтамен қолдады, ал байлар қарсылық көрсетті. Алайда ол үш өте ықпалды адамды өз жағына тарта алды: өзінің інісі Агисилаос (көп мүліктің иесі, бірақ қарызға батқан, Агистің жаңалықтарынан пайда табуды үміттенеді), Лисандр (Эгоспотамдардағы жеңімпаздың ұрпағы) және Мандроклид. Лисандрдың алты ефордың бірі болып сайлануын қамтамасыз еткеннен кейін, ол жоспарларын сенаттың қарауына ұсынды. Ол Спарта аумағын екі бөлікке бөлуді ұсынды: біреуі 4500 тең бөліктен тұрады, олар Спарта азаматтары арасында бөлінеді, олардың қатары ең сыйлы периоиктер мен тұрғын шетелдіктердің қабылдауымен толықтырылады; екіншісі – қалған периоиктер арасында бөлінетін 15000 тең бөліктен тұрады. Оның жесірі Агиатис Леонидтың бұйрығымен ұлы Клеомен III-ке күштеп үйлендірілді, бірақ олар бір-біріне өзара сыйластық пен құрметпен қарады. Көптеген жазушылар оны оған тап болған қиындықтармен күресуге әлсіз және жақсы мінезді деп есептеді, Агис мақсатқа деген адалдығымен және жастық шақтағы қарапайымдылығымен патшалық беделдің үйлесімділігімен ерекшеленді, бұл оны Спарта тарихының ең тартымды тұлғасы етеді. Оның өмірі мен өлімі туралы ежелгі жазушылар көптеген ойлар айтқан. Ол Филархтың жоғалған өмірбаянының тақырыбы болды, оған Плутарх патшаның өмірбаянын жазғанда көп сүйенген. Агистен кейін оның ұлы Евдамид III патшалыққа отырды.

Фикциядағы Агис IV

Агис – поляк жазушысы Халина Рудничканың "Крол Агис" (King Agis) кітабының басты кейіпкері. Ол Халина Рудничканың тағы екі кітабында да еске алынады: "Syn Heraklesa" (Гераклдің ұлы) және "Heros w okowach" (Шекермен байланыстырылған батыр). Сонымен қатар, ол грек жазушысы Лили Маврокефалудың "Αγις" (Агис) кітабының басты кейіпкері. Агис шотланд драматургы Джон Хоумның "Агис" пьесасында да пайда болады.