Кіріспе

Есіктен-есікке сатушы (англ. door to door salesperson) – үйден-үйге және/немесе тауар сататын саяхатшы сатушы. Британ тілінде «pedlar» деп те аталады, сондай-ақ «chapman», «packman», «cheapjack», «hawker», «higler», «huckster», «(coster)monger», «colporteur» немесе (Британ емес) «solicitor» сияқты атаулары да бар. 19 ғасырдағы Америкада «drummer» сөзі көбінесе саудагерге немесе саяхатшы сатушыға қатысты қолданылған, мысалы, Джордж Х. Джессоптың «Позеннің Сам’л, немесе Коммерциялық барабаншысы» пьесасында көрсетілгендей. Англияда бұл термин көбінесе ауылдық жерлердегі шағын қалалар мен ауылдарға тауар жеткізетін саяхатшыларға қолданылған. Лондонда «costermonger» сияқты нақтырақ терминдер қолданылды. Ежелгі заманнан бері саудагерлер үйден-үйге сауда жасау арқылы тұтынушыларға ыңғайлы қызмет көрсету арқылы ресми нарықтық экономикадағы кемшіліктерді толтырды. Олар қалалық базарлар мен жәрмеңкелермен қатар жұмыс істеді, онда олар көбінесе артық қорларды сатып алып, кейін тұтынушыларға қайта сататын. Саудагерлер географиялық тұрғыдан оқшауланған аймақтардағы, мысалы, Еуропаның таулы аймақтарында тұратын адамдарға да тауар жеткізе алды. Олар сондай-ақ түрлі себептермен қалалық базарларға баруға мүмкіндігі шектеулі тұтынушыларға да қызмет көрсетті. Осылайша, саудагерлер осы тұтынушылар мен аймақтарды кең сауда жолдарымен байланыстыруда маңызды рөл атқарды. Кейбір саудагерлер ірі өндірушілердің агенттері немесе саяхатшы сатушылары ретінде жұмыс істеді, сондықтан олар қазіргі заманғы саяхатшы сатушының алдағысы болды. Саудагерлердің бейнелері 12 ғасырдан бері әдебиетте және өнерде кездеседі. Мұндай бейнелер 18 және 19 ғасырлардағы жанрлық және шығыстық суретшілер мен фотографтар арасында өте танымал болды. Кейбір бейнелер саудагерлерді жағымсыз жағдайда бейнелейді, ал басқалары олардың жұмысын романтикалық тұрғыдан көрсетеді.

Этимологиясы мен анықтамасы

1225 жылдан бері ағылшын тілінде белгілі болған сөздің шығу тегі нақты емес, бірақ француз тіліндегі pied, латын тіліндегі pes, pedis "аяқ" сөздерінен ағылшын тіліне ауысқан нұсқасы болуы мүмкін, бұл жаяу саудагерлерге қатысты. Англия заңдарында үйшік саудагері деп кез келген саудагер, шағын саудагер, металл құюшы, орындық жөндейтін адам немесе жүк көтермейтін немесе тартпайтын жануарсыз, жаяу сауда жасап, қаладан қалаға немесе үйлерге барып, сатуға арналған тауарларды ұсынатын немесе қолөнер шеберлігін сататын адамдар айтылады. Үйшік саудагерлері мен басқа көше саудагерлерінің арасындағы басты айырмашылық – үйшік саудагерлері сауда жасағанда саяхаттайды, ал көше саудагерлері белгілі бір орында сауда жасайды. Үйшік саудагерлері айналып, әлеуетті клиенттерге тікелей жуысады, ал көше саудагерлері сауда орнын құрып, клиенттердің келуін күтеді. Саудамен айналыспағанда, үйшік саудагерлері үздіксіз қозғалыста болуы керек. Үйшік саудагерлері сату үшін тоқтаса да, бір орында ұзақ уақыт тұруға немесе сауда орнын құруға құқығы жоқ. Әдетте үйшік саудагерлері жаяу жүргенімен, тауарларды тасымалдауға көмектесетін арба немесе тіркеме сияқты құралдарды пайдалануға ешқандай бөгет жоқ.

