Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотланд дәрігері және химигі (1778 – 1857)
Scottish doctor and chemist (1778 – 1857)
Эндрю Юр (18 мамыр 1778 – 2 қаңтар 1857) – шотланд дәрігері, химигі, Писание бойынша геолог және ерте бизнес теориясының негізін қалаушы, Гарнет Хилл обсерваториясын құрған адам. Ол Корольдік астрономиялық қоғам мен Корольдік қоғамның мүшесі болды. Юр өзінің өндірістік консультациялық тәжірибесіне негізделген бірнеше кітап жариялады.
Andrew Ure FRS (18 May 1778 – 2 January 1857) was a Scottish physician, chemist, scriptural geologist, and early business theorist who founded the Garnet Hill Observatory. He was a fellow of the Royal Astronomical Society and the Royal Society. Ure published a number of books based on his industrial consulting experiences.
Балалық шағы, білім алуы және әскерге түсуі
Эндрю Уре 1778 жылдың мамыр айында Глазго қаласында, Анн мен Александр Уренің ұлы болып дүниеге келді, олардың әкесі ірімшік сатушы еді. 1801 жылы Глазго университетінен медицина докторы дәрежесін алды, ал 1803 жылы Глазгоға қайта қоныстанғанға дейін қысқа мерзімге әскери дәрігер болып жұмыс істеді.
Andrew Ure was born in Glasgow in May 1778, the son of Anne and Alexander Ure, a cheesemonger. In 1801, he received an MD from the University of Glasgow, and served briefly as an army surgeon before re settling in Glasgow in 1803.
Академиялық мансап
Уре Глазгоға оралғаннан кейін Дәрігерлер мен Хирургтар Факультетінің мүшесі болды. Ол 1804 жылы Джордж Биркбектің орнын, жаңадан құрылған Андерсон институтында (қазір Стратклайд университеті деп аталады) табиғи философия профессоры (химия және физикаға маманданған) лауазымына ауыстырды. Оның химия және механика бойынша кешкі лекциялары үлкен жетістікке ие болды және Париждегі École des Arts et Métiers мектебінің, сондай-ақ Ұлыбританиядағы бірнеше механикалық институттардың құрылуына түрткіс берді. Уре 1808 жылы Гарнет Хилл обсерваториясын құрды. Ол әйелімен бірге бірнеше жыл бойы обсерваторияда тұрды. Обсерватория сол кезде Гринвичтен кейін екінші орында тұрды. Сол жерде тұрып жатқанда, ол жергілікті Астрономиялық қоғамға лекция оқу үшін келген сэр Уильям Гершельдің көмегін алды. Гершель оған Уре жобалаған және жасаған 4 метрлік (14 фут) рефлекторлық телескопты орнатуға көмектесті. 1811 жылы ол Корольдік астрономиялық қоғамның мүшесі болып сайланды. 1814 жылы Белфаста қонақ лекциялар оқып жүргенде, Уре Ирландия зығыр кеңесіне консультация берді және өнеркәсіптік заттардың сілтілік мөлшерін анықтауға арналған "алкалиметр" құралды ойлап тапты. Ол сондай-ақ сол кезде академиялық ортада практикалық химия саласындағы білімімен және қабілетімен танымал болды. 1818 жылғы 4 қарашада Уре анатомия профессоры Джеймс Джеффриге Мэтью Клайдсдейл есімді кісі өлтірушінің денесінде жүргізген тәжірибелерінде көмектесті, осы кісі асылып өлтірілгеннен кейін. Джеффри френикалық жүйкеге әсер ету арқылы, өлім-жітімге ұшыраған, суға батқан немесе асылған жағдайларда өмірді қайтару мүмкін екенін айтты. Денедегі әрбір бұлшықет бірден құрылысқан, суықтан дірілдегендей қозғалыстарға ұшырады. Екінші таяқты жамбастан өкшеге жылжытқанда, тізе бұрылғаннан кейін, аяқ соншалық күшпен лақтырылды ki көмекшілердің біреуі құлай жаздады, бірақ оны тоқтатуға тырысты. Дене де френикалық жүйке мен диафрагманы ынталандыру арқылы тыныс алу қозғалыстарын жасады. Сверхорбитальді жүйке қозғалғанда, оның бетіндегі әрбір бұлшықет бірден қозғалды; ашу, қорқыныш, үмітсіздік, қайғы және қорқынышты күлкілер, кісі өлтірушінің бетіндегі осы қорқынышты көріністерді біріктірді, бұл Фузелидің немесе Кианның ең батыл бейнелеуінен де асып түсті. Осы сәтте бірнеше көрермендер қорқыныштан немесе аурудан бөлмеден шығып кетті, ал бірі есінен таңды. "Эндрю Уре (1819)"
Ure became a member of the Faculty of Physicians and Surgeons after his return to Glasgow. He replaced George Birkbeck as professor of natural philosophy (specialising in chemistry and physics) in 1804 at the recently formed Andersonian Institution (now known as University of Strathclyde). His evening lectures in chemistry and mechanics enjoyed considerable success and inspired the foundation of the École des Arts et Métiers in Paris, and a number of mechanical institutions in Britain. Ure founded the Garnet Hill Observatory in 1808. He and his wife resided in the observatory for several years. The observatory's reputation was second only to Greenwich's at that time. While in residence there, he was assisted by Sir William Herschel, who had come to the area to lecture at the local Astronomical Society. Herschel also took time to help him install a new 14 feet (4 m) reflecting telescope (of Ure's design and manufacture). He was elected a Fellow of the Royal Astronomical Society in 1811. In 1814, while giving guest lectures in Belfast, Ure consulted for the Irish linen board, and devised an 'alkalimeter' which gave volumetric estimates of the alkali contents of industrial substances. He was also well known in academia at the time for his practical chemistry