Кіріспе
IV ғасырдағы грек тіліндегі Киелі кітап қолжазбасы (Ватикан, Bibl. Vat., Vat. gr. 1209), белгісі B немесе 03 (Жаңа өсиеттің Грегори Аланд нөмірлеуінде), δ 1 (Жаңа өсиеттің фон Соден нөмірлеуінде) – грек Киелі кітабының христиан қолжазбасы, грек Ескі өсиетінің көп бөлігін және грек Жаңа өсиетінің көп бөлігін қамтиды. Бұл төрт үлкен унциалды кодекстердің бірі. Александрия және Синай кодекстерімен бірге, Киелі кітаптың ең ерте және толық қолжазбаларының бірі болып табылады. Палеография (жазу стильдерін салыстырып зерттеу) арқылы, ол IV ғасырға жатқызылған. Бұл қолжазба батыс ғалымдарына мәтін сыншысы Дезидерий Эразм Роттердамдық (көбінесе Эразм деп аталады) пен Ватикан кітапханасының басшылары арасындағы хат алмасу арқылы таныс болды. Кодекстің бір бөлігін бірнеше ғалымдар жинақтады, бірақ осы процесте көптеген қателер жіберілді. Кодекстің латын тіліндегі "Вулгатамен" байланысы және Иеронимнің оған берген құндылығы әлі анық емес. XIX ғасырда кодекстің толық көшірмелері аяқталды. Сол кезде ғалымдар мәтінмен жақсы танысып, оның "Текстус Рецептус" (Эразмның алдыңғы басылымдарына негізделген грек Жаңа өсиетінің сындық басылымы) -тан қалай ерекшеленетінін білді. Көптеген қазіргі ғалымдар Ватикан кодексін Жаңа өсиеттің грек мәтініне ең маңызды грек куәгерлерінің бірі деп санайды, одан кейін Синай кодексі тұрады. Тишендорф Синай кітабын тапқанға дейін Ватикан кодексі теңдесі жоқ деп есептелді. Ол мәтіндік сыншылар Брук Ф. Весткотт пен Фентон Дж. А. Хорттың 1881 жылы грек тіліндегі "Жаңа өсиеттің" басылымында кеңінен қолданылды. Грек тіліндегі Жаңа өсиеттің ең көп сатылатын басылымдары негізінен Ватикан кодексінің мәтініне негізделген. Ватикан кодексі "Киелі кітаптың ең ерте сақталған данасы" деп толыққанды айтуға болады. Кодекс Ватикан кітапханасында сақталуына байланысты осылай аталған, онда ол кем дегенде XV ғасырдан бері сақтаулы.
The Codex Vaticanus (The Vatican, Bibl. Vat., Vat. gr. 1209), designated by siglum B or 03 (in the Gregory Aland numbering of New Testament manuscripts), δ 1 (in the von Soden numbering of New Testament manuscripts), is a Christian manuscript of a Greek Bible, containing the majority of the Greek Old Testament and the majority of the Greek New Testament. It is one of the four great uncial codices. Along with Codex Alexandrinus and Codex Sinaiticus, it is one of the earliest and most complete manuscripts of the Bible. Using the study of comparative writing styles (palaeography), it has been dated to the 4th century. The manuscript became known to Western scholars as a result of correspondence between textual critic Desiderius Erasmus Roterodamus (known usually as Erasmus) and the prefects of the Vatican Library. Portions of the codex were collated by several scholars, but numerous errors were made during this process. The codex's relationship to the Latin Vulgate and the value Jerome placed on it is unclear. In the 19th century transcriptions of the full codex were completed. It was at that point that scholars became more familiar with the text and how it differed from the more common Textus Receptus (a critical edition of the Greek New Testament based on earlier editions by Erasmus). Most current scholars consider Codex Vaticanus to be one of the most important Greek witnesses to the Greek text of the New Testament, followed by Codex Sinaiticus. Until the discovery by Tischendorf of Sinaiticus, Vaticanus was considered to be unrivalled. It was extensively used by textual critics Brooke F. Westcott and Fenton J. A. Hort in their edition of The New Testament in the Original Greek in 1881. The most widely sold editions of the Greek New Testament are largely based on the text of the Codex Vaticanus. Codex Vaticanus "is rightly considered to be the oldest extant copy of the Bible." The codex is named after its place of conservation in the Vatican Library, where it has been kept since at least the 15th century.
