Кіріспе
Мумбай, көбінесе Үндістанның Нью-Йоркі деп сипатталады, Үндістанның қаржы орталығы және ең көп халқы бар қаласы, қаланың халқы шамамен 12,5 миллион (1,25 крор) адамды құрайды. Қала Үндістанның ойын-сауық, сән және коммерциялық орталығы болып табылады. Мумбай Үндістандағы ең ірі қалалық экономикаға ие, себебі ол номиналды түрде шамамен 4 триллион долларлық үнді экономикасының қаржы астанасы болып табылады. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, Мумбай метрополитенінің номиналды ЖІӨ 277,98 миллиард АҚШ долларына бағаланады, ал ЖІӨ (Төлем қабілеті паритеті) 400 миллиард АҚШ долларына бағаланады, Мумбайдың жан басына шаққандағы ЖІӨ (Төлем қабілеті паритеті) шамамен 23 000 АҚШ долларын құрайды. Бұл Үндістандағы ең бай қала және әлемдегі 12-ші ең бай қала, оның таза байлығы шамамен 1 триллион АҚШ долларын құрайды, 46 000 миллионер және 92 миллиардерді қамтиды. Мумбай Үндістан экономикасының 6,16%-дан сәл астамын құрайды, ол фабрикалық жұмыспен қамтудың 10%-ын, табыс салығы жинағының 30%-ын, ойын-сауық салығының 45%-ын, кедендік баждардың 60%-ын, орталық акциз салығы жинағының 20%-ын, сыртқы сауданың 40%-ын, қор нарығындағы активтердің 100%-ын және Үндістан экономикасына 1,60,000 крор рупий (20 миллиард АҚШ доллары) көлемінде корпоративтік салықтарды төлейді. Бомбей қор биржасы, Үндістанның Ұлттық банкі, Ұлттық қор биржасы, Мумбай монетаханасы, сондай-ақ Tata Group, Essel Group және Reliance Industries сияқты көптеген үнді компанияларының бас кеңселері Мумбайда орналасқан. Бұл кеңселердің көпшілігі Үндістан экономикасының жүйке орталығы болып табылатын Оңтүстік Мумбайда орналасқан. Мумбайдың Уолл-стриті деп аталған Далал көшесі Бомбей қор биржасына және бірнеше қаржы институтына үйі. Көптеген шетелдік корпорациялардың филиалдық кеңселерi де Оңтүстік Бомбей аймағында орналасқан. Мумбайда Мукеш Амбани сияқты Үндістанның ең бай адамдары тұрады. Мумбай ЖІӨ бойынша әлемдегі 17-ші ірі қала. 2009 жылы Мумбай бизнес бастау үшін Үндістандағы ең жылдам дамитын қалалардың қатарында болды. Мумбайдың жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ шамамен 10 600 АҚШ долларын құрайды.
Mumbai, often described as the New York of India, is the financial centre and the most populous city of India with an estimated city proper population of 12.5 million (1.25 crore). The city is the entertainment, fashion, and commercial centre of India. Mumbai hosts the largest urban economy of any city in India as it is the financial capital of an almost US$ 4 trillion Indian economy in nominal terms. as of 2021, Mumbai Metro's nominal GDP is estimated to be US$277.98 billion,and GDP (PPP) is estimated to be US400 billion, Mumbai's GDP (PPP) per capita rounds up to around US$23,000. It is the richest Indian city and 12th richest city in the world with a net wealth of around US$1 trillion with 46,000 millionaires and 92 billionaires. Mumbai accounts for slightly more than 6.16% of India's economy, contributing 10% of factory employment, 30% of income tax collections, 45% of entertainment tax, 60% of customs duty collections, 20% of central excise tax collections, 40% of foreign trade, 100% of stock market assets and rupees 1,60,000 crore (US$20 billion) in corporate taxes to the Indian economy. The headquarters of several Indian financial institutions, such as the Bombay Stock Exchange, the Reserve Bank of India, the National Stock Exchange, the Mumbai Mint, as well as numerous Indian companies such as the Tata Group, Essel Group and Reliance Industries, are located in Mumbai. Most of these offices are located in downtown South Mumbai, which is the nerve centre of the Indian economy. Dalal Street, nicknamed the Wall Street of Mumbai, is home to the Bombay Stock Exchange and several financial institutions. Many foreign corporations also have their branch headquarters in the South Bombay area. Mumbai is also home to some of India's richest people, including Mukesh Ambani. Mumbai is the world's 17th largest city by GDP. Mumbai was ranked among the fastest cities in India for business startup in 2009. Mumbai has a nominal GDP per capita of around US$10,600.
