Кіріспе
Платонның б.з.д. 375 жылы жазған философиялық еңбегі «Республика» (; De Republica) – Платонның б.з.д. 375 жыл шамасында жазылған Сократ диалогы, ол әділдік ([[wikt:δικαιοσύνη), әділ қала-мемлекеттің құрылысы мен сипаты және әділ адам туралы мәселелерді қамтиды. Бұл Платонның ең танымал еңбегі және әлемдегі ең ықпалды философиялық және саяси теориялардың бірі, интеллектуалды және тарихи тұрғыдан. Диалогта Сократ әділдіктің мәнін және әділ адамның әділетсіз адамнан бақыттырақ болуын әртүрлі афинялықтар мен шетелдіктермен талқылайды. Ол қолданыстағы үкімет түрлерінің мәнін қарастырады, содан кейін салыстыру үшін бірнеше гипотетикалық қалаларды ұсынады, олардың ішінде философтар патшалары басқаратын утопиялық қала-мемлекет – Каллиполис (Καλλίπολις) ерекше аталады. Олар сонымен қатар қартаю, махаббат, идеялар теориясы, жанның өлместігі, философтың және поэзияның қоғамдағы рөлі туралы да сөздейді. Диалогтың оқиғасы Пелопоннес соғысы кезінде болғандай көрінеді.
Republic (wikt:πολιτεία (Πολιτεία]]); De Republica) is a Socratic dialogue, authored by Plato around 375 BC, concerning justice ([[wikt:δικαιοσύνη), the order and character of the just city state, and the just man. It is Plato's best known work, and one of the world's most influential works of philosophy and political theory, both intellectually and historically. In the dialogue, Socrates discusses the meaning of justice and whether the just man is happier than the unjust man with various Athenians and foreigners. He considers the natures of existing regimes and then proposes a series of hypothetical cities in comparison, culminating in Kallipolis (Καλλίπολις), a utopian city state ruled by a class of philosopher kings. They also discuss ageing, love, theory of forms, the immortality of the soul, and the role of the philosopher and of poetry in society. The dialogue's setting seems to be the time of the Peloponnesian War.
Платонның корпусындағы орны
Республика Платонның диалогтарының орта кезеңіне жатқызылады. Алайда, бұл топтың ерте диалогтардан айырмашылығы, кейінгі диалогтардың басқалардан айырмашылығындай анық емес. Дегенмен, Риттер, Арним және Барон – әрқайсысының жеке әдістемесімен – Парменид, Федр және Театетпен бірге Республиканың ерекшеленгендігімен келісті. Алайда, Республиканың бірінші кітабы, бұрынғы диалогтармен көптеген ортақ белгілері бар, бастапқыда жеке жұмыс ретінде жазылған деп саналады, содан кейін қалған кітаптар оған қосылды, мүмкін бірінші кітаптың түпнұсқасына өзгертулер енгізілді. Қартайған Кефалмен сөйлескенде, ол жастық шағын сағыну себебімен көптеген адамдар қарттықтан бақытсыз екенін айтады, бірақ ол қарттық «бізге терең тынығу мен осы және басқа құштарлықтардан құтылуды әкеледі. Құштарлықтар басылғанда және олардың күші азайғанда, Софоклдың сипаттауы толыққанды жүзеге асады. Бұл – ашулы мықты қожайындардан арылу сияқты». Мұндай сән-салтанатты иелену және оны қорғау үшін сақшылар класы соғыс жүргізуі керек. Олар өздеріне қамқорлық жасайтын адамдарға қатыгездік жасамайтын сақшыларды табудың жолын іздейді. Сократ бұл мәселені ерте жасынан бастап білім беру арқылы шешуді ұсынады. Содан кейін ол қажетті білім беруді, сақшыларды оқытуға қолайлы әңгімелерден бастайды. Олар құдайларға немесе батырларға зұлымдық тағайындаған немесе өлгеннен кейінгі өмірді жаман деп көрсеткен аңыздар шындыққа қайшы келеді және оларды оқытуға болмайды деп есептейді. Сонымен қатар, олар төрт негізгі қасиеттерді: даналық, батылдық, әділдік және ұстамдылықты ынталандыру үшін баяндау мен музыкалық стильді реттеуді шешеді. Сократ әдемі стиль мен моральдық жақсы стиль бір-біріне ұқсас екенін айтады. Олар