Кіріспе
Жолаушылардың бір көлік түрінен екіншісіне ауысу орындары. Интермодальды жолаушылар тасымалы, сондай-ақ аралас режимдегі сапар, бір сапарда екі немесе одан көп көлік түрін пайдалануды білдіреді. Аралас режимдегі сапар көбінесе әртүрлі көлік түрлерінің артықшылықтарын (және кемшіліктерін) үйлестіру үшін қолданылады. Қазіргі заманғы интермодальды жолаушылар тасымалының басты мақсаты – автомобильге тәуелділікті азайту және қоғамдық көліктің қолданылуын арттыру. Саяхатшыларға көмектесу үшін Rome2rio және Google Transit сияқты әртүрлі интермодальды сапар жоспарлаушылар жасалған, олар саяхатшыларға сапарларын жоспарлауға және кестелеуге көмектеседі. Аралас режимдегі сапар көбінесе бір түрлі жылдам транзит – мысалы, аймақтық теміржолға негізделген, ал сапардың басында немесе соңында төмен жылдамдықты көлік түрлері (мысалы, автобус, трамвай немесе велосипед) қосылады. Пойыздар қала шетінен қалаға жылдам жеткізіп береді, онда жолаушылар сапарды аяқтау үшін қолайлы нұсқаны таңдай алады. Көлік түрлерінің көпшілігі әрдайым интермодальды түрде пайдаланылып келген; мысалы, адамдар әуежайға немесе аймақтық теміржол станциясына автомобильмен немесе қалалық теміржолмен барады.
Intermodal passenger transport, also called mixed mode commuting, involves using two or more modes of transportation in a journey. Mixed mode commuting is often used to combine the strengths (and offset the weaknesses) of various transportation options. A major goal of modern intermodal passenger transport is to reduce dependence on the automobile as the major mode of ground transportation and increase use of public transport. To assist the traveller, various intermodal journey planners such as Rome2rio and Google Transit have been devised to help travellers plan and schedule their journey. Mixed mode commuting often centers on one type of rapid transit, such as regional rail, to which low speed options (i. e. bus, tram, or bicycle) are appended at the beginning or end of the journey. Trains offer quick transit from a suburb into an urban area, where passengers can choose a way to complete the trip. Most transportation modes have always been used intermodally; for example, people have used road or urban railway to an airport or inter regional railway station.
Қалалық аралас режимдегі жұмыс орнына бару
Пойыз немесе метро сияқты қоғамдық көлік жүйелері қала ішінде адамдарды тасымалдаудың ең тиімді және жоғары сыйымды құралдары болып табылады. Сондықтан, қалалық ортадағы аралас түрдегі жол жүру көбінесе адамдарды пойыз желісіне жеткізуге, ал пойыз желісінен түскеннен кейін – түпкілікті мақсатына дейін жеткізуге бағытталған.
Автомобильдер мен қоғамдық көлік торабы
Автомобильдер көбінесе жеке көлік түрі ретінде қолданылса да, олар түрлі аралас көлік схемаларында да пайдаланылады. Олар пойыз станцияларына, әуежайларға және порттарға дейін қысқа сапар жасауға мүмкіндік береді, онда тәулік бойы "тұрақтап саяхаттау" мүмкіндігі жиі ұсынылады. Осылай қолданылғанда, автомобильдер жолаушыларға жеке көлікпен жүрудің салыстырмалы ыңғайлылығын ұсынады, сонымен бірге қаржылық және экологиялық шығындарды едәуір төмендетеді. Таксилер мен жалға алынатын автомобильдер де әуежайлар мен пойыз станциялары арасында, сондай-ақ қалалық, қала маңындағы және ауылдық жерлерде басқа да сапарлар бойынша есіктен есікке қызмет көрсетуде маңызды рөл атқарады. (Автомобильдер көп түрлі сапардың негізгі бөлігі ретінде де қолданылуы мүмкін, мұнда жүргізушілер соңғы пунктіне жаяу немесе велосипедпен жетеді. Ірі қалаларға сапар шегетін адамдар бұл жолды жиі таңдайды, себебі жүру ыңғайлы, бірақ баратын жерде тұрақ орны жеткіліксіз болады.)
