Кіріспе

2009 жылдың 1 қыркүйегінен бастап Вермонт штатында бір жынысты неке заңды болып табылады. Вермонт АҚШ-та азаматтық бірлестіктерді 2000 жылдың 1 шілдесінде енгізген алғашқы штат болды, сондай-ақ сот шешімімен міндеттелмей, заң қабылдау арқылы бір жынысты некелерді енгізген алғашқы штат атанды. Вермонт Массачусетс, Коннектикут және Айовадан кейін бір жынысты некелерді заңдастырған төртінші штат болды.

Өмірбаян

Вермонт штаты 1990 жылдары гейлер мен лесбиянкалардың құқықтарын қорғау саласында АҚШ-тың заңнамасы мен сот шешімдері бойынша алдыңғы қатарда болды. 1990 жылы ол сексуалдық бағдарламаны қамтитын жеккөрушілік қылмыстар туралы заңды қабылдаған алғашқы штаттардың бірі болды. 1992 жылы ол сексуалдық бағдарламаны дискриминацияға қарсы заңнамасына қосты. 1993 жылы Вермонт Жоғарғы соты бірауыздан шешім қабылдап, бір жынысты қарым-қатынастағы адамға серігінің биологиялық балаларын асырап алу құқығын берді. 1995 жылы Вермонт Бас Ассамблеясы асырап алу заңнамасын реформалағанда, бір жынысты жұптарды бала асырап алуға құқылы деп таныды. 1995 жылы Паша Риверс МакМахон Оңтүстік Берлингтон қалалық әкімшілігіне серігі Пенни Риверс МакМахонмен бірге неке куәлігі алу үшін жүгінді. Офис куәлік берді, бірақ он минуттан кейін, олардың бір жынысты жұп екенін түсінген соң, куәлікті қайтаруды сұрады. Алайда, жұп куәлікті қайтарған жоқ, бірақ қаланың адвокаты оны тіркеуге рұқсат бермеді.

Бейкер Вермонт штатына қарсы

1997 жылдың 22 шілдесінде үш бір жынысты жұп Шелберн, Оңтүстік Берлингтон және Милтон қалаларының кеңсе қызметкерлерін сотқа берді, олар оларға некеге тұру лицензиясын берген жоқ. Бұл жұптар – Стэн Бейкер мен Питер Харриган, Нина Бек пен Стейси Джоллс, және Лоис Фарнхэм мен Холли Путтербо. Олар 19 желтоқсанда алғашқы сотта жеңіліске ұшырады. Сот Вермонт штатының әртүрлі жынысты жұптармен некелесуді шектеу туралы заңдары конституциялық деп шешті, себебі олар "бала туу мен тәрбиелеу арасындағы байланысты" қолдау арқылы қоғамдық мүддеге қызмет етеді. Вермонт штатының Жоғарғы соты бұл істі апелляциялық тәртіппен қарады және 1999 жылдың 20 желтоқсанында «Бейкерге қарсы Вермонт штаты» ісі бойынша Вермонт Конституциясы бір жынысты жұптарға «Вермонт заңымен некедегі әртүрлі жынысты жұптарға берілетін бірдей артықшылықтар мен қорғау құқығын» береді деп үкім шығарды. Сот талапкерлердің сұраған жеңілдігін бермеді. Бір жынысты жұптарға некеге тұруға рұқсат беру үшін мемлекеттік қызметкерлерге бұйрық берудің орнына, ол Бас Ассамблеяны шешім табуға шақырды: Біз мемлекеттің конституциялық тұрғыдан бір жынысты жұптарға Вермонт заңы бойынша некеден туындайтын жалпы пайдалар мен қорғауды ұсынуға міндетті деп санаймыз. Бұл неке заңдарына немесе параллель «үй ішіндегі серіктестік» жүйесіне немесе оған балама болатын заңдық шараларға кіру арқылы жүзеге асуы мүмкін, бұл мәселе Заң шығарушы органнің құзырында. Қандай жүйе таңдалса да, ол барлық Вермонт тұрғындарына заңның жалпы пайдасын, қорғауын және қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі конституциялық талапқа сәйкес болуы керек. Сот мерзім белгілемеді, бірақ үкімді «жеткілікті мерзімге» тоқтата тұрды.