цензуралық білім беру бағдарламасын ұсынғанда, қаладағы сәнді немесе қызу жағдайды тазартады. Сократ цензурада өскен адамдар жамандыққа қатысты шешім қабылдауға тым нағыз болады деген қарсылыққа қарсылық білдіреді, өйткені ересектер мінез-құлқы қалыптасқаннан кейін жамандық туралы біле алады; бұған дейін олар қауіпсіз жамандыққа кезігуге тым әсерлі. Олар сақшылардың білімінің екінші бөлігі гимнастика болуы керек деп болжайды. Дене шынықтырумен олар жиі медициналық көмекке мұқтаж болмай өмір сүре алады: дене шынықтыру ауру мен әлсіздіктің алдын алуға көмектеседі. Сократтың айтуынша, тұрақты медициналық көмек қажет ететін кез келген ауру өмір сүру үшін өте зиянды. Осыған ұқсас, үнемі сотқа жүгінуді талап ететін кез келген қоғамды ұстап тұрудың қажеті жоқ. Сократ ер және әйел сақшыларға бірдей білім беру керектігін, барлық әйелдер мен балаларды бөлісу керектігін және оларға жеке меншікке ие болуына тыйым салу керектігін айтады, сондықтан сақшылар иелік ете бермейді және олардың назарын бүкіл қаланың игілігіне аударады. Ол көмекшілердің (қатардағы сарбаздар) және сақшылардың (қаланы басқаратын басшылар) арасындағы үшінші сыныпты ерекшеліктерді қосады. Металдар туралы аңыз немесе астарлы әңгімеде Сократ қаладағы әркімді әлеуметтік рөлін атқаруға көндіру үшін Асыл өтірікті (γενναῖον ψεῦδος, gennaion pseudos) ұсынады. Барлығы анасының құрсағынан туған, сондықтан бәрі де бауырлар, бірақ олардың табиғаты әр түрлі, әрқайсысында алтын (сақшылар), күміс (көмекшілер) немесе қола немесе темір (өндірушілер) бар. Егер қалаға қола немесе темірден жасалған біреу билік жүргізсе, ол жойылады. Сократтың айтуынша, егер адамдар "бұл аңызға сенсе, онда олардың мемлекетке және бір-біріне деген қамқорлығы арта түседі". Сократ қалада әрбір азамат өзіне ең қолайлы кәсіппен айналысатындай болса, қала бақытты болады деп мәлімдейді. Егер қала тұтастай бақытты болса, онда жеке адамдар бақытты болады. Сақшылардың дене тәрбиесі мен тамақтануында шама-шарқының төмендігіне баса назар аударылады, өйткені кедейлік пен шамадан тыс байлық оларды бұзады (422а1). Ол байлығы жоқ қала өзін бай шабуылшыларға қарсы сәтті қорғай алады деп айтады. Сократ келісімшарттарға қатысты сияқты нақты заңдар туралы уайымдаудың еш пайдасы жоқ екенін айтады, өйткені дұрыс білім заңды мінез-құлықты қамтамасыз етеді, ал нашар білім заңсыздыққа әкеледі (425a–425c). Сократ қалада даналық, батылдық пен ұстамдылықты іздестіруді жалғастырады, өйткені әділдікті қалған нәрседен ажырату оңайырақ болады (427e). Олар сақшы билеушілердің даналығын, сақшы жауынгерлердің (немесе көмекшілердің) батылдығын, қаланың барлық таптарының арасынан кімнің билеуі керек және кімге билік ету керектігі туралы келісімде әділдік табады. Сократ соңында қалада әділдікті әрбір сыныптың тек өзінің жұмысын атқаруы, басқа сыныптардың жұмысына араласпауы деп анықтайды (433b). Қалада табылған қасиеттер енді жеке жанда ізделеді. Осы мақсатта Сократ қаланың бөліктері мен жан арасындағы аналогияны жасайды (қала-жан аналогиясы). Ол психологиялық қақтығыс жанының бөлінгендігін көрсетеді, өйткені толыққанды біріккен жан бір уақытта, бір жағдайда бір нысанға қарама-қарсы әрекет ете алмайды (436b). Ол рационалды, құштар және құштарлық бөліктері арасындағы қақтығыстардың мысалдарын келтіреді, бұл қаладағы билеушілерге, көмекшілерге және өндіруші сыныптарына сәйкес келеді. Үш бөлікті жанды анықтағаннан кейін Сократ жеке тұлғаның қасиеттерін анықтайды. Адам, егер оның жанының «әр бөлік үшін және бүкіл үшін пайдалы нәрсені» білетін бөлігі басқарса, дана болады, егер оның құштар бөлігі ынталы бөлігінің рационалды бөлікпен келген шешімдерін «рахат пен қайғының