Жүгіріп тұрып , жүру
Көлікті жоспарлаушылар көбінесе автокөлікпен жүретіндерді көпшілік көлікті пайдаланып, жолдың басым бөлігін жүруге ынталандыруға тырысады. Мұның бір жолы – жолаушылардың пойыз немесе автобус станцияларына жетелеп, көліктерін тоқтата алатын, ал қалған жолын пойызбен немесе автобуста жалғастыра алатын тұрақтар құру. Бұл әдіс "тұрақтап-жүр" деп аталады. "Тұрақтап-жүр" сияқты, оны көбінесе "құшақтасып-жүр" деп те атайды. Автокөлікпен пойыз немесе автобус станциясына дейін барып тоқтатудың орнына, жолаушыны дос немесе туысы (ата-анасы, жұбайы сияқты) жеткізеді. "Құшақтасу" дегені – жолаушы көліктен түсіп бара жатқанда, бетінен сүйісу. "Құшақтасып-жүр" әдетте пойыз/автобус/паром станциясы үйге жақын болғанда қолданылады, сонда жүргізушіге жолаушыны тастап қайту жолы қысқа болады.
Автобустар мен қоғамдық көлік торабына қатынау
Көптеген ірі қалалар теміржол желісін автобус желісімен байланыстырады. Бұл қала тұрғындарына тікелей пойыз қатынасы жоқ жерлерге жетуге мүмкіндік береді, себебі олар көбінесе жаяу жүру үшін тым алыс саналады. Мұның нақты мысалы – фидер автобустар. Фидер автобустар жергілікті аудандардағы тұрғындарды үйлерінен жақын теміржол станцияларына жеткізеді, бұл қашықтық жаяу жүруге ыңғайсыз болғанда маңызды. Жұмыс күні аяқталған соң автобустар жолаушыларды қайта үйлеріне апарып тастайды. Фидер автобустар ең жақсысы пойыз келгенге аз уақыт бұрын станцияға келу кестесімен жұмыс істейді, бұл жолаушыларға пойызға демалыспен жетуге уақыт береді. Ал жолаушылардың кері жолында автобустар пойыз келгеннен кейін бірден келіп, жолаушыларды күтіп алады. Егер пойыз және автобус қатынасы жиі болса, онда мұндай кесте маңызды емес, себебі қала тұрғындары көшу үшін қысқа ғана уақыт күтуі керек болады.
Велосипедпен жүру
Дүние жүзінде велосипедтер пойыз бен басқа да қоғамдық көлік станцияларына барып-қайту үшін қолданылады; мұндай жолаушылар тасымалы көбінесе «велосипедпен саяхат» деп аталады. Осы пойыз, автобус және паром станцияларында тоқтаған велосипедтерді ұрлықтан немесе зақымдаудан қорғау үшін «велосипедпен саяхат» көлігіне велосипедтерді қою станциялары сияқты қауіпсіз тұрақтардың болуы үлкен пайда әкеледі. Кейбір пойыз, автобус және паром жүйелері жолаушыларға велосипедтерін алып жүруге мүмкіндік береді, бұл велосипедшілерге саяхаттың екі басында да велосипед тебуге мүмкіндік береді, бірақ кейде бұл шаруаға толған уақытта ғана рұқсат етіледі: мұндай жағдайларда, қалыпты велосипедтерге рұқсат етілмеген жерде, жиналмалы велосипедтерге рұқсат берілуі мүмкін. Кейбір қалаларда пойыздар мен автобустарда велосипедтерге рұқсат беріледі. Ал кейбір қалалардағы қоғамдық велосипед жалға беру бағдарламасы жолаушыларға қоғамдық көлік станциясы мен олардың бастапқы немесе соңғы пунктіне жақын тұрақ арасында қоғамдық велосипедпен жүруге мүмкіндік береді. Автокөліктің орнына «велосипедпен саяхат» жасау отын мен тұрақ үшін шығындарды азайтады, ал кейбір отбасыларға бірнеше көлікке ие болу қажеттігі тумайды. Бұған қоса, қоршаған ортаға пайдасы да артады (яғни, ластану азаяды) және жол ағлақтарының азаюы қала мен жергілікті билікке айтарлықтай үнемдеуге мүмкіндік береді. Көптеген көлік агенттіктері автобустардың алдыңғы бөлігіне, сондай-ақ автобустардың, пойыздардың және тіпті паромдардың ішіне велосипед тіреу құрылғыларын орнатуды бастады. Бұл тіреу құрылғылары велосипедшілерге автобусқа/пойызға/паромға дейін велосипедпен келуге, көлік құралына отыруға, содан кейін соңғы пунктіне дейін қайта велосипед тебуге мүмкіндік береді. Мұндай тіреу құрылғылары, велосипед инфрақұрылымының және велосипед тұрақтарының артуымен бірге, велосипедпен жүруді қалалар мен жергілікті билік тарапынан жиі талқыланатын мәселеге айналдырды.