Кәсіптері
Мумбай дәстүрлі түрде 1980 жылға дейін тоқыма фабрикалары мен теңіз портына байланысты өркендеген. Қазір олардың орнына инженерлік, алмастарды жылтырату, денсаулық сақтау, фармацевтикалық маркетинг және ақпараттық технологиялар сияқты жоғары білікті жұмыс күшін қолданатын салалар келді. Мумбай бүгінде Үндістанның басты қаржы орталығы болып табылады, онда екі ірі үнді қор биржасы (Бомбей қор биржасы және Ұлттық қор биржасы, олар нарықтық капитализация бойынша әлемдегі 9-шы және 10-шы ірі қор биржалары), брокерлік кеңселер, активтерді басқару компаниялары (оның ішінде үнділік өзара қорлардың көп бөлігі), Үндістанның көптеген мемлекеттік және коммерциялық банктерінің бас кеңселері, сондай-ақ Үндістанның қаржы және ақша-кредиттік реттеуші органдары (Үндістанның бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі кеңесі және Үндістанның Резервтік банкі) және көптеген басқа да мекемелер орналасқан. Мумбай Махараштраның астанасы болғандықтан, мемлекеттік қызметкерлер қаланың жұмыс күшінің үлкен бөлігін құрайды. Мумбайда жартылай білікті жұмысшылар да көп, олар негізінен саудагерлер, такси жүргізушілер, механиктер және басқа да қара жұмысшы мамандықтары арқылы күнкөріс табады. Мумбай порты мен кеме жүргізу саласы да көптеген тұрғындарды тікелей және жанама түрде жұмыспен қамтиды. Басқа да ірі қалалар сияқты, Мумбайда да жұмыс іздеп ауылдан келгендердің саны көп. Көңіл көтеру индустриясы Мумбайдағы тағы бір маңызды жұмыс беруші. Үндістанның телеарналар мен спутниктік желілерінің көп бөлігі Мумбайда орналасқан, сондай-ақ ірі баспа үйлер де бар. Мумбайда көптеген хинди және ағылшын телешоулары өндіріледі. Үнді киноиндустриясы, сондай-ақ Болливуд деп белгілі, Мумбайда орналасқан, онда ең ірі студиялар мен өндіріс үйлері бар. Бұған қоса, Үндістанда жұмыс істейтін ірі жарнама компанияларының көпшілігінің бас кеңсесі де Мумбайда орналасқан.
Өнеркәсіп саласы
Мумбай әлемдік қаржы ағыны тұрғысынан әлемдегі ең ірі сауда орталықтарының ондығына кіреді. Ол Үндістанның жалпы ішкі өнімінің шамамен 6,16%-ын құрайды, өнеркәсіптік өндірістің 25%-ы, Үндістанның теңіз арқылы жүзеге асырылатын саудасының 70%-ы және Үндістан экономикасына келетін капитал ағынының 70%-ын қамтиды. Көптеген ірі үнділік компаниялардың бас кеңсесі Мумбайда орналасқан. Үндістанның ең ірі үш жеке компаниясы – Tata Group, Reliance Industries және Aditya Birla Group – Мумбайда негізделген. Төменде осы ірі компаниялардың тізімі берілген:
Компания Кірісі (миллиард АҚШ доллары)
Tata Group 103
Reliance Industries 75
Aditya Birla Group 43.5
Hindustan Petroleum 34.44
Bharat Petroleum 39.45
State Bank of India 47.9
Reserve Bank of India 402.86
ICICI Bank 13.52
Larsen & Toubro 16.0
Reliance ADAG 15.4
Essar Group 39.0
HDFC Bank 12.48
Axis Bank 9.42
Bank of Baroda 5.51
Bank of India 5.44
IDBI Bank 4.61
Union Bank of India 4.12
Hindalco Industries 14.0
Bajaj Group 6.69
Godrej Group 3.7
Mahindra Group 15.9
JSW Group 7
RPG Group 4.01
Тұтыну тауарлары саласы
Мумбайда Үндістанның ірі тұтыну тауарларын өндіретін компанияларының көптегені орналасқан, мысалы, Tata Consumer Products, Colgate Palmolive, Godrej Consumer Products және тағы да басқалары.