Азаматтық одақ заңнамасы

2000 жылдың ақпан айында Өкілдер палатасының сот комитеті бұл мәселені қарастырғанда, оның 3 мүшесі бір жынысты некеге қолдау көрсетті, ал 11 мүшесі «азаматтық құқықтар пакеті» ретінде талқыланған ұқсас нәрсені қолдады. Комитет төрағасы тек соңғысы ғана Ассамблеядан өте алатынын айтты. Заң жобасына өзгерістер енгізілген Сенаттағы пікірсайыс шектеулі болды. Сенат сондай-ақ Бейкер ісінің күшін жоюға бағытталған екі конституциялық түзетуді мақұлдамады, біреуі некені ер және әйелдің одағы деп анықтады, ал екіншісі некенің артықшылықтарын анықтау өкілеттігін Ассамблеяға берді. Сенат 19 сәуірде 19-11 дауыспен заң жобасын қабылдады, ал Губернатор Говард Дин 26 сәуірде заңға қол қойды, бұл ресми салтанатсыз өтті. Қол қойылғаннан кейін ол бірден баспасөз мәслихатын өткізіп, былай деді:
Бұл заң жобасында қуантарлық көп нәрсе бар. Бұл қуаныштар, заң жобасының мәніне сәйкес, жеке болады. Оларды жұбайлар мен олардың отбасылары тойлайды, бірақ бір-біріне міндеттеме беретін адамдар да. Менің ойымша, бұл заң жобасы бізді байытады, өйткені біз көптеген буын бойы шеттетілген адамдарға жаңаша қараймыз. «The New York Times» газеті Вермонт штатының азаматтық одақтарын «аты ғана басқа, бір жынысты неке» деп атады.

Іске асыру

Азаматтық одақтар жөніндегі пікірсайыс өте қатысты және терең белініс тудырды, ол штаттың барлық бұрышына әсер етіп, заңға қол қойылғанға дейін-ақ «Вермонтты қайтару» ұранымен басталган кеңінен таралған халық наразылығын қозғады. Азаматтық одақтар туралы заң қабылданғаннан кейін, кейбір кеңсе қызметкерлері қатысуға тартынды. Фэрфилд қаласының кеңсе қызметкері Джерри Лонгвей: «Мен адамдардың не істейтініне баға беруге келмедім, бірақ мен оған қатысуға мәжбүр болғым жоқ. Егер мен өлім жазасына қарсы болсам, олар мені оны орындауға мәжбүрлемейді ғой». 18 маусымда заңға қарсылар «Бёрлингтон Фри Пресс» газетінің толық бетіне «жеке құмарлықты қоғамдық тәртіптен жоғары қоятын, өршіл гей лоббисінің шектен шыққан мақтанышы» деп сипаттаған хабарлама жариялады. 2000 жылдың 1 шілдесінде азаматтық одақтар туралы заң күшіне енгенде, Вермонт Гавайи мен Калифорниядан кейін АҚШ-тың үшінші штаты болып, бір жынысты жұптарға заңдық мәртебе берді және некеге тең заңдық құқықтар мен міндеттерді қамтитын азаматтық одақ мәртебесін ұсынған алғашқы штат атанды.