арасында сақтаса», батыл болады және егер үш бөлік рационалды бөлікті жетекшілік етуге келіссе, ұстамды болады (442c–d). Олар әділ болса, жанының әр бөлігі тек өзінің қызметіне, басқа бөліктің қызметіне емес, назар аударады. Осы анықтамадан, егер адамда басқа қасиеттер болмаса, ол әділ бола алмайды. Көрінетін нысандарды көру үшін жарық түсуі керек болғандай, білім нысандарына да жарық түсуі керек. Платон өмірінің барлық кезеңін жер астындағы үңгірдің қабырғасына тізгінталған тұтқындар ретінде өткізген адамдар тобын көзге елестетеді, сондықтан олар өздерінен тыс әлемді көре алмайды. Алайда, тұрақты жалын үңгірдің қабырғасында көрінетін түрлі қозғалатын нысандарды жарықтандырады. Бұл тұтқындар, шындыққа басқа тәжірибесі болмағандықтан, «ит» немесе «мысық» сияқты көлеңкелерге формалар береді. Платон содан кейін философтың үңгірден босатылған тұтқынға ұқсас екенін түсіндіреді. Тұтқын бастапқыда жарықтан соқыр болады, бірақ жарыққа бейімделгеннен кейін ол отты және мүсіндерді және олар үңгірдегі суреттерге қалай себеп болғанын көреді. Ол үңгірдегі от пен мүсіндер нағыз нысандардың көшірмелері екенін түсінеді; тек имитация. Бұл Формаларға ұқсас. Біз күнделікті көретін нәрселер Формалардың көлеңкесі ғана, көріністері ғана. Алайда, философ көлеңкелерге алданбайды және осылайша «нағыз» әлемді, көріністер әлемінен жоғарыдағы әлемді көре алады; философ нәрселердің өзінің білімін алады. Осы теңеудің соңында Платон философтың үңгірге қайта оралуы міндетті екенін айтады. Идеалды әлемді көргендер материалдық әлемдегілерді білім беруге міндетті. Платонның айтуынша, философ ғана нағыз жақсыны таниды, сондықтан ол қоғамды басқаруға лайықты.
VIIIIX кітап: Платонның бес режимі
VIII–IX кітаптарында Платонның үкімет нысандарына қатысты сын-пікірлер келтіріледі. Платон үкіметтерді бес түрге жіктеді: аристократия, тимократия, олигархия, демократия және тирания. Бастапқы нүкте – қиялмен құрылған, баламалы аристократия (философ патшаның билеуі); даналықты сүйетін элементтің басымдығымен билік ететін, философ патшаның басқаруындағы әділ үкімет. Аристократия, басқарушы тобының қателіктері салдарынан келесі буынға жақсы қасиеттермен қатар байлықты да дамытуға бейім, төмен сапалы адамдар кірген жағдайда тимократияға айналады. Тимократияда басшылар гимнастика мен соғыс өнеріне, сондай-ақ оларға тән батылдық қасиетіне көп күш жұмсайды. Құрметке баса назар аударғанда байлық жинаумен келіспеушілік туындаса, оның орнын олигархия басады. Олигархиялық үкіметте байлар билік ететін топ, яғни қалау-тілек элементі үстемдік етеді. Дегенмен, олигархтар кем дегенде бір қасиетті – ұстамдылық пен шарапаздықты бағалайды, бірақ бұл моральдық принцип немесе рухани қамыстан емес, ысырапшылдықты басып, ақша жинауға мүмкіндік беретіндіктен туындайды. Әлеуметтік-экономикалық теңсіздік өскен сайын, әлеуметтік топтар арасындағы шиеленіс те артады. Мұндай шиеленістерден туындаған қақтығыстар нәтижесінде кедей көпшілік бай азшылықты құлатып, демократия оны алда тұрған олигархияны алмастырады. Демократияда төменгі таптың саны арта береді. Көп ұзамай төменгі таптың мүдделерін қорғау үшін сөз шебері, демагог пайда болады, ол тәртіпті сақтау үшін билікті басып алу үшін оларды пайдалана алады. Демократия, тәртіпсіздік пен хаосқа толы тиранияға айналады. Тираниялық үкіметте қала тиранның құлына айналады, ол билігін сақтау үшін қаладан ең жақсы әлеуметтік топтар мен жеке тұлғаларды (олар қауіпті болғандықтан) алып тастап, ең нашарларын қалдырады. Ол өзінің билігін нығайту үшін соғыс тудырады. Осылайша, тирания – ең әділетсіз үкімет нысаны. Сократ осымен қатар осы үкімет нысандарының әрқайсысына сәйкес келетін жеке