Көлік
Мумбай экономикасына тағы бір маңызды үлес қосатын сала – көлік секторы. Қала көлік инфрақұрылымына қатысты әртүрлі жобаларға инвестиция салып, дамытып жатыр. Мумбай қала маңы темір жолы, халық арасында «Жергілікті» деп танылатын бұл теміржол қаланың көлік жүйесінің тірегі болып табылады. Ол Үндістан темір жолының Орталық және Батыс аймақтарымен басқарылады. 2007 жылы Мумбай қала маңы темір жол жүйесі күніне 63 лакх (6,3 миллион) жолаушыны тасымалдады. Жүкті сағаттарда пойыздар тығырылып, 1700 жолаушыға арналған тоғыз вагондық пойызға шамамен 4500 жолаушы сыяды. Мумбай теміржол желісі 319 шақырымдық қашықтыққа созылған. Қаладағы 2226 пойызды жүргізу үшін 9 және 12 вагондан тұратын 191 пойыз жиынтығы (рейк) пайдаланылады. Қазіргі желідегі тығындықты азайту мақсатында Мумбай монорельсі мен метросы салынып, кезең-кезеңмен кеңейтілуде. Монорельс 2014 жылдың ақпан айының басында ашылды. Мумбай метросының бірінші желісі 2014 жылдың маусым айының басында ашылды. Мумбай – Үндістан темір жолының екі аймағының бас кеңсесі: Шатрапати Шиваджи терминалында (бұрынғы Виктория терминалы) орналасқан Орталық темір жолы (CR) және Черчгейтте орналасқан Батыс темір жолы (WR). Мумбай Үндістанның көп бөлігімен теміржол арқылы жақсы байланысқан. Шатрапати Шиваджи терминалы, Дадар, Локманья Тилак терминалы, Мумбай орталық стансасы, Бандра терминалы, Андхери және Боривалиден ұзақ қашықтыққа жүретін пойыздар кетеді.
Автобус
2008 жылы Мумбайда автобустармен күніне 55 лакхтан (5,5 миллион) астам жолаушы тасымалданса, 2015 жылы бұл көрсеткіш 28 лакхқа (2,8 миллион) төмендеді. BEST компаниясы басқаратын қоғамдық автобустар қаланың дерлік барлық аудандарын, сондай-ақ Нави Мумбай, Мира-Бхайандар және Тане қалаларының бөліктерін қамтиды. BEST компаниясы 390 бағыт бойынша күніне 45 лакх (4,5 миллион) жолаушы тасымалдайды, барлығы 4608 автобусы CCTV камераларымен жабдықталған. Оның автопаркі бір қабатты, екі қабатты, вестибюльді, төмен қабатты, мүгедектерге қолайлы, кондиционерлі және Euro III стандартына сәйкес дизельдік және табиғи газбен жұмыс істейтін автобустардан тұрады. BEST 1998 жылы кондиционерлі автобустарды енгізді. BEST автобустары бастапқыда Лондонның Routemaster автобустарының үлгісімен жасалған қызыл түсті. Махараштра мемлекеттік жол көлігі корпорациясы (MSRTC, сондай-ақ ST деп белгілі) автобустары Мумбайды Махараштра штатының және көршілес штаттардың басқа қалаларымен байланыстырады. Нави Мумбай қалалық көлігі (NMMT) және Тане қалалық көлігі (TMT) да Мумбайда автобустарды пайдаланады, Нави Мумбай мен Тане қалаларының түрлі аймақтарын Мумбайдың әртүрлі бөліктерімен байланыстырады. Автобустар көбінесе қысқа және орта қашықтыққа саяхаттау үшін қолайлы, ал ұзақ қашықтыққа пойыздар арзан. Мумбай Дариан – Мумбайдағы көптеген туристік орындарды аралап шығатын туристік автобус қызметі. Мумбай қаласының бойымен автобус жедел қозғалыс жүйесінің (Bus Rapid Transit System) жолдары жоспарланған. Қала тұрғындарының 88% қоғамдық көлікпен жүргеніне қарамастан, Мумбайда жол ағлағы мәселесі әлі де күшті. Мумбайдың көлік жүйесі әлемдегі ең ағлақтанған жүйелердің бірі ретінде танылған.