knowledge and abilities. On 4 November 1818 Ure assisted the professor of anatomy, James Jeffray, in experiments he had been carrying out on the body of a murderer named Matthew Clydesdale, after the man's execution by hanging. Jeffray claimed that, by stimulating the phrenic nerve, life could possibly be restored in cases of suffocation, drowning, or hanging. Every muscle of the body was immediately agitated with convulsive movements resembling a violent shuddering from cold On moving the second rod from hip to heel, the knee being previously bent, the leg was thrown out with such violence as nearly to overturn one of the assistants, who in vain tried to prevent its extension. The body was also made to perform the movements of breathing by stimulating the phrenic nerve and the diaphragm. When the supraorbital nerve was excited 'every muscle in his countenance was simultaneously thrown into fearful action; rage, horror, despair, anguish, and ghastly smiles, united their hideous expressions in the murderer's face, surpassing far the wildest representations of Fuseli or a Kean. At this period several of the spectators were forced to leave the apartment from terror or sickness, and one gentleman fainted. '|Andrew Ure (1819)
Тәуелсіз кеңесші және жазушы
1821 жылы Уре өзінің алғашқы маңызды кітабын – Уильям Николсонның ескірген сөздігін алмастырған «Химия сөздігін» жариялады. Ол Уильям Бранденің «Химия нұсқаулығынан» екі жыл кейін жарық көрді, содан кейін Уре плагиатта айыпталды. Кейін Уре Уильям Генри мен Томас Томсонды өзінің еңбектерін ұрлағандықтан айыптады. 1822 жылы ол Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. 1830 жылға қарай Уренің қосымша қызығушылықтары оны еңбек орнынан, содан кейін мекемеден кетуге итерді. Ол Лондонға көшіп, кеңесші химик ретінде жұмыс істеді (вероятно, Британиядағы алғашқы мұндай маман). Оның жұмысына сарапшы куәгер ретінде тарту, үкіметтік тапсырмаларды қабылдау және Англия, Бельгия және Франциядағы өнеркәсіптік сапарлар кірді. Оның Англиядағы тоқыма фабрикаларына жасаған сапарлары 1835 жылы «Өндіріс философиясы» атты еңбегін жариялауға әкелді, одан кейін 1836 жылы «Мақта өнеркәсібі туралы есеп»; екеуі де тоқыма өнеркәсібінің жағдайын қарастырады. 1840 жылы ол Ұлыбританияның фармацевтикалық қоғамын құруға көмектесті. Фабрика жағдайларымен танысуы оны жұмысшылар үшін жылыту және желдету әдістерін қарастыруға итерді, және ол екі металлтан жасалған термостатты бірінші болып сипаттағаны үшін танылды. 1837 жылы Уренің басты және ең толық еңбегі – «Өнер, өндіріс және кендер сөздігі» жарық көрді. 1840, 1843 және 1853 жылдары оның қайта басылымдары тез арада жарық көрді. Ол қайтыс болғаннан кейін тағы төрт басылым жарық көрді, соңғысы 1878 жылы жарық көрді. Бұл еңбек Еуропаның барлық дерлік тілдеріне, соның ішінде орыс және испан тілдеріне аударылды. «Таймс» газетінің шолуында былай делінген: «Бұл зерттеулерге толы кітап, ал француз тіліне аударғанда он тоғыз сарапшының қатысуы, олардың әрқайсысы өз саласының маманы саналды, осы кітапта қамтылған тақырыптардың алуан түрлілігін көрсетеді». Геологияның дамуы туралы тарихи есептерде Уренің есімі жиі кездеседі.
In 1821 Ure published his first major book, Dictionary of Chemistry, a replacement for William Nicholson's outdated dictionary. It came out two years after William Brande's Manual of Chemistry, and Ure was accused of plagiarism. Subsequently, Ure accused William Henry and Thomas Thomson of plagiarism of his own works. In 1822, he was elected a Fellow of the Royal Society. By 1830, Ure's outside interests led him to resign first from his chair and then from the institution. He moved to London and set himself up as a consulting chemist (probably the first such in Britain). His work included acting as an expert witness, taking on government commissions, and making industrial tours of England, Belgium, and France. His visits to English textile mills led to his 1835 publication of The Philosophy of Manufactures; followed by An Account of the Cotton Industry in 1836; both dealing with the textile industry conditions. In 1840, he helped found the Pharmaceutical Society of Great Britain. His exposure to factory conditions led him to consider methods of heating and ventilation for workers, and he is credited with being the first to describe a bi metallic thermostat. The Dictionary of Arts, Manufactures and Mines, Ure's chief and most encyclopaedic work, was published in 1837. Enlarged editions were rapidly called for in 1840, 1843, and 1853. After his death, four further editions appeared—the last in 1878. This work was translated into almost every European language, including Russian and Spanish. The Times review said: "This is a book of vast research, and the variety of subjects embraced in it may be estimated by the fact that on the French translation it was thought advisable to employ nineteen collaborators, all regarded as experts in their special subjects." Historical accounts of the advancement of geology regularly make mention of Ure.