адамның жанын да қарастырады. Ол аристократтың саяси және материалдық байлықтан қалай әлсіреп, ажыратылатындығын және оның ұлының бұған қалай жауап беретінін, яғни тым жоғары мақсаттарға ұмтылатынын сипаттайды. Тимократ өз кезегінде соттар немесе жеке мүдделердің құрбаны болуы мүмкін; оның ұлы қоғамда билікті иемдену және өзін сол қиын жағдайдан қорғау үшін байлық жинап, олигарх болады. Олигархтың баласы үнемділік пен қиыншылықты бастан өткермей, байлықпен өседі және тілектерімен азғырылып, басып алады. Демократиялық адам тираниялық құштарлық пен олигархиялық тәртіптің арасында қысылып, орташа жол табады: жақсы және жаман барлық тілектерді бағалайды. Тиран демократ сияқты азғырылады, бірақ оны ұстап тұру үшін тәртіп пен ұстамдылық тәрбиесі болмайды. Сондықтан оның ең төменгі құштарлықтары мен құмарлықтары оны басып алады және ол құмарлыққа беріліп, қалауынша нәрсені алу үшін күш пен алдау қолданады. Тиран – өз құштарлықтарының құлы, ал құлдай алатындарының қожайыны. Сократ адамның билікке құмарлығының тимократияға, олигархияға, демократияға және тиранияға алып баратынын айтады. Осыдан ол билікті ең әділ, сондықтан да жемқорлыққа ең аз бейім философтарға тапсыру керек деген қорытындыға келеді. Бұл «жақсы қала» философ патшалармен билік етеді, олар жеке бақыттары үшін емес, қала-мемлекеттің (полистің) игілігі үшін билік жүргізеді. Философтар «Идеяларды» көріп, сондықтан жақсылықты біледі. Олар ашкөздіктің зиянды әсерін түсінеді, сондықтан ешқандай меншігі болмайды және жалақы алмайды. Олар сондай-ақ, коммунизмде бірге тамақтанып, бірге ұйықтап өмір сүреді.
X кітап: Ер туралы аңыз
VI кітабындағы Күн мен Бөлінетін сызықтың теңеулерінде ең нақты айтылған тақырыпты аяқтап, Сократ кез келген еліктеу өнерін толығымен жоққа шығарады және мұндай суретшілердің әділ қалада орны жоқ деген қорытындыға келеді. Ол жанның өлмейтіні туралы және қайта туу теориясы туралы ойларын жалғастырады. Сократ әділдіктің осы өмірде де, келесі өмірде де қандай пайдалар әкелетінін толыққанды түсіндіріп аяқтайды. Суретшілер нәрсе жасайды, бірақ олар бастапқы идеяның әртүрлі көшірмелері ғана. "Егер біреу барлық өнерді, сондай-ақ басқалардың білетін барлық нәрсені, тіпті ең кішкентай нәрсені де басқалардан гөрі әлдеқайда дәл білетін адамды тапқанын айтса, менің ойымша, мұндай адамды алдаған сиқыршы немесе актер кездесіп, оны барлығын білетін деп қателескен қарапайым жаратылыс деп ойлауға болады, өйткені ол өзі білімнің, білімсіздіктің және еліктеудің мәнін талдауға шамасы жетпейді." blockquote Судан қарағанда зат түзу болып көрінеді, ал суда – қисайған. Көзге жауапты болатын түстердің иллюзиясынан туындағандықтан, ойыс дөңес болып көрінеді. Осылайша, біздің ішімізде әр түрлі жаңылыстар ашылады; және осы – адам ақылының әлсіздігі, оған жарық пен көлеңке және басқа да тапқыр құралдар арқылы алдау мен сиқырлау өнері әсер етеді, бұл сиқырға ұқсас әсер қалдырады. Зенонның "Мемлекеті" көлемді пікірталас тудырды және кейбір кейінгі стоиктер оны еркін махаббат, инцест және каннибализмді қорғауы, сондай-ақ жалпы білім беруге, ғибадатханалар, соттар мен гимназиялар салуға қарсы шығуы себепті ұятты көріп, мазасыздықпен қарады. Платонның диалогының ағылшын тіліндегі атауы үш ғасырдан кейін жазылған Цицеронның "De re publica" еңбегінен алынған. Цицеронның диалогы Платонның стилін еліктейді және көптеген ортақ тақырыптарды қарастырады, ал Цицеронның басты кейіпкері Сципион Эмилиан Платон мен Сократқа деген құрметін білдіреді. Августин өзінің "Құдай қаласы" атты еңбегін жазды; Августин де "идеал қаланың" үлгісін – мәңгілік Иерусалимді, бұрынғы философтардың көркем тіліне ұқсас көрнекі тілде сипаттады.