Жол
Мумбаи қаласы 48-ші, 66-шы, 160-шы және 61-ші ұлттық тас жолдармен қамтамасыз етілген. Ұлттық тас жолдардың "Алтын төртбұрыш" жүйесінің Мумбаи-Ченнай және Мумбаи-Дели тармақтары осы қаладан басталады. Мумбаи-Пунэ тас жолы – Үндістанда салынған алғашқы тас жол. Шығыс автожолы 2013 жылы ашылды. Мумбаи-Нашик және Мумбаи-Вадодара тас жолдары құрылыс кезеңінде. Бандра-Ворли теңіз көпірі Махим бұғазымен бірге арал қаласын батыс қалалық аймақтарымен байланыстырады. Қаланың үш маңызды тас жол артериясы – Сионнан Танеге дейінгі Шығыс экспресс тас жолы, Сионнан Панвелге дейінгі Сион-Панвел тас жолы және Бандрадан Бхайандарға дейінгі Батыс экспресс тас жолы. Мумбаиде шамамен 2000 шақырымнан астам жол бар. Қалаға автомобильмен кіруге бес ақы төленетін бақылау-өткізу пункті орналасқан. 2014 жылғы наурыз айының мәліметтері бойынша Мумбаиде шамамен 721 000 жеке көлік, 2005 жылғы мәліметтер бойынша 56 459 қара-сары такси және 2013 жылғы мамыр айына 106 000 авторикша тіркелген.
Ауа
Шахратпати Шиваджи Махарадж халықаралық әуежайы (бұрынғы Сахар халықаралық әуежайы) – қаланың басты авиациялық торабы және жолаушылар ағыны бойынша Үндістандағы екінші қызғылт әуежай. 2014–2015 қаржы жылында 3,66 крор (36,6 миллион) жолаушы және 694 300 тонна жүк тасымалданды. 2006 жылы әуежайдың жылдық сыйымдылығын 4 крорға (40 миллион) дейін арттыру мақсатында жаңарту жоспары қолға алынды және 2014 жылдың ақпан айында жаңа T2 терминалы ашылды. Үндістан үкіметі мақұлдаған Копра-Панвел аймағында салынатын Navi Mumbai халықаралық әуежайы, қазіргі әуежайға түсетін жүктемені азайтуға көмектеседі. Джуху әуежайы – Үндістандағы алғашқы әуежай, қазір Бомбей ұшқыштар клубы мен мемлекеттік «Паван Ханс» компаниясына қарасты вертолет алаңы орналасқан.
Туризм
Дүниежүзілік саяхат және туризм кеңесінің есебуынша, туризм 2016 жылы 3,9 миллиард АҚШ доллары немесе қаланың ЖІӨ-нің 3,2%-ын құрады және 637 900 жұмыс орнын қамтамасыз етті, бұл жалпы жұмыспен қамтылудың 7,3%-ына тең. 2026 жылға қарай бұл сектордың орташа жылдық 8,8% өсіммен 9 миллиард АҚШ долларына жетеді деп күтілуде (ЖІӨ-нің 3,1%-ы). 2016 жылы Мумбайдың туризм индустриясы Үндістанның жалпы саяхат және туризмге қатысты ЖІӨ-нің 5,4%-ын құрады және елдің жалпы еңбек күшінің 2,4%-ын жұмыспен қамтыды. 2016 жылы Мумбаидегі туризмге байланысты барлық шығындардың 35,7%-ын шетелдік туристер жасады. Қалаға сапар шегетін шетелдік туристердің шамамен бестен бір бөлігі Біріккен Араб Әмірліктерінен келді.