Әуежайдың темір жол байланысы
Көптеген қалалар метро немесе теміржол желісін ірі қалалық әуежайларға дейін ұзартты. Бұл саяхатшыларға ұшақтарына жетудің арзан, жиі және сенімді жолын ұсынады, көлікпен немесе таксимен барудан, толып тұрған тұрақ іздеуден немесе жолға тұрып, көлік кептелісіне ілігіп қалудан гөрі. Лондон, Сидней, Мюнхен, Гонконг, Ванкувер, Филадельфия, Кливленд, Нью-Йорк (JFK), Дели және Ченнаи сияқты көптеген әуежайларда қазірдің өзінде жаппай көлікпен байланыс бар.
Әуежай фериботпен қатынас
Гонконг халықаралық әуежайынан Перл өзені дельтасындағы түрлі терминалдарға паром қызметтері ұсынылады. Гуандуннан келген жолаушылар осы терминалдар арқылы әуежайға ұшуға мүмкіндік алады, кеден және иммиграция бақылауынан өтпей, тікелей рейстен рейске ауысу сияқты. Әуежай экспресс-жолдармен және Airport Express пойыз қызметімен жақсы байланысқан. Жақын арада порт және логистикалық кешендер салынады. Кансай халықаралық әуежайы Кобе әуежайымен де паром арқылы байланысты. Торонто аралы паромдары Билли Бишоп Торонто қалалық әуежайын Торонтоның негізгі бөлігімен байланыстырады, онда жолаушылар Торонто трамвай жүйесіне немесе әуежай шаттлдарын пайдаланып автобус, метро және теміржол желілеріне қосыла алады.
Пойыздардағы автомобильдер
Бірнеше жолаушылар теміржол жүйелері саяхатшыларға өздерінің автомобильдерін бірге алып жүруге мүмкіндік беретін қызметтер ұсынады. Бұлар әдетте қалыпты жолаушылар пойыздарына тіркелген автомобиль тасымалдау вагондарынан тұрады, бірақ кейбір арнайы пойыздар автомобильдерді тасымалдау үшін ғана жұмыс істейді. Бұл, әсіресе пойыздар жүре алатын, бірақ автомобильдер өте алмайтын аймақтарда, мысалы, Ла-Манш туннелінде өте пайдалы. NIMPR деп аталатын тағы бір жүйе жоғары жылдамдықты пойыздарда электр көліктерін тасымалдауға арналған.
Қайықтарға арналған пойыздар
Пойыз паром – теміржол көліктерін тасымалдауға арналған кеме. Көбінесе жүк көліктерін тасымалдау үшін қолданылса да, жеке көліктерді де тасымалдау мүмкін. Кей жерлерде жолаушылар, жолаушылар вагондарынан жолаушылар паромдарына көшеді.
