Кіріспе

Қытайдың ұрыс-бомбардирісі негізінен Халықтың азаттық армиясының әскери-теңіз күштерінде (ХАКТК) қолданылады. Xi'an JH-7 (ұрыс-бомбардирісі; НАТО коды – Flounder), сондай-ақ FBC 1 (Fighter/Bomber China 1) Flying Leopard деп белгілі, – екі орындық, екі қозғалтқышты қытай ұрыс-бомбардирісі. Басты мердігерлер – Сиань ұшақ құрастыру корпорациясы (XAC) және 603-ші Ұшақ жобалау институты (кейіннен AVIC I-нің Бірінші Ұшақ институты деп аталды). Бірінші JH-7 үлгілері 1990 жылдардың ортасында ХАКТК-ға сынаққа жіберілді, ал жақсартылған JH-7A 2004 жылы қаруға алынды.

Жаңа ұшақ-жауынгер

1970 жылдардың басында ҚХАҚ Харбин H 5 және Нанчан Q 5 ұшақтарын ауыстыруға жаңа истребитель-бомбардировщик қажет етті. Тиісті өтініш Авиация өнеркәсібі министрлігіне (кейін Қытайдың авиация өнеркәсібі корпорациясы деп аталды) жолданды. Шетелдік серіктестермен бірлескен кәсіпорын құру әрекеттері сәтсіз аяқталғаннан кейін, министрлік отандық әзірлеу бағдарламасын ұйымдастырды. Бағдарламаға 1983 жылғы 19 сәуірде сол кездегі бас көшбасшы Дэн Сяопин рұқсат берді. Бұл бағдарлама сол кезде жаңадан импортталған (COCOM шектеулерін бұза отырып) британдық Rolls Royce Spey турбовентиляторлы қозғалтқыштарын пайдалануды да мақсат еткен.

JH-7

PLANAF-қа ұқсас ұшақ қажет болды және бағдарлама әр талапқа сәйкес нұсқаны әзірлеуді көздеді. PLAAF нұсқасы кез келген ауа райында, ұзақ қашықтыққа ұшатын бомбалаушы/шабуылдаушы ұшақ ретінде жобаланды, екі орындық, тізбектелген пилот кабинасы, электрондық қарсы шаралар (ECM) және жер бедерін бақылау мүмкіндіктерімен (General Dynamics F 111-ге ұқсас). Теңіздік нұсқасы арнайы барлау/шабуылдаушы ұшақ ретінде жобаланды. PLAAF нұсқасы 1980 жылдардың басында тоқтатылды, ал PLANAF нұсқасы JH-7 аталды. 1988 жылдың желтоқсанына дейін алты прототип салынды, ал PLANAF 1990 жылдардың басында бағалау үшін 12-18 ұшақты алды. Алғашқы ұшақтар импортталған Rolls Royce Spey Mk.202 қозғалтқыштарымен жабдықталды, кейіннен лицензия бойынша жасалған WS-9 көшірмесімен алмастырылды. Олар 243H типті көп функциялы радармен жабдықталған, ол кемелерді ең көп дегенде 150 км қашықтықта және МиГ-21 өлшемдес әуе нысаналарын анықтай алатын. JH-7 кемеге қарсы истребитель-бомбардировщик ретінде жобаланды. Кейінгі JH-7A сияқты, оның әуедегі күрес қабілеті маңызды емес болды, себебі бұл рөлге арналған мамандандырылған ұшақтардың саны көп еді.