2000 жылғы сайлау және оның салдары

2000 жылғы қарашадағы сайлау, Ассамблея мен губернаторлыққа қатысты, азаматтық одақтар бойынша референдумға айналды. Азаматтық одақтарға қарсылар «Вермонтты қайтару» деген ұранды қабылдап, елді өздерінің жарнамалық плакаттарымен жапты. Бұл ұран бұрын мүлік салығына наразылық білдіру үшін қолданылған еді және азаматтық одақтарға басымдық берілгеніне қарамастан, мемлекеттік билікке қатысты түрлі мәселелердегі ашуды білдірді. Науқан республикашылдардың Вермонт Ассамблеясының екі палатасын бақылауға алуына және тіпті 1991 жылдан бері губернатор болып келе жатқан Динді де қызметтен шеттетуіне үміттенді. Вермонт университетінің саяси ғылымдарының профессоры Гаррисон Нельсон күзгі науқанды «нағыз, адал, әлеуметтік мәселелердің оттық шашуы» деп атады. Республикашылдардың арасында екі мерзімге сайланған сенатор Питер Брауннелл жеңіліске ұшырады, ол екі тараптан да дін қызметкерлерінің қысымын сезінді, содан кейін: «Демек, заң бойынша қандай дінге бағынуым керек?» – деп сұрақ қойды. Науқанға ұлттық саяси партиялардан қаражат түсті, жиналған сома Вермонт штатындағы саяси жарыстар бойынша барлық рекордтарды жаңартты. Сайлау күні Voter News Service жүргізген сауалнама Вермонт тұрғындарының тең бөлінгенін көрсетті. Алғашқы және жалпы сайлаудың қорытындысы бойынша, азаматтық одақтарды қолдаған 16 депутат Ассамблеяға қайта сайланбады. Республикашылдар 14 жылдан кейін алғаш рет Палатаны бақылауға алды. Епископ Ангел бұл жеңіліс деп қарады: «Мен қатты көңіл көштім. Біз белгілі бір мақсаттарға жету үшін көп уақыт пен күш жұмсадық, бірақ бізді естімегендей көрінеді. Мен өмірімде адамдарды некенің ер және әйел арасындағы одақ деп сендіруге тырысамын деп ешқашан ойламағанмын. Бұл жерде оны азаматтық одақ деп атайды, бірақ бұл басқа атаумен аталған некеден басқа ештеңе емес». 2001 жылдың бірінші жартысында Вермонт штатының Өкілдер палатасы азаматтық одақ заңдарын жоюға бағытталған бірнеше заң жобасын қабылдады. Олардың бірі азаматтық одақты кез келген екі адам құра алатын «бірлескен серіктестіктермен» алмастырды, олар туысқандарды да қамтуы мүмкін. Бірақ олардың ешқайсысы Сенаттың қолдауын немесе Диндің қол қоюын алуға мүмкіндік таппады. Сонымен қатар, Burlington Free Press және Rutland Herald газеттері неке туралы хабарламалар сияқты азаматтық одақтар туралы хабарландыруларды жариялай бастады. Бір жынысты қарым-қатынастардың құқықтық мәртебесіне қатысты мәселе басқа штаттарда да көбірек назар аударуда. 2000 жылғы сайлау күні Невада және Небраска штаттары некенің ер және әйел арасындағы одақ ретінде анықталуын конституциялық түрде бекіту шараларын қабылдады. Мэн штатындағы сайлаушылар жыныстық бағдарлама бойынша кемсітуге тыйым салатын шараны шамалы айырмамен жеңіп шықты, оның қолдаушылары бұл нәтижені қарсыластарының «Вермонтқа қатысты қосымша аргументтері» болғандықтарымен байланыстырды. 2001 жылдың көктемінде Род-Айленд және Коннектикут штаттарының заң шығарушы органдары азаматтық одақ заңдарына қатысты тыңдаулар өткізді, ал сәуірдің ортасында жеті жұп Массачусетс штатын бір жынысты некелерді мойындауға мәжбүр ету үшін сотқа шағымданып берді.