Шаруашылықпен айналысу

Саудагерлердің өте азы ғана жазба қалдырған. Көптегендері сауатсыз болған, ал күнделіктер сирек кездеседі. Көптеген саудагерлер қолма-қол ақшамен сауда жасағандықтан, түбіртектер, шот-фактуралар немесе күнделік кітаптар сияқты есептік жазбалардың қалдырылмауы жиі кездесетін жағдай. Дегенмен, өте аз саудагерлер күнделіктер сақтаған, оларды пайдалану арқылы саудагердің күнделікті өміріне көңіл қоюға болады. Эфраим Лизитцкий (1885-1962), Ресейден көшіп келген, 1900 жылы АҚШ-қа келді және келгеннен кейін қысқа мерзімге саудамен айналысты. 1959 жылы жарық көрген «Тоқсан ағымдарының қысымында» атты автобиографиясында ол үй иелерімен болған әртүрлі кездесулерін және есіктерінен қағылып, сатуға тырысқандағы қиындықтарын сипаттайды. 1842 жылы Америкаға келгеннен кейін Абрам Воссен Гудман да өзінің тәжірибелерін күнделікте жазып, оны Америка еврей мұражайы жариялады. Күнделіктің үзінділері оның саудагерлік өмірдегі тәжірибелері мен ойларын көрсетеді. Гудман кеңседе жұмыс табуға алғашқы әрекеттері сәтсіз аяқталғанда, 29 қыркүйекте былай деп жазды: «Мен басқалар сияқты істеуге тиіс едім; арқама қаппен бірге елге шығып, түрлі тауарларды сатуым керек болды». Алғашқы апталарда ол бұл өмір салтын ауыр, белгісіз және жалғыздық деп тапты. «Адам, шұғылалы, шөл даладан өтіп бара жатса, тіпті түнде қай шаруа оған пана беретінін білмей, оның «тірі» екенін айтуға бола ма? Мұндай жағдайда үйленбеген ер адам отбасылы адамнан гөрі жақсырақ өмір сүреді. Үйленгендер өздері ғана емес, әйелдерін де қиын жағдайға түсіреді. Білімді әйел қысқа уақыт үйде болғаннан кейін, оның күнкөрісін табушы және баспана берушісі арқасында қаппен бірге кететін болса, қандай сезімде болады, оның келесі түнде немесе одан кейінгі түнде қайда жататынын білмей?» (96-бет). «Өткен аптада Плимут маңында Леман және Маркс есімді екі саудагермен кездестім. Маркс мені Фурттан білетін, сол түні біз бірге шаруаның үйінде болдық. Кешкі астан кейін ән айта бастадық.» (100-бет). [1842 жылдың қазанында Гудман бауырлысымен бірге саяхаттап жүр] «Люненбургке жақын жерде шаршембі күні қатты қар жауғандықтан тоқтауға мәжбүр болдық. Біз түнді ағаш шебері, мырза Сполдингпен өткізгімізді көздедік, бірақ оның әйелі бізді қабылдағысы келмеді. Ол бейтаныс адамдардан қорқады, жақсы ұйықтамайды деп ойлады; біз өз жолымызбен кете берсек болады. Біз осы әйелмен жарты сағатқа жуық сөйлесіп, бізді қырауға тастау күнә екенін қайта-қайта айтқаннан кейін, бізге қалуға рұқсат берілді». (101-бет). «Дүйсенбі, 5 желтоқсан күні таңертең санамен Гротонға жол тарттық және түнінде сол жерден шамалы қашықтықтағы ескі шаруаның үйінде болдық. Бұл өте табысты күн болды, және біз он бес долларға жуық табыс таптық. Мильфордта шаршағаннан кейін, бейсенбі және жұма күндері саяхаттап, сенбіде Амхерстте, ал жексенбіде Маунт-Вернон қаласындағы мырза Кендаллдың үйінде демалдық. Құдайға шүкір, бизнес жақсы, және осы аптада біз қырық бес доллардан астам ақша таптық». (103-бет). «Осылай өмір сүру өте қиын. Терімнен мөлдір тамшылар төгіліп, арқам сынғандай сезінемін, бірақ тоқтай алмаймын; мен қаншалықты алысқа барсам да, жалғастыруым керек. Уақыт қиын; барлық жерде ақша жоқ. Бұл өмірдің қиындықтарын арттырады, сондықтан кейде Нью-Йоркке қайтып, бәрін бастапқыдан бастауға тырысамын». (107-108-беттер).

Тасымалдау түрлері

Бүгінде саудагерлер жаяу жүріп сауда жасайды, сонымен қатар велосипед, қол арба, атпен жегілетін арбалар және мотоцикл сияқты моторлы көлік түрлерін пайдаланады. Тауарларын тасымалдау үшін саудагерлер арнайы тігілген қаптар, арбалар, қол арбалары немесе қарапайым тасымалдау себеттерін қолданады. Рикшамен сауда жасайтындар Азияда кең таралған.

Заңнама және реттеу

Бірқатар елдер саудагерлердің құқықтарын қорғау және халықты нашар сапалы тауарлардан қорғау үшін заңдар қабылдады. АҚШ-тың көптеген штаттарында көшпелі саудагерлер лицензия алуға міндетті. Үндістанда жоспарлаушылардың күш-жігерімен қабылданған арнайы заңдар бар, олар басқа кәсіпкерлерге қарағанда саудагерлерге жоғары құқықтар береді. Мысалы, саудагерлер моторлы көліктерге қарағанда басымдыққа ие. Ұлыбританияда көшпелі сауда әлі де 1871 жылғы «Педлерлер туралы» заңмен реттеледі, ол «педлер куәлігін» қарастырады. Әдетте өтініш полицияға беріледі. 20 ғасырдың соңында мұндай куәліктерді қолдану азайып, 1982 жылғы «Азаматтық басқару (Шотландия)» және Англия мен Уэльс үшін 1982 жылғы «Жергілікті басқару (әртүрлі ережелер)» сияқты басқа да азаматтық заңнамалар көше саудагерінің лицензиясын енгізді. 2008 жылдан бастап педлер куәліктері заңды күшінде және қолданыста, бірақ бірнеше жергілікті кеңестер жергілікті ережелер немесе оларды күшімен жүзеге асыру арқылы саудагерлерді жоюға тырысты, мысалы, олардан көше саудагерінің лицензиясын алуды талап ету арқылы.