JH-7A

PLA әуе күштерінің болашақ рөлін зерттегенде, ауадан жерге соққы берудің жоғары дәлдіктегі қабілетіне қажеттілік анықталды. Бұл талапты қанағаттандыру үшін JH-7 ұшағы жетілдіріліп, JH-7A деп аталды. JH-7A-ның бас конструкторы – Тан Чанхоң (唐长红), бас конструктордың орынбасары – У Цзецин (吴介琴) болды. JH-7A ұшағының корпусы JH-7-ге қарағанда жеңіл және күштірек болды, бұл жаңа ұшаққа 9000 кг дейін қару-жарақ тасымалдауға мүмкіндік берді. PLAN Әскери-теңіз күштерінде (PLANAF) бұл төрт YJ-82 кемеге қарсы зымыранын тасымалдауға мүмкіндік берді, ал JH-7-де тек екі зымыра тасымалданатын еді. JH-7A сынақ үшін жасалған отандық қытайлық шлемге орнатылған көру құралымен (HMS) жабдықталған. Аталған HMS-ті Northern Electro Optic Co. Ltd (北方光电股份有限公司) компаниясының еншілес кәсіпорны – Xi'an Optronics Group (Xi Guang Ji Tuan 西光集团) жасады. JH-7A-дағы HMS сол компанияның тікұшақтар үшін жасаған HMS-нің негізінде құрастырылды, сондықтан көптеген ортақ компоненттері бар. JH-7A-да сынақтан өткен HMS әуеден әуеге және жерден зымырандармен үйлесімді, сонымен қатар радарлар мен электрооптикалық сенсорлар сияқты ұшу құралдарымен де үйлесімді. Бұл сенсорлар HMS-ке бағынышты жұмыс істейді, қару-жарақты жылдам іздеуге және нысанаға алуға мүмкіндік береді. JH-7A пилоттық кабинасында әлі де кейбір дәстүрлі, бір функциялы индикаторлар сақталған, бірақ екі үлкен, түсті сұйық кристалды дисплей орнатылған, оларды ұшқыштар қалауынша монохромды режимге көшіре алады. JH-7 ұшағының басқа да жаңартулары: 960-2 типті шуды басу құралы BM/KJ 8605 құралымен алмастырылды, 265A типті радиолокациялық биіктік өлшегіш 271 типті радиолокациялық биіктік өлшегішпен алмастырылды, толық цифрлық басқару жүйесі орнатылды. Сонымен қатар, 232H типті ұшу радиолокациялық станциясы JL-10A импульстік Доплер радиолокациялық станциясымен алмастырылды, бұл JH-7A ұшағына лазерлік басқарылатын бомбалар мен Kh-31P радиацияға қарсы зымырандарды қолдануға мүмкіндік берді. Қолданыстағы JH-7 ұшақтары JH-7A электроникасымен жаңартылды. Екі қосымша ілмек нүктесі ұшақтың жалпы ілмек нүктелерінің санын бастапқы 4-тен 6-ға дейін арттырды, ал үш бөліктен тұратын алдыңғы әйнек бір бөліктен тұратын алдыңғы әйнекпен алмастырылды. JH-7A – қағазсыз дизайнды қолданған алғашқы қытайлық ұшақ, ал жобалау үшін CATIA V5 бағдарламалық комплексі қолданылды.

