Кіріспе

Кондитерлік өнім

Шоколадты батончик – шоколадтан жасалған кондитерлік өнім, құрамында жаңғақ, жеміс, карамель, ногат және вафли сияқты қоспалар мен қабаттар болуы мүмкін. Төртбұрышты, оңай сындырылатын шоколад тақтасы таблетка деп те аталады. Ағылшын тілінің кейбір нұсқаларында және тағам өнімдеріне арналған стандарттарда "шоколадты батончик" термині тек қатты шоколадтан жасалған батончиктерге қолданылады, ал қосымша ингредиенттері бар өнімдер "кондитерлік батончиктер" деп аталады. Шикі какаодан шоколадты батончик жасау үшін көптеген қадамдар қажет: ұнтақтау, тазарту, коншилеу және қатайту. Бұл процестердің барлығын әртүрлі елдердің шоколад өндірушілері дербес әзірлеген. Сондықтан, алғашқы шоколадты батончик қашан пайда болғанын нақты анықтау қиын. Қатты шоколадты 18 ғасырда пайдалана бастады. 19 ғасырда қазіргі шоколад индустриясы қалыптасты, бүгінгі күні қолданылатын көптеген өндіріс техникалары осы кезеңде ойлап табылды. Шоколадтың негізгі түрлері – қара, сүт және ақ шоколад. Шоколад индустриясының басынан бері какаодан алынбаған ингредиенттер батончиктерге қосылып келеді, көбінесе өндіріс шығындарын төмендету мақсатында. Бүгінде әртүрлі шоколад брендтері сатылымда бар.

Терминология

Көптеген ағылшын тілдерінің нұсқаларында "шоколад бар" термині шоколад қосқан кез келген кондитерлік таяқшаны білдіреді. Америкалық ағылшын тілінің кейбір диалектілерінде тек қатты шоколадтан жасалған таяқшалар ғана "шоколад бар" деп аталады, ал "кондитерлік таяқша" деген сөз қатты шоколадтан жасалған, шоколадты басқа ингредиенттермен біріктірген, тіпті шоколады жоқ таяқшаларды да қамтитын кең мағынада қолданылады. Канадада "шоколад бар" термині көбінесе шоколадты басқа ингредиенттермен біріктірген таяқшалар үшін қолданылса, тек қатты шоколадтан жасалған таяқшалар ғана "шоколад бар" деп таңбалана алады. "Таяқша" термині пішіндердің алуан түрлілігін білдіруі мүмкін, соның ішінде сопақ емес пішіндерді де, мысалы, шаршыларды. Алайда, кішкентай (бір тілімге арналған) шоколад бөлшектері пішініне қарамастан, әдетте "шоколад" деп аталады. Оларға неаполитандар, бонбондар, пралинелер және трюфельдер жатады.

Ерте тарих

Қаты шоколадты Колумбқа дейінгі Америкада, әсіресе ацтектер, ішімдік ішудің Мезоамерикада какао тұтынудың дәстүрлі түрі болғанына қарамастан, тұтынған болуы мүмкін. Шын мәнінде, егер ұсақ ұнтақталған какао бірден ішімдік дайындауға қолданылмаса, ол қаты шоколадқа айналады. Какао бұршақтары тас метамен ұнтақталған. Доминикан монахы Диего Дюран өзінің жазбаларында ацтек сарбаздарының әскери рационмен бірге ұнтақталған какаодан жасалған кішкентай шарларды алып жүргенін айтады. Какао 16 ғасырдың басында Еуропаға енгізілді, мүмкін, өңделген (қаты) түрінде. 18 ғасырға дейін шоколад негізінен сусын ретінде ішілді. Какао бұршақтарын тасымалдау қиын және ұзаққа созылды, сондықтан бұл өнім Еуропада өте қымбат болды. Шоколад көбінесе қатып қалған, бірақ бұрынғыдай кесек какао пастасы түрінде (блоктар, таяқтар немесе шарлар) сатылатын, оны суға немесе сүтке ерітіп, таза немесе тәттіленген және хош иістендірілген шоколад жасауға болады. Шоколадтың (ішімдікке қосылмай, кондитерлік өнім ретінде жеуге арналған) тақташалары немесе плиткалары алғаш рет қашан жасалғаны белгісіз. 19 ғасырға дейін барлық түрдегі кондитерлік өнімдер әдетте кішкентай бөліктерге бөлініп сатылып, салмағы бойынша өлшеніп алынды. Шоколадты сусын немесе десерт дайындау үшін емес, жай ғана жеуге болатын өнім ретінде енгізу нәтижесінде алғашқы тақташалар немесе плиткалар пайда болды. Кейіннен «шоколад» термині шоколадқа жабысқан кез келген тәттіні – жаңғақтарды, кремдерді (фондант), карамельді қанттарды және басқаларын білдіретін болды. Шоколад батоншасы 19 ғасырдың соңында осылардың бәрінен дамып, сатып алушы және сатушы үшін тәттіні ыңғайлырақ орап, сату тәсіліне айналды, бірақ сатып алушы орама үшін қосымша төлеуге тиіс болды. Тәттіні салмақ бойынша немесе жапырақтап сатып алу әлдеқайда арзан болды. Шоколадты тақташа түрінде жеуге арналған өнімдер Француз революциясынан бұрын да жасалған болуы мүмкін. Маркиз де Сад 1779 жылғы 16 мамырдағы әйеліне жолдаған хатында түрмеде болғанда алған жәрдем көмегінің сапасына наразылық білдірді. Ол болашақта "шоколад иісімен" печеньелерді жіберуді сұрады. Бұл сөз тіркесі шоколад батоншаларын жеуге болатынын және осы уақытта кең таралғандай, шоколад сусындарына тек қана ұнтақтап қосылмайтынын көрсетеді. Мұндай өнім какао пресінің, Коенрад Йоханнес ван Хоутеннің «голландиялық какаосы» және шоколадты жаппай өндіруге мүмкіндік берген басқа да жаңалықтардан бұрын пайда болған.