Пойыз-шаруашылық қатынасы
Автомобильдерді кеңінен қолданудан бұрын Сан-Франциско шығанағы аймағында көптеген қалааралық және трамвай жүйелерін Солтүстік және Шығыс шығанақта Сан-Францисконың паром ғимаратына байланыстыратын күрделі паром қызметтері желісі болды, онда бірнеше қалалық трамвай бағыттары басталатын еді. Сан-Франциско-Окленд шығанағы көпірі мен автомобильдік Алтын қақпа көпірінің салынуы осы қызметтерді дерлік толығымен ығыстырды. Сонома-Марин аймағы теміржол транзиті жолаушылар теміржолы Голден Гейт пароммен байланысқа түседі және Ларкспур қону орнындағы Сан-Франциско паром ғимаратына қызмет көрсетеді деп күтілуде. Геркулес станциясы Сан-Франциско шығанағындағы паромдық транзиттік хабқа тікелей Amtrak-тың алғашқы бекеті болады. Стейтен-Айленд темір жолы Метрополитен көлік басқармасымен жұмыс істесе де, Нью-Йорк қаласының қалған темір жол желісімен физикалық байланысы жоқ. Сондықтан, Манхэттенге ауысу тегін Стейтен-Айленд паромдары арқылы жеңілдетіледі.
Ауыстыру құралдары
Соңғы жылдары мұндай ауысуларды жеңілдетуге және оларды үздіксіз етуге басымдық берілді. Бұл нысандар жолаушыларға бір көлік түрінен (немесе форматынан) екіншісіне өтуге көмектесуге арналған. Мысалы, интермодальдық станция әуе, теміржол және автокөлік тасымалдарын қамтамасыз ете алады. Кейде нысандар біріктіріліп немесе жаңа нысанға көшірілді, мысалы, Нью-Йорк штатының Сиракуза қаласындағы Уильям Ф. Уолш атындағы аймақтық көлік орталығы немесе Массачусетс штатының Бостон қаласындағы Оңтүстік станциясы. Ал кейбір жағдайларда интермодальдықты баса көрсету үшін, мысалы, Массачусетс штатының Кембридж қаласындағы Алевиф станциясы сияқты, жаңа нысандар бастапқыда салынды. АҚШ-тағы аймақтық транзиттік жүйелер көбінесе бірнеше теміржол және автобус қызметтерін, сондай-ақ тұрақпен бірге жүру мүмкіндігін қамтитын аймақтық интермодальдық транзиттік орталықтарды қамтиды. Сан-Франциско Трансбей транзиттік орталығы аяқталғанға дейін Калифорниядағы Миллбрей интермодальдық терминалы Миссисипиден батысқа қарайғы ең ірі интермодальдық транзиттік орталық болып табылады, ол BART (Бей-Эриасының аймақтық теміржол жүйесі), Сан-Франциско түбегінің қалалық теміржолы Caltrain және Сан-Матео округінің аймақтық автобус қызметі SamTrans арасындағы тікелей платформадағы байланыстарды қамтиды. Бұл ауысу нысанының ерекшелігі – тікелей ауысуды қамтамасыз ету үшін турникеттер теміржол қызметтері арасындағы платформаларда және бөлек күту залында орналасқан. Миллбрей интермодальдық терминалы Сан-Франциско мен Сан-Хосе арасындағы екі станцияның бірі ретінде Калифорнияның жоғары жылдамдықты теміржол жобасына енгізілуі жоспарлануда.