Геология
Уре – діни нақышы бар геолог болды және 1829 жылы «Геологияның жаңа жүйесі» атты еңбегін жариялап, Лондон геологиялық қоғамының алғашқы мүшесі болып сайланды. Уре геологияны зерттеуді қолдады, оны – «керемет білім саласы» деп атады. Алайда, кейбір адамдар кітапты қатты сынға алды, ал «Геологияның жаңа жүйесі» тіпті оған жаны ашыған оқырмандардың арасында да сәтті болмады және ол тез ұмытылды. Өйткені «Геологияның жаңа жүйесі тым кеш пайда болды, оның қатты дауыспен қорғалған ұстанымдары тыныш тасталып, авторды сәл күлкілі оқшаулықта қалдырды». Лайелл Уренің жаңа геологияны қолдаушылардың барлығын Смитфилдте өртегісі келгенін жалған айыптады. Уре Вернердің де, Хаттонның да теориялары механикалық және химиялық ғылымның барлық қағидаларын бұзады деп ойлады. Оның пікірінше, дұрыс геологиялық теория Бэкон мен Ньютонның үлгісін қадағалау керек. Ал геология мен Киелі кітаптар Құдайдың туындысы болғандықтан, дұрыс түсіндірілгенде олар үйлеседі. Уре Киелі кітаптың жер тарихы үшін маңызды екенін айтты. Ол ғаламның қазіргі жұмыс істеуін оның өткендегі пайда болуынан ажыратты. Оның ойынша, дұрыс ғылым – қазіргі уақытта жаратылыстың қалай жұмыс істейтінін қайталанатын және тәжірибелік түрде зерттеу. Ал байқауға болмайтын өткенге қатысты біз тек болжамдар жасауға құмармыз.
Ure was a scriptural geologist and in 1829 published A New System of Geology and was elected an original member of the Geological Society of London Ure promoted the study of geology, that " magnificent field of knowledge." However, some criticised the book severely, and "The New System of Geology was not a success, even among readers who might have been expected to be sympathetic, and it was soon forgotten." because "the New System of Geology came just too late, at a time when the positions it so noisily defended were being quietly abandoned, leaving the author in slightly ridiculous isolation." Lyell's claimed, falsely, that Ure wanted all promoters of the new geology " to be burnt at Smithfield." Ure thought both Werner's and Hutton's theories violated every principle of mechanical and chemical science. A sound geological theory, he believed, ought to follow Bacon and Newton's example. And since geology and the Scriptures were the work of God, then they would agree when properly interpreted. Ure said that the Bible was important to the history of the earth. He distinguished between the present functioning of the universe and its origin in the past. For him, the proper science is the repeatable and experimental study of how creation functions in the present. But concerning the unobservable past, we create speculation.
Жеке өмір және өлім
1807 жылы Кэтрин [Монтеат] Уреге үйленді. 1819 жылы ол Андерсон институтындағы әріптесінің сүйіктісіне айналды және олар ажырасты. Уре 1857 жылдың 2 қаңтарында Лондон қаласы, Портман сквері, 18 -ші Үстіңгі Сеймур көшесінде қайтыс болды. Өмірі бойы оның көптеген достары болды және ол әлемнің көптеген көрнекті ғалымдарымен үнемі хабарласып тұрды. Барлығы оның өліміне күйінді. Майкл Фарадей оның өлімінен кейін былай деп сипаттады:
He married Catherine [ Monteath] Ure in 1807. By 1819 she had become the mistress of an Anderson's Institution colleague, and they divorced. Ure died on 2 January 1857 at 18 Upper Seymour Street, Portman Square, London. Throughout his life he had a wide circle of friends and he communicated regularly with many principal scientists around the world. These all lamented his death. Michael Faraday's posthumous description of him was:
Ол Хайгейт зиратының Террас катакомбаларында жерленген. Оның қызы Кэтрин МакКинлей Гласгоу соборында екінші ескерткіш орнатты. Оның үлкен ұлы Александр Уре (1808 – 13 маусым 1866), Паддингтондағы Сент-Мэри ауруханасының аға хирургтарының бірі, сонымен қатар Хайгейт зиратында жерленген.
He is buried in the Terrace Catacombs of Highgate Cemetery. A secondary memorial was erected in Glasgow Cathedral by his daughter, Katherine MacKinlay. His eldest son, Alexander Ure (1808 13 June 1866), one of the senior surgeons of St. Mary's Hospital, Paddington, is also buried at Highgate Cemetery.