Бірінші бұқаралық өндірістегі шоколад тақталары

XVIII ғасырдың соңында шоколад өндірісін механикаландыру басталды. Алдымен су және жел қуаты, кейін бумен жұмыс істейтін машиналар қолданылды. Бұл шоколадты ірі көлемде өндіруге ғана емес, сонымен қатар құрылымы жақсырақ шоколад жасауға мүмкіндік берді. 1819 жылы швейцариялық дүкенші және шоколадшы Франсуа Луи Кайлер Cailler компаниясын құрып, сумен жұмыс істейтін заманауи шоколад фабрикасын ашты. Бұл оған қатты шоколадты тақташаларға қалыптауға мүмкіндік берді. Бірнеше жылдан кейін әртүрлі қаптамалары бар он алты түрлі шоколад ұсынылды. Көп ұзамай, 1826 жылы тағы бір швейцариялық шоколадшы, Филипп Сушар, шоколад фабрикасын ашты, онда какао мен қантты ұнтақтауға арналған диірмен машинасын жасады – бұл melanger деп аталады және бүгінге дейін қолданылады. 1836 жылы француз фармацевті Антуан Брут Меньер алты жартылай цилиндрлі бөлімі бар шоколад тақташасын шығарды. Ол бұрын шоколадты дәрі-дәрмектерді қаптау үшін пайдаланған. Ал 1828 жылы Каспарус ван Хоутен қуырылған какао бұршақтарынан майды сығудың арзан әдісін патенттеді. Бұршақтың ортасы, "какао кебі" деп белгілі, шамамен 54 пайыз какао майынан тұрады. Ван Хоутеннің машинасы – гидравликалық пресс – какао майының мөлшерін жартысына жуық азайтты. Бұл майсыздандырылған какао ұнтағын (шоколад сусындары үшін) және таза какао майын жасауға мүмкіндік берді. 1847 жылы Джозеф Фрай какао ұнтағы, қант және какао қосып, какао майының жоғары пайызы бар паста жасаудың жолын тапты, оны қатты шоколад тақташасына оңай қалыптауға болады. Ол әдетте алғашқы жаппай өндірілген тақташаның авторы деп есептеледі. Фрайдан шабыттанған Джон Кэдбери, Cadbury компаниясының негізін қалаушы, 1849 жылы өзінің шоколад тақташасын таныстырды. Сол жылы Фрай мен Кэдбери шоколад тақташалары Бирмингемдегі Бингли-холлдағы сауда жәрмеңкесінде көрсетілді. Фрайдың шоколад фабрикасы, Англияның Бристоль қаласындағы J. S. Fry & Sons, шоколад тақташаларын жаппай өндіруге кірісті және олар өте танымал болды. Келесі онжылдықтарда 220-дан астам Fry өнімдері ұсынылды. 1853 жылы шығарылған Fry's Cream Sticks – шоколадты алғашқы кремді таңғыш.