Артықшылықтар
Аралас режимдегі жол жүру, жаяу, велосипедпен немесе көлікпен жүрудің пайдасын жылдам транзитпен үйлестіріп, олардың әрқайсысының маңызды кемшіліктерін азайтады. Мысалы, велосипед пайдалану 20 шақырымдық жеңіл рельстік немесе қала маңындағы теміржол сапарын (көлікпен салыстырғанда арзан) тартымды ете алады, тіпті сапардың бастапқы және соңғы нүктелері станциялардан 1,6 шақырымдай қашықтықта болса да: 30 минуттық жаяу жүру 8 минуттық велосипедпен жүруге айналады. Жоғарыдағы мысал сияқты, аралас режимдегі жол жүруде орналасқан жердің маңызы зор. Жылдам автобус немесе жеңіл рельстік көлік сияқты жылдам транзит сапардың көп бөлігін қамтамасыз ете алады, бірақ соңғы нүктелерге тым алыс болуы мүмкін. 3 шақырым/сағат жылдамдықпен жүргенде, 3,2 шақырымға дейін бара жатқанда шамамен 40 минут уақыт кетеді, ал велосипедпен 19 шақырым/сағат жылдамдықпен жүргенде бұл уақыт 10 минутқа дейін қысқарады. Егер сапаршы бастапқы нүктесінен (мысалы, үйден) межелі жерге (мысалы, жұмыс орнына) дейінгі қашықтықты ыңғайсыз немесе тиімсіз деп тапса, станцияға көлікпен немесе мотоциклмен бару ыңғайлы болуы мүмкін, егер станциядан межелі жерге жаяу, велосипедпен немесе қалалық немесе шаттл автобусымен жүру мүмкін болса. Жалпы, ірі транзиттік орындарға, мысалы, теміржол станцияларына жақын жерлердің жер құны жоғарырақ, сондықтан жалдау немесе сатып алу құны да жоғары болады. Сапаршы тұрғын үй бағасын төмендету үшін жаяу жүру қашықтығынан, бірақ велосипедпен жүру қашықтығынан артық емес жерді таңдауы мүмкін. Сол сияқты, сапаршы велосипед, мотоцикл немесе көлікпен одан да алыс қашықтықты жылдам өте алады, бұл жаяу немесе қарапайым велосипедпен жүруге мүмкін емес жерде тұруға мүмкіндік береді. Аралас режимдегі жол жүрудің басқа да артықшылықтарына төмен көлік сақтандыру (Pay As You Drive бағдарламалары арқылы), отын және техникалық қызмет көрсету шығындарының төмендеуі және көліктің қызмет ету мерзімінің ұзаруы жатады. Ең экстремалды жағдайларда, аралас режимдегі сапаршы көлікті бөлісіп пайдалануға және сатып алу, отын, техникалық қызмет көрсету және сақтандыру шығындарының аз бөлігін төлеуге немесе көліксіз өмір сүруге шешім қабылдауы мүмкін. Бұл үнемдеулер транзитке жұмсалатын шығындармен өтеледі, олар әртүрлі болуы мүмкін. Мэриленд МТА-ның жеңіл рельстік, метро және қалалық автобустарға жарамды айлық билеті 64 доллар тұрады, ал Балтимордан DC MARC-ке айлық билеті 175 доллар, ал DC MetroRail 7 күндік билеті 47 доллар, барлығы 182 доллар. Еуропаның көп бөлігінде Verkehrsverbund жүйесі және режимге бейтарап бағалар қоғамдық көлікте әртүрлі режимдерде бірнеше билеттерді қажет етуді жояды. Mobility as a Service (Мобильділік қызметі) бұл концепцияны одан әрі дамытуға бағытталған, есіктен есікке дейін сапар үшін бір баға ұсынады, сапардың қай бөлігінде қандай режим қолданылғанына қарамастан.
Кемшіліктер
Аралас режимдегі сапардың тиімділігін көптеген факторлар бойынша бағалауға болады: бағытқа жету жылдамдығы, қолайлылығы, қауіпсіздігі, қоршаған ортаға тигізетін әсері және жаппай көлікке жақындығы – бәрі де маңызды. Аралас режимдегі сапарлар белгілі бір деңгейде үйлестіруді қажет ететіндіктен, жаппай көлікпен байланысты кесте мәселелері жиі туындайды. Мысалы, кейде кешігіп келетін пойыз ыңғайсыздық тудырса, ал үнемі кешігіп келетін пойыз сапарды мүмкінсіз етеді. Ауа райы да маңызды рөл атқарады. Тіпті жеке көлік қолданылған жағдайда да, бір көлік түрінен екіншісіне ауысу кезінде саяхатшылар көбінесе ауа райының ықпалына ұшырайды. Сондықтан көп режимді саяхатшылар көбінесе қолайсыз ауа райына дайындықпен жүреді. АҚШ-та тарифтердің біріктірілуі көбінесе жеткіліксіз, бұл жолаушыларды "қосымша ақы төлеуге" мәжбүр етеді, тіпті рейстері байланысқан жағдайда да. Ал Еуропалық қалаларда бұл мәселе дерлік жоқ, себебі барлық жергілікті қоғамдық көлік бір бірімен үйлесімді билет жүйесін қолданады, мысалы, метро билеті автобустарда немесе қала маңындағы пойздарда да жарамды болады.