Кіріспе

Сократтың сот процесіндегі заңдық қорғанысы туралы диалог. Афиналық Ксенофонт жазған «Сократтың қазылар алдындағы кешірімі» (Ἀπολογία Σωκράτους πρὸς τοὺς Δικαστάς) – философ Сократтың афиналық жастардың моральдық бұзылуы үшін, сондай-ақ Афина пантеонына қарсы құдайсыздық (асебея) үшін сотта ұсынған заңдық қорғанысы туралы сократтық диалог. Кінәлі деп танылған Сократ өлім жазасына кесілді. Ксенофонттың Сократтың қорғанысы туралы әдеби бейнелеуі философтың өлім жазасына қатысты этикалық көзқарасын көрсетеді: әділетсіз қуғын-сүргінге бағынып өлімнен құтылудан гөрі, қарттыққа жетпес бұрын өлгені абзал. Сократтың соты (б.з.д. 399 ж.) туралы тағы бір маңызды дереккөз – Платонның «Сократтың кешірімі».

Тарих

Сократтың қазылар алқасына арналған кешірімхаты – Ксенофонттың афиналық жұртшылығына Сократтың сотын түсіндіру үшін жазылған көптеген кешірімхаттарға жасаған әдеби үлесі. Әр кітап – автордың қоғам қайраткері Сократқа қатысты айыпты үкім туралы түсінігі мен интерпретациясы. Автор Ксенофонт Сократтың мегалегориясын (мақтанышпен айту тәсілі) сот процесінде жемқорлық, құдайсыздық және афиналық мемлекетке зиян келтіру айыптарына қарсы заңдық қорғаныстағы тактикасы ретінде ұсынады. Сократтың қазылар алқасына арналған кешірім сөзіндегі басты оқиға – Сократтың Анитустың өзіне жасаған шабуылын қабылдамауы. 399 жылы Ксенофонт грек жалдамалы әскерімен қызмет етіп жатқан (салыстырыңыз: "Анабасис"), сондықтан ол Сократтың сотына Афинада қатыспады. Ксенофонттың Сократ диалогының негізгі көзі – сотқа қатысқан философ Гермоген. Бұл дереккөз біршама қиын, себебі Гермогеннің рөлін Платон кейбір үйлесімсіздіктер тудыратын тәсілде сипаттайды. Гермоген Платонның "Фадон" еңбегінде Сократтың өліміне куә ретінде көрсетілсе, Сократтың "Апологиясында" кездеспейді. Сондықтан Ксенофонттың Сократтың мегалегориясын (мақтанышпен сөйлеу тәсілі) заңдық қорғаныс ретіндегі интерпретациясын Платонның Сократтың заңдық қорғанысын "Апологиясында" ұсынған интерпретациясымен бірге қарастыру қажет. Афиналық Ксенофонттың әдеби туындыларында "Меморабилияның" соңғы тарауы Сократтың қазылар алқасына арналған кешірімінің алғашқы абзацтарын қамтитын кешірім мәтінінің бөліктерін қамтиды. Кітаптардағы мәтіндік қайталаулар кешірімхат Ксенофонттың "Меморабилияға" жасаған түпнұсқалық қорытындысы екенін көрсетеді.

Платонның Сократты ақтауымен салыстыру

Ксенофонның «Сократтың сот алдындағы сөзі» мен Платонның «Сократтың қорғаны» арасындағы стильдік айырмашылықтар философты Дельфи оракулының әдеби сипаттамаларында көрінеді. Ксенофонның диалогында оракул Сократтан «еркіндігі, әділдігі және ақыл-саулығы» жоқ адамның болмағанын айтқан, ал Платонның диалогында оракул Сократтан «ақылдылығымен» тең адамның жоқ екенін айтқан. Диалогтардағы баяндау айырмашылықтары Ксенофонның «даналық» терминін тікелей атаудан жалтарғанын көрсетеді, себебі бұл термин Сократты, мысалы, Аристофанның «Бұлттар» комедиясында (б.з.д. 423 ж.) табиғатты зерттеуші және дінсіз ретінде сипаттаған. Ксенофон айтқандай, Сократ өзінің дана екенін «мен сөйлеген сөздерді түсіне бастаған сәттен бастап, жақсының барлығын іздеуден және үйренуден ешқашан тоқтаған емеспін» деп мәлімдемейді. Сонымен қатар, Ксенофонның «Сократтың сот алдындағы сөзінде» философтың даймоны (құдайлық белгісі) не істеу керектігі туралы оңды көрсеткіштер бергені сипатталған (12), ал Платон бейнелеген философ Сократ даймонионның «мен жасамақшы болған нәрседен маған бұруға» арналғанын, бірақ «ешқашан ештеңе жасауға шақырмағанын» тұрақты және нақты айтады. Платон мен Ксенофон арасындағы тағы бір айырмашылық – Платон Сократтың өзі үшін отыз мина айыппұл төлеуді ұсынса, Ксенофон/Гермоген нұсқасында ол оны ұсынудан бас тартады және достарына да рұқсат бермейді, себебі мұндай әрекет кінәлі екенін білдіретін болар еді. Соңында, Сократтың өлім жазасына дайындығы Платонның «Қорғанында» оның философиялық ізденісін кез келген құнмен жалғастыруға міндеттелгендігімен түсіндірілсе, Ксенофон/Гермоген нұсқасында ол қарттықпен байланысты ауыртпалықтар мен шектеулерге тап болудың орнына қазір өлгені жақсы деп санайды. Ксенофонның Сократты бейнелеуінің дұрыстығы күмәнді. Бертран Расселдің айтуынша, егер Ксенофонның Сократты бейнелеуі дұрыс болса, онда ол өлім жазасына кесілмес еді. Алайда ол «Ксенофонның кейбір естеліктері өте сенімді» екенін нақтылайды.