Қазіргі шоколад батончиктері

Родольф Линдт, швейцариялық кондитер, 1879 жылы коншировка процесін ашты. Коншировка какао майын какаоның қатты бөліктерімен және қантпен біркелкі араластырып, шоколадты толыққанды тегіс етеді. 1920 жылдары бұл шоколад өндірісінде стандартты процесс болды. Шоколад өндірісінің соңғы кезеңі – темперлеу осы шамада дамыды. Темперлеу бөлме температурасында қатты және жылтыр болатын шоколад жасауға мүмкіндік береді. Одан бірнеше жыл бұрын, 1875 жылы сүт шоколады пайда болды. Оны тағы бір швейцариялық кондитер, Даниэль Питер жасады. Ол көршісі Анри Нестледің көмегімен, сусыздандырылған сүт өнімдерін өндіретін маманның арқасында сүт шоколадын жасауға қол жеткізді. Даниэль Питер 1887 жылы өзінің сәтті "Gala Peter" брендін іске қосты. XIX ғасырдың соңында Cailler және Suchard компаниялары пайда болды, сондай-ақ Швейцарияда сол кезде тағы да зауыттар ашылды. 1897 жылы швейцариялық компаниялардың үлгісімен Cadbury Ұлыбританияда сүт шоколад таяқшаларының желісін ұсынды. 1905 жылы алғаш рет шығарылған Cadbury Dairy Milk компанияның ең көп сатылатын таяқшасына айналды. АҚШ-та кондиттерлік өнерде тәжірибелі иммигранттар шоколад таяқшаларының жаңа түрлерін жасауға ықпал етті. Пенсильваниялық карамель өндіруші Милтон С. Херши 1893 жылы Чикагодағы Әлемдік көрмеде неміс жасаған шоколад өндіру машинасымен танысты. Ол бірден Ланкастердегі зауыты үшін осындай машинаға тапсырыс беріп, алғашқы американдық сүт шоколад таяқшасын жасады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ әскері бірнеше американдық шоколад өндірушілерге 40 фунттық шоколад блоктарын жасауды тапсырды. Бұл блоктар әскер базаларына жеткізіліп, Еуропа бойынша орналасқан әскерлерге таратылды. Әскерлер үйге оралғаннан кейін шоколадқа деген сұраныс шоколад таяқшаларының танымалдылығын арттырды.

Комбинациялық сымдар

Алғашқы шоколад тақталары қара шоколад болды, бірақ көбінесе даршын мен ваниль сияқты дәмдеуіштермен хоштандырылды. 1852 жылы Caffarel шоколадқа жұмсақ паста ретінде фундук қосып, gianduja жасады. Тақталарға басқа, әдетте арзан ингредиенттер қосу өндіріс шығындарын төмендетудің де бір жолы болды. Сонымен қатар, комбинациялық тақталардың басым көпшілігі сүт шоколадынан жасалған, бұл дайын өнімдегі какао мөлшерін одан әрі азайтады. 1920 жылдары АҚШ-та шамамен 30 000 түрлі шоколад тақтасы болды, олардың көпшілігі жергілікті жерде өндірілді. Қосылған белок және витаминдері бар ұқсас шоколадты тағамдардың немесе қосымшалардың кең таңдауы бар, оның ішінде энергиялық тағамдар, белок тағамдары және гранола тағамдары. J. S. Fry & Sons компаниясы 1866 жылдан бері өндіріп келе жатқан Fry's Chocolate Cream қара шоколадқа жабысқан қарапайым фондант ортасынан тұрады. Бұл сүт шоколады ойлап табылар алдында жасалған алғашқы жаппай өндірілген шоколад тақтасы. The Branche, Kohler жасаған және 1904 жылдан бері Cailler өндіріп келе жатқан, цилиндр тәрізді және бұтақ сияқты сүт шоколады және фундуктан жасалған, ішінара қайта өңделген сынған кондитерлік өнімдермен жасалған пралине толтырылған тақта. Оның үлкен табысының нәтижесінде "branche" француз тілінде кез келген таяқша тәрізді шоколад тақтасы үшін жалпы терминге айналды. Tobler компаниясы 1908 жылдан бері өндіріп келе жатқан Toblerone сүт шоколады мен балдан, бадамнан және жұмыртқа ақшығынан жасалған ақ нугаттың үйлесімі. Оның өндірілуі және ерекше үшбұрышты пішіні Швейцарияның Интеллектуалдық меншік институтында патенттелген. 1912 жылы Теннесси штатының Нэшвилл қаласында Standard Candy Company компаниясы шығарған Goo Goo Cluster АҚШ-тағы алғашқы комбинациялық тақта болды. Ол сүт шоколадымен қапталған карамель, зефир және жержаңғақтан жасалды. Жержаңғақ пен шоколадтың үйлесімі Солтүстік Америкада өте танымал болды, ал фундук Еуропадағы ең танымал жұптасу болып қалды. Clark Bar, сүт шоколадымен қапталған карамель және жержаңғақ сарысы бар хрустящий өзегі, АҚШ-та ұлттық деңгейде танымал болған алғашқы комбинациялық тақта. Schnering өзінің тақтасын бәсекелесінен екі есе арзанға сатуды шешті, Чикагоның аңызға айналған жарнамашысы Эдди С. Брандтті жалдап, "Baby Ruth" тақтасын "Бес центке сіз қалағанның бәрі" деген ұранмен сатуға шешім қабылдады. Ұранының тартымдылығы және цирктерді демеушілік ету, ұшақтардан қалаларға "Baby Ruth" тақталарын тастау сияқты басқа да инновациялық маркетингтік тактикалар 1925 жылға қарай "Baby Ruth" тақтасын АҚШ-тағы ең танымал шоколад тақтасына айналдырды. Mars тақтасы 1932 жылы Англияның Слау қаласында Форрест Марс ағасының Mars, Incorporated компаниясымен таныстырылды. Ол сүт шоколадымен қапталған карамель мен нугаттан тұрады. 1935 жылы Rowntree's компаниясы жасаған Kit Kat тақтасы сүт шоколадымен жабылған вафли тақтасы. Тақта екі немесе төрт бөліктен тұрады, оларды жеке-жеке сындырып алуға болады. Kit Kat тақталары көптеген түрлі дәмдерде жасалатыны белгілі.