Статистика

Азаматтық одақтар қол жетімді болған алғашқы жылы 2479 бір жынысты жұп Вермонт штатында азаматтық одақ құрды. Олардың тек 502-сі Вермонт штатының тұрғындары болды. Олардың шамамен үштен екісі әйелдер еді. Сауалнамалар көрсеткендей, халықтың пікірі екіге бөлінген күйде қалды. Дин мырза былай деді: "Ешқандай қауіпті болжам орындалмады. Үлкен дау-жанжал болды, көптеген қорқытулар таратылды, ал енді адамдар қорқуға ешқандай себеп жоқ екенін түсінді". 2004 жылдың 8 қазанына дейін Вермонт штатында 7201 жұп азаматтық одаққа тіркелді. Сол қарашада 11 штат конституциясына бір жынысты некеге тыйым салатын түзетулер енгізу үшін дауыс берді, олардың кейбіреуі азаматтық одақтарға да тыйым салды. Ал Вермонтта демократтар штаттық өкілдер палатасын қайта бақылауға алды. Associated Press үшін жүргізілген экзит-полл нәтижесінде Вермонт сайлаушыларының 40% бір жынысты некеге, тағы 37% азаматтық одақтарға қолдау білдірді, ал 21% екеуін де қолдамады. Массачусетс штатында бір жынысты некелерді қолдаушылар сол қарашада сайлаушылар тарапынан қарсылыққа ұшырамаған кезде, MassEquality атты жақтас ұйымының науқан директоры Марти Роуз былай деді: "Менің ойымша, Вермонт штаты Массачусетске білім беруге көмектесті. Екі штаттың географиялық жақындығының арқасында Массачусетс тұрғындары бір жынысты жұптардың тең неке құқығының кейбіреулер ойлағандай қорқынышты емес екенін көрді". Вермонт штатының Денсаулық сақтау департаментінің мәліметінше, 2009 жылға дейін Вермонт штатында 9000-ға жуық азаматтық одақ тіркелді: 2000 жылы – 1704, 2001 жылы – 1875, 2002 жылы – 1707, 2003 жылы – 1397, 2004 жылы – 712, 2005 жылы – 452, 2006 жылы – 429, 2007 жылы – 352, 2008 жылы – 268 және 2009 жылы – 100.

Некеге қатысты заңнама

2006 жылдың 26 қаңтарында демократ Марк Ларсон бір жынысты жұптарға некеге тұру құқығын беру және дін қызметкерлеріне өз діни сенімдеріне қайшы келсе, бір жынысты некеге қатысудан бас тартуға рұқсат беретін заң жобасын ұсынды. Заң жобасы Бас Ассамблеяда қабылданбады. 2007 жылдың шілдесінде заң шығарушылар тобы "Отбасының танылуы және қорғалуы" мәселесін қарастыру үшін комиссия құрды. 2008 жылғы сәуірдегі есебінде ешқандай ұсыныс берілмеді, бірақ азаматтық одақтар мен неке арасындағы айырмашылықтар, соның ішінде әр мәртебенің терминологиясы, құқықтары мен міндеттері егжей-тегжейлі сипатталды. Вермонт Сенаты 2009 жылдың 23 наурызында бір жынысты неке туралы заңды мақұлдады, ал губернатор Джим Дуглас оған вето қоюы мүмкін екенін мәлімдеді. 3 сәуірде Палата заң жобасының өзгертілген нұсқасын 94–52 дауыспен қабылдады, ветоны жеңу үшін қажетті екі үшінші көпшіліктен бірнеше дауыс кем. 2009 жылдың 6 сәуірінде Сенат Палата жасаған түзетулерді мақұлдады. 2009 жылдың 7 сәуірінде Сенат 23–5 дауыспен ветоны жоққа шығарды, ал Палата 100–49 дауыспен оны қолдады. Вермонт бір жынысты некелерді заңды түрде тануға рұқсат берген бесінші штат болды, бірақ тек үш штат – Коннектикут, Айова және Массачусетс – мұны шектеусіз жасады. Калифорния сол кезде 2008 жылдың 16 маусымы мен 5 қарашасы аралығында жасалған бір жынысты некелерді ғана мойындады, одан кейін сайлаушылардың 8-ұсынысты мақұлдауына байланысты бір жынысты жұптарға неке куәліктерін беру тоқтатылды. Вермонт сот шешімі емес, заң арқылы бір жынысты некелерді заңды түрде тануды бекіткен алғашқы штат болды. 2009 жылдың қыркүйегінен бастап Вермонт штатында неке анықтамасы төмендегідей болды: Неке – екі адамның заңды түрде танылған одағы. [15 V. S. A. § 8] Вермонт штатында алғаш рет бір жынысты некеге тұрған жұп – Билл Салливан (туғанда Slimback) және Боб Салливан болды. Олар 1 қыркүйекте түн ортасынан бір минут өткенде Уотерберидегі Moose Meadow Lodge-де әділет судьясы Грег Тралсонның куәлігімен салтанатты түрде ант берісті.