Әдебиет пен өнерде

Көшпелі саудагерлер батыс және шығыс өнерінде көптеген суреттерге, эскиздерге және акварельдерге түскен, күнделікті өмірдің таныс көріністерін бейнелейді. Саудагерлердің ең ерте суреттері Қытайда жасалған. XII ғасырдың қытай суретшісі Су Ханчен, сондай-ақ оның замандасы Ли Сонг, бірнеше саудагерлерді суреттеген, екеуі де «Жолшы» (The Knick knack Peddler) суретін салған. Иероним Боштің «Жолшы» суреті, шамасы, саудагерлердің ең танымал бейнесі. 1500 жыл шамасында салынған бұл суреттегі саудагердің киімі Боштің басқа суреттеріндегі ұрыларға ұқсас. 18 ғасырдан бастап, көшедегі өмірді бейнелейтін көптеген томдарда көше сатушылары мен көшпелі саудагерлердің суреттері жарияланды. Мұндай басылымдардың біріншісі француздық «Etudes Prises Dans let Bas Peuple, Ou Les Cris de Paris» (1737) («Төменгі топтың зерттеулері немесе Париждің дауыстары») еңбегі болды. 1757 жылы осы жанрдағы алғашқы ағылшын басылымы «The Cries of London Calculated to Entertain the Minds of Old and Young» («Ескі және жас сананы қызықтыратын Лондон дауыстары») болды, ол әр түрлі мыс тақташаларда әр тақырыптың көрнекті суретімен әдемі өрнектелген. Одан кейін «Лондон дауыстары» (1775) жарық көрді. Бұларға көптеген суреттелген еңбектер ілесіп, олар 20 ғасырға дейін жарияланды. Бонни Янг ортағасырлық өнерде маймыл мен саудагер тақырыбының Еуропа бойынша кең таралғанын атап көрсетті. Кітаптарда және күміс заттарда кездесетін бұл көріністерде көбінесе маймылдар тобы ұйықтап жатқан саудагерді тоналайды. Мұндай бейнелер ортағасырлық қоғамда танымал болған болуы мүмкін, себебі саудагер маймыл сияқты көптеген жаман мінездерге ие болды; ол «шоумен, аздап алдаушы, тауарын адал жолмен сатып алмайтын және сапасына мән бермейтін» адам ретінде қарастырылды. 19 ғасыр әдебиетінде «Шикілді Джек» стереотипі жиі кездеседі. Ең танымал мысалы – Чарльз Диккенстің «Доктор Маригольд» әңгімесі. Бұл әңгіме алғаш рет «Жыл бойы» журналының Рождестволық санына жазылған. Диккенстің шығармаларының жинағында ол «Рождестволық әңгімелер» томында жарияланған. Орыс лубок баспаларында (халықтық баспаларда) басқа да танымал стереотиптермен бірге саудагерлер де бейнеленген. Кейбір ғалымдар лубок сөзінің шығу тегі лубки сөзінен туындаған болуы мүмкін деп болжайды, ол бұрынғы Ресейде саудагерлер ауылдарға көптеген тауарларды тасымалдаған кезде қолданатын себеттің түрі. «Коробейники» – орыс халық әнінде қыз бен саудагердің кездесуі суреттеледі. Олардың сауда-саттығы – олардың махаббаттасуының метафорасы. Йозефа Эвен Шошанның «Леди мен саудагер» (1947) пьесасы С.И. Агнонның әңгімесінен бейімделген. Сюжет еврей саудагерінің құпия бейбіт әйелмен бірге тұруы туралы. Орманды жерде орналасқан саяхатшы сатушы үшін жағдай керемет, себебі әйел оның барлық қажеттіліктерін қамтамасыз етеді және ештеңе сұрамайды. Бірақ көп ұзамай ол әйелдің жасырынып жүрген зұлым рух екенін түсінеді. Бұл оқиға Еуропалық еврейлердің орын ауысуы мен құрылуының метафорасы деп саналады. Маргарет Ходжестің «Сент-Патрик және саудагер» романы – армандарында Сент-Патриктан келген және айналма жолмен үлкен байлық тапқан саудагер туралы. «Робин Гуд және саудагер» – қазір АҚШ Конгресі кітапханасының Американдық фольклорлық орталығының жинағына енген баллада. Рейнер Вернер Фассбиндер режиссерлік еткен «Төрт маусымның саудагері» (1972) – неміс жеміс сатушысы туралы сыншылар жоғары бағалаған фильм. Барри Левинсон режиссерлік еткен және Ричард Дрейфус пен Дэнни Де Витоның қатысуымен түсірілген «The Tin Men» (1987) – 1963 жылы екі алюминий сатушысының бәсекелесу үшін қолданған әдістері туралы комедия.