Грациан
Орта ғасырлық заңгер Грациан өзінің Decretum (шамамен 1140 ж.) еңбегінде Платонның "табиғи заң бойынша барлық нәрсе барлық адамдарға ортақ" деген пікірімен келісетінін айтады. Ол Платонның идеалдық қоғамын Апостолдардың істері кітабында сипатталған ерте Шіркеумен байланыстырады. "Платон өте әділ республиканың тәртібін белгілейді, онда ешкім ештеңені өзіне тиесілі деп есептемейді", - деп түсіндіреді Грациан.
Томас Мор
Томас Мор «Утопиясын» жазғанда, идеал қоғам туралы ойларын жеткізу үшін «утопия» бейнесін пайдалану тәсілін ойлап тапты. Мордың Утопия аралы Платонның «Мемлекетімен» кейбір жағынан ұқсас, соның ішінде ортақ меншік пен жеке өмірдің болмауы сияқты ерекшеліктері бар.
Гегель
Гегель Платонның мемлекет және этика туралы теориясын Локк, Гоббс және Руссо сияқты жаңа заман философтарының теорияларына қарағанда әлдеқайда жоғары бағалады, олардың теориялары адамзаттың «табиғи» қажеттіліктері, тілектері мен бостандығымен сипатталатын, ойдан шығарылған «табиғи жағдайдан» бастау алды. Гегель үшін бұл өзіне қайшы нәрсе еді: табиғат пен жеке тұлға бір-біріне қарсы келеді, сондықтан жеке тұлғаны анықтайтын бостандықтар тарих сахнасына кеш келді. Сондықтан бұл философтар білмей тұрып, қазіргі қоғамдағы жеке тұлға ретіндегі адамды табиғаттың бастапқы жағдайына бейімдеді. Бірақ Платон өз заманына тән идеяларды ұғып алды: Платон абстрактілі теориялар мен принциптерге ден қоймайды; шындықты жақсы көретін санасы өзі өмір сүрген әлемнің шындығын, Грекияның өзіндегідей, оның ішінде өмір сүрген жалғыз рухтың шындығын танып, көрсетті. Ешкім өз заманынан асып түсе алмайды, оның заманының рухы – оның өзінің де рухы; бірақ мәселе сол рухты оның мазмұны арқылы тануда. Гегель үшін Платонның «Мемлекеті» – адамның нақты табиғаты үшін тым жоғары тұрған абстрактілі теория немесе идеал емес, керісінше, оның заманының шындығында бар немесе пайда болуға тиіс идеалдар үшін жеткіліксіз идеал, Грекия құлдырауға бет бұрған кезде. Мұндай идеялардың бірі грек өмірінің жойылуына әкелуі керек еді: Гегельдің пікірінше, қазіргі заманғы немесе христиандық бостандықтар, мысалы, жеке адамның әлеуметтік топты таңдауы, қандай мүлікті иеленуі немесе қандай мансапты таңдауы. Мұндай жеке бостандықтар Платонның «Мемлекетінен» шығарылды: Платон өз заманының нағыз рухын танып, оны анықтап, жаңа принципті өзінің «Мемлекетінде» мүмкін емес етуге тырысты. Грекия тоғысқанда, Платонның «Мемлекеттегі» жаңа «конституциясы» Грекияны сақтап қалуға жасалған әрекет болды: бұл жеке меншік және т.б. жаңа бостандықтарға жасалған реакциялық жауап еді, олар ақырында Рим арқылы заңмен бекітілді. Осыған сәйкес, рухани өмірде әрбір адамды мүлік иесі ретінде емес, өлмейтін жан иесі ретінде жоғарылатуға бағытталған дінді енгізуге тырысты.
Plato is not the man to dabble in abstract theories and principles; his truth loving mind has recognized and represented the truth of the world in which he lived, the truth of the one spirit that lived in him as in Greece itself. No man can overleap his time, the spirit of his time is his spirit also; but the point at issue is, to recognize that spirit by its content. For Hegel, Plato's Republic is not an abstract theory or ideal which is too good for the real nature of man, but rather is not ideal enough, not good enough for the ideals already inherent or nascent in the reality of his time; a time when Greece was entering decline. One such nascent idea was about to crush the Greek way of life: modern freedoms—or Christian freedoms in Hegel's view—such as the individual's choice of his social class, or of what property to pursue, or which career to follow. Such individual freedoms were excluded from Plato's Republic:
Plato recognized and caught up the true spirit of his times, and brought it forward in a more definite way, in that he desired to make this new principle an impossibility in his Republic. Greece being at a crossroads, Plato's new "constitution" in the Republic was an attempt to preserve Greece: it was a reactionary reply to the new freedoms of private property etc., that were eventually given legal form through Rome. Accordingly, in ethical life, it was an attempt to introduce a religion that elevated each individual not as an owner of property, but as the possessor of an immortal soul.