Құрамында бар заттар

Қаты шоколад тақтасында келесі компоненттердің бірі немесе барлығы болуы мүмкін: какао қатты бөлігі, какао майы, қант және сүт. Бұл компоненттердің салыстырмалы мөлшері немесе жоқтығы қара шоколад, сүт шоколады және ақ шоколад сияқты шоколад тақтасының түрлерін анықтайды. Осы негізгі ингредиенттерден өзге, қатты шоколад тақтасында консистенциясын өзгерту үшін ваниль сияқты хоштандырғыштар мен соя лецитині сияқты эмульгаторлар болуы мүмкін. Кейбір шоколад тақталарына шоколадты жұмсарту үшін сүт майы қосылады, себебі сүт майы какао майынан жұмсақ. Шоколад тақталарында қант көбінесе тәттілендіргіш ретінде қолданылса, кейбірлерінде малтитол сияқты қант спирттері қолданылады. Какао майының орнына өсімдік майларын қолданатын құрама шоколад, нағыз шоколадқа қарағанда арзан балама болып табылады, бірақ мұндай өнімді "шоколад" деп атауға болмайды. Ал қосымша ингредиенттері бар шоколад тақталарында алуан түрлі қосымшалар кездесуі мүмкін.

Әдебиет және кино

Wonka Bar 1964 жылы Роальд Дальдың «Чарли және шоколад фабрикасы» романында маңызды сюжеттік элемент ретінде таныстырылған, ойдан шығарылған шоколад таяқшасы. Wonka Bar романының екі фильмдегі бейімдеуінде де – «Вилли Вонка және шоколад фабрикасы» (1971) және «Чарли және шоколад фабрикасы» (2005) фильмдерінде де кездеседі. Кейіннен Wonka Bar нақты өмірде де өндіріліп сатылды, бұрын Nestlé компаниясының бөлімшесі болған Willy Wonka Candy Company арқылы.

Ең көне

Ең көне сақталған шоколад тақталарының бірі – 1764-1795 жылдар аралығында Польша королі Станислав Август Пониатовскийге оның сарайдағыларға сыйлық ретінде жасалған ақ және қара шоколадтан тұратын екі дана. Әрбір тақташа, мүмкін, Варшавадағы корольдің шебері жасаған, корольдің SAR монограммасымен белгіленген және Варшавадағы Судағы сарайда көрсетілген. 2020 жылдың 16 қаңтарында Mars Inc. ең үлкен шоколадты жаңғақты тақташа үшін Гиннес рекордтарын алды. Олар 12 футқа 27,5 дюймға 27,5 дюйм өлшемдес, 4728 фунт салмақты Snickers жасады, бұл 41000 стандартты Snickers-ке тең. 2020 жылдың 31 қаңтарында Hershey компаниясы Mars Inc. компаниясының алып Snickers тақташасын басып өтіп, 9 футқа 5,5 футқа 2 фут өлшемдес және 5943 фунт салмақты алып Reese's Take 5 тақташасымен Гиннес рекордтарын жаңартты. Take 5 шоколад тақташасы құрамындағы 5 ингредиентінің құрметіне осылай аталады: Reese's жаңғақ майы, жаңғақ, тұзды печенье, карамель және шоколад.