Пайдалану тарихы

1988 жылғы 14 желтоқсанда алғашқы ұшу кезінде, әуежайға қонуға бет алғанда, JH 7 прототипінде күрт діріл пайда болды. Сынақ пилоты Хуан Бинсин (黄炳新) шұғыл қонуға шешім қабылдады, бірақ әуежайға жақындағанда діріл соншалықты күшті болды, аспаптар панелінен аспаптардың үштен екісі түсіп қалды, ал қалған үштен бірінің жалғауыштар да босап, ешбір аспап жұмыс істемеді; дегенмен, пилот прототипті қауіпсіз қондыруға қол жеткізді. 1991 жылғы 8 маусымда JH 7 прототипінен күрт жанармайдың көп мөлшерде ағуы байқалды. Ресейде оқытылған қытай пилоты Лу Цзюнь (卢军) жанармай қоры 30 литрден сәл астам қалғанда қауіпсіз шұғыл қону жасады. Үш жыл өткен соң, 1994 жылғы 4 сәуірде JH 7 прототипі сынақ ұшу кезінде апатқа ұшырап, Лу қаза тапты. 2007 жылы JH 7 ұшақтары Шанхай ынтымақтастық ұйымының (ШЫҰ) «Бейбітшілік миссиясы» жаттығуына қатысу үшін шетелге сапарлады. 2012 жылғы сәуірде бірнеше JH 7 ұшағы Шығыс Қытайдағы Ресей мен Қытайдың бірлескен теңіз жаттығуына қатысты. 2013 жылы JH 7 ұшақтары Ресей аумағында өткен Ресей-Қытайдың бірлескен жаттығуына қатысты. 2011 жылғы 14 қазанда Қытайдың солтүстік-батысындағы Шанси провинциясындағы әуе шоу кезінде JH 7 апатқа ұшырады. 2014 жылғы 5 маусымда Чжэцзян провинциясының Иу қаласында оқу миссиясы кезінде JH 7 апатқа ұшырады. 2014 жылғы 22 желтоқсанда Шэньси провинциясындағы Вэйнань қаласының жанында JH 7 ұшағы себептері белгісіз апатқа ұшырады. Апатта кем дегенде екі адам қаза тапты деген хабар бар. 2016 жылғы 22 қазанда Гуанси провинциясының Лючжоу қаласында JH 7 апатқа ұшырады. Әлеуметтік желілерде жарияланған суреттерге сәйкес, пилоттар катапульданып шықты. 2019 жылғы 12 наурызда Хайнань провинциясының Ледонг округінде оқу жаттығуы кезінде JH 7 апатқа ұшырап, борттағы екі пилот қаза тапты. Әдетте жоғары биіктікте ұшуға арналған, ескі ұшақтың апаты төмен биіктіктегі оқу рейсі кезінде болды. Пилоттар тығыз қоныстанған елді мекендерден аулақ болу үшін катапульдану мүмкіндігінен бас тартып, мектепке жақын жерде апаттан қалпынан аулақ болуға тырысқанда қаза тапты, олар жергілікті билік тарапынан батылдығы үшін құрбандыққа шалынғандар ретінде мақталып, құрмет көрсетілді. 2019 жылғы 18 мамырда Шаньдун провинциясының Вэйхай қаласы ауданындағы 高村镇 (威海市) қаласында JH 7 апатқа ұшырады. 2019 жылғы тамыздан бастап Xian JH 7 истребитель-бомбасының жаңа түрі ҚХА қарулы күштерінде пайдалануда. Бұл түрі JH 7A2 (кейде JH 7AII деп те жазылады) деп аталады.

Операторлар

Халықтық азаттық армиясының Әскери-теңіз әуе күштері – 120 фунт.

Нұсқалар

JH 7 – PLANAF кемеге қарсы ұшақ-бомбардировщигінің бастапқы өндіріс үлгісі. JH 7A – Салмақты азайту үшін композиттік құрылым қолданылған, ұшуды басқару жүйесі жақсартылған және JL10A Shan Ying J диапазонындағы импульстік Доплер радарын қоса алғанда, авионикасы жетілдірілген кейінгі өндіріс үлгісі. Қанатқа екі қосымша бекіткіш орналасқан және миссиялық капсулалар үшін (мақсат белгілеу капсулалары сияқты) қозғалтқыш бөлігінің астына екі бекіткіш қосылуы арқылы қару жүктемесі арттырылды. JH 7A2 – Әуеден жерге соққы беруге арналған қару-жарақтары мен тасымалдау мүмкіндіктері жақсартылған жетілдірілген үлгі. Бұл үлгі алғаш рет 2019 жылы байқалды. Ұшақ-бомбардировщик 2021 жылы Чжухай авиасауытында ресми түрде таныстырылды. JH 7E – Мүмкін экспорттық нұсқасы, 2018 жылы Чжухай авиасалонында көрсетілді. FBC 1 Flying Leopard – JH 7 ұшағының экспорттық нұсқасы. FBC 1A Flying Leopard II – JH 7A ұшағының экспорттық нұсқасы.