20 ғасыр
Муссолини Платонның «Мемлекет» атты еңбегіне қатты құрметтенген, оны жиі оқып, шабыттанған. «Мемлекет» фашизм жақтаған бірқатар идеяларды баяндады, мысалы, мемлекеттің жоғары мақсаты ретінде мемлекеттің өркендеуін қолдайтын элиталық билік, демократияға қарсы тұру, таптық жүйені сақтау және таптардың арасында ынтымақтастықты ынталандыру, теңдіксіздікті қабылдау, жауынгерлер класын қалыптастыру арқылы ұлтты әскерилендіру, азаматтардан мемлекеттің игілігі үшін қоғамдық міндеттерді орындауды талап ету және білім беру жүйесіне мемлекеттік араласу арқылы жауынгерлерді және болашақ билеушілерді тәрбиелеу. Платон әділеттілік пен моральға бағытталған идеалист болса, Муссолини мен фашизм саяси мақсаттарға қол жеткізуге ұмтылған реалист болды. Мартин Лютер Кинг кіші «Мемлекет» кітабын, Киелі кітаппен бірге, шөл аралына алып кететін жалғыз кітап деп атады.
21 ғасыр
2001 жылы 1000-нан астам ғалым мен студенттің қатысқан сауалнамасында «Республика» ең ұлы философиялық мәтін деп дауыс берілді. Джулиан Баггини бұл еңбек «демек көбінесе қате болғанымен, оның тудырған сұрақтары мен қолданған әдістері батыс философиясы дәстүрі үшін өте маңызды. Ол болмағанда, біз таныған философиямыз да болмас еді» деді. 2021 жылы жасалған сауалнама көрсеткендей, «Республика» АҚШ-тың жетекші университеттерінде ең көп оқылатын кітап болып табылады.
Гадамер
1934 жылы жарық көрген «Платон және поэмалар» (Plato und die Dichter) еңбегінде, сондай-ақ бірнеше басқа да туындыларында Ганс Георг Гадамер «Мемлекет» романындағы утопиялық қаланы саяси дамуға бағдар беруші нүкте ретінде пайдалануға болмайтын, тіпті оны іске асыруға ұмтылмау керек эвристикалық утопия ретінде сипаттайды. Керісінше, оның мақсаты – егер белгілі бір принциптерді таңдап, оларды қатаң түрде жүзеге асырса, нәрселердің қалай байланысатынын, бір нәрсе қалай екіншісіне әкеліп соғатынын көрсету, көбінесе өте күмәнді нәтижелерге алып келетін жағдайларды ұштату. Бұл түсіндірме Платонның жазбаларының көп бөлігі иронияға толы екенін көрсетеді, бұл ой-пікірді алғаш рет Кьеркегор зерттеген.
Поппер
Республикада бейнеленген қала кейбір сыншыларға қатал, қатаң және еркіндіксіз болып көрінді; тіпті, тоталитарлық. Карл Поппер өзінің 1945 жылғы «Ашық қоғам және оның жаулары» кітабында осы пікірді білдірді, онда ол Платонның мемлекетін антиутопия деп атады. Поппер Платонның идеяларын Сократтың идеяларынан ажыратып, Сократтың өмірінің соңғы жылдарында ұстазының гуманистік және демократиялық бейімділіктерін көрсетпегенін айтты. Поппер Платонның көздеген мемлекеті тоталитарлық деп есептеді, себебі ол тек белгілі бір тектің билеуші класынан құралған үкіметті жақтады, ал жұмысшы табы – Поппердің пікірінше, Платон оларды «адам малдары» деп санаған – шешім қабылдауға ешқандай қатысы болмады. Ол Платонның әділдік деп саналатын мәселелерге, яғни жеке адамдар арасындағы дауларды шешуге қызығушылық танытпағанын айтады, себебі Платон әділдікті «өз орнында қалу» деп түсіндірген. Поппер «Республика» авторының ниеті теориялық зерттеу емес, көбінесе өзекті саяси манифест болғанын» алға тартады, ал Бертран Рассел оның пікірінше, мақсатында және жалпы алғанда, ежелгі грек қала-мемлекеттерінде мүмкін болған нәрседен көп айырмашылығы жоқ, «Республикада» бейнеленген үкімет нысаны Платонның практикалық мақсатында болған.