Экономикалық әсері

Калифорния университетінің Лос-Анджелес қаласында 2009 жылдың наурызында жасалған толыққанды зерттеуде, бір жынысты жұптарға неке рұхсаты беру Вермонт штатының экономикасын үш жыл ішінде 30,6 миллион доллардан астам бизнес-қызметке серпін береді деген қорытындыға келді. Бұл өз кезегінде мемлекеттік және жергілікті биліктің салық түсімдерін 3,3 миллион долларға арттырып, шамамен 700 жаңа жұмыс орнын ашады.

Демографиялық және неке статистикасы

2000 жылғы АҚШ халық санағының деректері Вермонт штатында 1933 бір жынысты жұптың тұрғанын көрсетті. 2005 жылы бұл көрсеткіш 2157 жұпқа дейін өсті, бұл бір жынысты жұптардың мемлекеттік сауалнамаларда өз серіктестіктерін ашуға дайындығының артуымен байланысты болуы мүмкін. Бір жынысты жұптар штаттың барлық округтерінде тұрды және штаттың жұпты үй шаруашылықтарының 1,3%-ын және барлық үй шаруашылықтарының 0,8%-ын құрады. Көптеген жұптар Читтенден, Вашингтон және Виндхэм округтерінде тұрды, бірақ бір жынысты жұптардың ең жоғары үлесі Оранж округінде (барлық округтік үй шаруашылықтарының 1,04%) және Виндхэмде (1,01%) байқалды. Вермонттағы бір жынысты серіктестер, орташа есеппен, қарама-қарсы жынысты серіктестерге қарағанда жас және жұмыспен қамтылу ықтималдығы жоғары болды. Сонымен қатар, бір жынысты жұптардың орташа табысы қарама-қарсы жынысты жұптарға қарағанда жоғары болды, бірақ бір жынысты жұптар қарама-қарсы жынысты серіктестерге қарағанда үйге ие болу ықтималдығы әлдеқайда төмен болды. Вермонттағы бір жынысты жұптардың 20%-ы 18 жасқа дейінгі балаларды тәрбиеледі, ал 2005 жылы бір жынысты жұптар басқаратын үй шаруашылықтарында 643 бала тұрды деп есептелді. 2009 жылдың қыркүйегінен 2013 жылдың маусымына дейін Вермонт штатында 2779 бір жынысты жұп некеге тұрды. 2020 жылғы АҚШ халық санағы Вермонтта 2130 бір жынысты некеде тұрған үй шаруашылығы (757 ерлер жұбы және 1373 әйелдер жұбы) және 1243 некеде тұрмаған бір жынысты жұп үй шаруашылығы бар екенін көрсетті.

Қоғамдық пікір

2011 жылғы шілдеде жүргізілген «Қоғамдық саясат» сауалнамасы бойынша Вермонт сайлаушыларының 58%-ы бір жынысты неке заңды болуы керек деп ойласа, 33%-ы заңсыз болуы керек деп санайды, ал 9%-ы шешім қабылдауға қиналды. Осы сауалнамадағы тағы бір сұраққа жауап берушілердің 79%-ы бір жынысты жұптарды заңды түрде тануды қолдайтынын, оның ішінде 55%-ы бір жынысты некелерді, 24%-ы азаматтық одақты, бірақ неке емес, 18%-ы заңды тануға қарсы екенін, ал 3%-ы пікір білдіруге дайын емес екенін көрсетті. 2013 жылдың 3-20 маусымы аралығында «Кастлтон сауалнама институты» жүргізген сауалнама нәтижесінде Вермонт сайлаушыларының 66%-ы бір жынысты некелерді қолдайтынын, 13%-ы қарсы екенін және 21%-ы пікір білдірмегенін анықтады. 2017 жылы «Қоғамдық дін зерттеу институты» жүргізген сауалнама Вермонт тұрғындарының 80%-ы бір жынысты некелерді қолдайтынын, 16%-ы қарсы екенін және 4%-ы шешім қабылдауға қиналғанын көрсетті. 2021 жылы осы сауалнама ұйымы Вермонт штатында бір жынысты некеге қолдау деңгейін 77% деп, қарсылық білдіргендерді 23% деп көрсетті. PRRI-нің 2022 жылдың 11 наурызы мен 14 желтоқсаны аралығында жүргізген сауалнамасына сәйкес, Вермонттан жауап бергендердің 70%-ы бір жынысты некелерді қолдаған, ал 29%-ы қарсы болған.