Воегелин
Көптеген сыншылар диалогтағы саяси талқылаудың жеке жан үшін аналогия ретінде қызмет ететінін ұсынады, онда көптеген түрлі "мүшелер" бар, олар өзара қақтығысуы немесе әділ және жемісті "үкімет" аясында біріктіріліп, ұйымдастырылуы мүмкін. Басқаша айтқанда, мұндай аналогтық оқу Платонның идеалды саяси республика туралы айтқан кейбір күмәнді мәлімдемелерінің мәселесін шешеді. Норберт Блосснер (2007) «Республиканы» жеке адамның жан дүниесінің жұмыс істеуін және моральдық жақсаруын ерекше мұқияттықпен және айқындықпен талдау ретінде түсінуге болады деп мәлімдейді. Бұл көзқарас, әрине, «Республиканы» саяси трактат ретінде заңды түрде оқуға кедері келтірмейді (еңбек екі деңгейде де жұмыс істей алады). Ол тек психология және моральдық философия саласындағы еңбек ретінде жиі алғаннан гөрі көбірек назар аударуға лайық екенін білдіреді. Эрик Вогелин «Платон мен Аристотель» (Батон-Руж, 1957) еңбегінде «Сөзбен айтылған Әділ қала» (II–V кітаптар) тұжырымдамасына мән берді. Мысалы, диалогта Сократтың өзінің «идеалды» мемлекетінің мүшесі болмайтынына қатысты дәлелдер бар. Оның өмірі негізінен білімді жеке іздеуге арналған. Практикалық тұрғыдан алғанда, Сократ төменгі таптардың мүшелері жоғары билеуші тапқа көтерілуі мүмкін екенін, ал керісінше, егер олардың тамырларында «алтын» болса – әлеуметтік ұтқырлық тұжырымдамасының бір түрі. Билікті жүзеге асыру барлық адамдардың жерден туған бауырлар екендігі туралы «асыл өтірікке» негізделген, бірақ айқын иерархия мен таптық бөлініс бар. Адам психологиясының үш бөліктен тұратын түсіндірмесі бар, ол қалаға, адамдар арасындағы қатынастарға қатысты. Қорғаушылардың арасында отбасы жоқ, бұл Макс Вебердің бюрократия тұжырымдамасының мемлекеттік емес жеке мәселе ретінде қарастырылған тағы бір қарапайым нұсқасы. Лео Штрауспен бірге Вогелин Поппердің түсіндірмесін тек диалогтың өзі ғана емес, сонымен қатар Платонның философиялық ізгілігінің табиғаты мен сипаты туралы түсініспеушілік деп есептеді. Қаланың парадигмасы – Жақсылық идеясы, Агатон – Агатонды көргендер жүзеге асырған және аян арқылы реттелген көптеген тарихи бейнелерге ие. «Республиканың» екінші бөлімінің 2–3-тараулары философтың билігін және формалар теориясында түсіндірілген үңгірдің аллегориясымен Агатонның көрінісін талқылайды. Бұл тақырыпқа дейін және кейін жақсы ұйымдастырылған полисті (қаланы) қамтамасыз ететін шаралар талқыланады. Екінші бөлімнің 1-тарауы некеге, қамқоршылардың мүліктеріне және гректер арасындағы соғысқа шектеулерге қатысты. Ол жартылай коммунистік полисті сипаттайды. Екінші бөлімнің 4-тарауы қала-мемлекеттің тәртібі мен сипатын сақтайтын билеушілердің философиялық біліміне арналған. II бөлімдегі Идеяның іске асырылуы полистің экономикалық және әлеуметтік тәртібін құрумен (I бөлім) және содан кейін тәртіптің құлдырауының талдауымен (III бөлім) алдын ала жасалады. Үш бөлім диалогтардың негізгі бөлігін құрайды, олар «парадигма», оның іске асырылуы, оның пайда болуы және құлдырауы туралы талқылауларды қамтиды. Кіріспе және қорытынды «Республиканың» негізгі мазмұнын құрайды. Дұрыс тәртіп туралы талқылау «Әділет әділетсіздіктен жақсы ма?» және «Әділетсіз адам әділден артық па?» деген сұрақтармен туындайды. Алғашқы сұраққа жауап ретінде келесі айтылады: «Әділдік әділетсіздіктен артық». Бұл сұрақтар Пролог (I кітап) және Эпилог (X кітап) арқылы жинақталады. Пролог – бұл әділдік туралы жалпы қоғамдық пікірлер туралы қысқа диалог. Эпилогта ақылға емес, сенімге негізделген жаңа өнерлер мен жанның өлмейтіндігі туралы айтылады.
Штраус пен Блум
Платонның кейбір ұсыныстары Лео Штраус және Аллан Блум сияқты теоретиктерді оқырмандарға Сократтың нақты қаланың жобасын емес, диалогтағы жас жігіттер үшін оқу жаттығуын жасауы мүмкін екенін қарастыруға итермеледі. «Сөздегі әділ қала» құрылымында көптеген қайшылықтар бар, бұл Сократтың диалогтағы адамдарды ұсыныстардың соңғы құндылығын өзіндік ойлауға иронияны қолдануы мүмкін екенін көрсетеді. Платон бұл «оқу жаттығуын» «Республика» кітабында мәңгілікке сақтап қалды. Мысалдардың бірі – Сократтың билеуші топтың некелерін «қасиетті» деп атауы, бірақ олар бір түндік болып, евгеникалық мақсатта қорғаушы жауынгерлерді өсіру үшін жұптарды алдын ала белгіленген жыныстық қатынасқа итеру және дәрі-дәрмекпен емдеудің нәтижесі болады. Дегенмен, Штраус пен Блумның түсіндірмелері тек қана сәйкессіздіктерді көрсетумен шектелмейді; осы мәселелерге назар аудару арқылы олар оқырмандарды Платонның ирониялық па, әлде шынайы ма екендігі туралы тереңірек ойлауға шақырады, себебі Штраус та, Блум да нақты пікір білдірмейді, түсіндірме фактілерінен гөрі философиялық күмәнді көтеруді жөн көреді. Штраустың бұл тәсілі Платонның эзотерикалық жазуы туралы сенімнен туындады. Экзотерикалық және эзотерикалық айырмашылықтың негізгі қабылдануы Платонның V-VI кітаптардағы «Сөздегі қала» шын мәнінде іске асырылуын қалаған-қаламағаны немесе бұл тек аллегория ма деген мәселеге байланысты. Штраус бұл мәселені диалогтың шешуші мәселесі деп санамады. Ол Карл Поппердің сөздік мағынадағы көзқарасына қарсы шығып, Цицеронның «Республиканың» нағыз мәні саяси нәрселердің мәнін ашу екенін айтқан пікірін келтірді. Шындығында, Штраус «Сөздегі әділ қала» әділдігін жоққа шығарады, себебі бұл қала табиғи емес, адамның денедегі эротикалық қажеттіліктерінен алыстатылған ойдан туған құрылыс. «Республикада» құрылған қала «эростан абстракциялау арқылы мүмкін болады». Платонның ирониялық ниетін жоққа шығаруға тағы бір аргумент – Платон академиясы саяси билікке ие болып, философияны тастап, қала басқарған бірнеше тирандарды тәрбиеледі. Грек тілін жақсы білгеніне және Платонмен тікелей байланыста болғанына қарамастан, Платонның бұрынғы студенттері, мысалы, Гераклея тираны Клеарх, Пеллен тираны Херон, Эраст және Кориск Скепсис тирандары, Атарней және Ассос Гермиясы, Сиракуза тираны Калипп халықты биледі және философтық басшылық сияқты ештеңе енгізбеді. Алайда, бұл адамдар академияда оқып, тиран болды ма деген мәселе талқылана береді. Платон мектебінде элиталық студенттер оқыды, олардың кейбіреулері туғаннан және отбасылық үміттерден билік орындарында отыруға тиіс болды. Сонымен қатар, бұл адамдардың қазіргі заманғы, тоталитарлық мағынада тиран болғаны анық емес. Соңғысы ретінде, Платон академиясында не оқытылғаны туралы көп мәлімет болмағандықтан, оның саясатты оқытумен айналысқан-айналыспағаны туралы дау үлкен.
Фрагменттер
Бірнеше Оксиринх папирустарының фрагменттерінде «Республика» еңбегінің бөліктері, сондай-ақ шамамен 200-300 жылдары жазылған «Федон» немесе «Горгий» диалогы сияқты басқа да туындылар кездесті. Платонның «Республикасының» тағы бір нұсқасының фрагменттері 1945 жылы Наг-Хаммади кітапханасының құрамынан табылды, ол шамамен 350 жылы жазылған. Бұл жағдайлар Платонның сол кездегі Египеттегі әсерін көрсетеді.