Сипаттама
Кодекс – қазіргі кітаптың алдағысы болып табылатын төртінші көлемдегі кодекс, 759 жапырақтан тұрады, жапырақтардың мөлшері (алғашқыда үлкен болған) мұқият және жұқа парқтан жасалған, үлкен әріптермен жазылған, әрқайсысы бес жапырақтан немесе он жапырақтан тұратын топтарға бөлінген, бұл Codex Marchalianus немесе Codex Rossanensis сияқты, бірақ Codex Sinaiticus сияқты төрт немесе үш жапырақтан тұратын топтары жоқ. Жапырақтардың саны көбінесе шеткі бетке жазылады. Бастапқыда ол 830 пергамент жапырақтан құралған болса керек, бірақ 71 жапырағы жоғалған сияқты. Қазіргі уақытта Ескі Келісім 617 жапырақтан, ал Жаңа Келісім 142 жапырақтан тұрады. Кодекс әр бетіне үш бағанмен, әр бағанға 40–44 жолмен, әр жолға 16–18 әріппен жазылған. Ескі Келісімнің поэзиялық кітаптарында бір бетте екі баған ғана бар. Пентатеух (Ескі Келісімнің алғашқы бес кітабы), Ешуа, Сотшылар, Рут және 1 Патшалар 1:1–19:11; 2 Тарих 10:16–26:13-де бір бағанда 40 жол бар; ал Жаңа Келісімде әрқашан 42 жол бар. Бұл қолжазба Жаңа Келісімнің бірнеше қолжазбаларының бірі, әр беті үш бағанмен жазылған. Басқа екі грек кодексі де осылай жазылған: Uncial 048 және Uncial 053. Кодекстегі грек әріптері ұсақ әрі таза әріптермен жазылып жатыр. Барлық әріптер бір-бірінен бірдей қашықтықта орналасқан, бір сөз екіншісінен бөлек емес, әр жол бір ұзын сөз сияқты көрінеді. Пунктуация сирек кездеседі (акценттер мен тыныс алулар кейінірек қолмен қосылды), кейбір бос орындарды, бастапқы йоталар мен апсилондардағы диарезисті, nomina sacra қысқартуларын (христиандықта қасиетті деп саналатын кейбір сөздер мен атаулардың қысқартулары) және Ескі Келісім цитаталарының белгілерін қоспағанда. Жаңа тараудың алғашқы әрпі кейде бағаннан сәл шығып тұрады. Ескі Келісім цитаталары кері сызықшамен немесе диплаймен белгіленді (>). Онда үлкен әріптер де, тыныш белгілер де, тараулар мен бөлімдер де жоқ. Евангелие мәтіні Евсевийдің канондарына сілтеме жасайтын Амониялық бөлімдерге сәйкес бөлінбейді, бірақ ерекше нөмірленген бөлімдерге бөлінеді: Матайда 170, Марқта 61, Лұқада 152 және Жоханда 80. Бұл жүйе тек екі қолжазбада кездеседі: Codex Zacynthius және Minuscule 579. Елшілердің істері мен Католик хаттарында Евфалия аппаратынан өзгеше екі жүйелік бөлім бар. Елшілердің істерінде бұл бөлімдер 36 (Codex Sinaiticus, Codex Amiatinus және Codex Fuldensis сияқты) және басқа жүйе бойынша 69 бөлімнен тұрады. Пауылдың хаттары бір кітаптан құралған деп саналғандықтан, олардың тараулары үздіксіз нөмірленеді.
Мәтін түрі
Ескі Келісімде мәтіннің түрі әртүрлі, Езекиелде қабылданған мәтін, ал Ишая кітабында қабылданбаған мәтін бар. Сотшылар кітабындағы мәтін көптеген қолжазбалардан айтарлықтай ерекшеленеді, бірақ Көне латын, Сахид нұсқаларымен және Александриялық Кириллдің еңбектерімен сәйкес келеді. Әйүп кітабында Теодотионнан 400-ге жуық қосымша жарты тармақ бар, олар Көне латын және Сахид нұсқаларында жоқ. Ескі Келісімнің мәтінін сыншылар, мысалы, Хорт пен Корнилл, негізінен Оригеннің Кесарияда аяқтаған және Евсевий мен Памфилдің тәуелсіз жұмысы ретінде (Ориген оны байланыстырған басқа нұсқалардан бөлек) жариялаған «Hexapla» басылымының негізі деп санайды. Жаңа Келісімдегі грек мәтіні Александриялық мәтін түрінің өкілі саналады. Бұл кодекс Лұқа мен Жоханның Ізгі хабарындағы Бодмер кодексінің мәтінімен өте жақын екені анықталды. Ол 3 ғасырдың басына жатады, демек, Codex Vaticanus-тан кем дегенде 100 жыл көне. Бұл (осы екі кодекс, және B, ортақ ертерек үлгіден шыққан деген болжаммен) Ватикан кодексі осы екі Киелі кітаптан ертерек мәтінді дәл көшіргенін көрсетуге бағытталған, бұл кодекстің Киелі кітап зерттеушілері арасындағы беделін нығайтады. Сондай-ақ, бұл оның Мысырда көшірілген болуы мүмкін деген ойға жетелейді. Пауылдың хаттарында айқын батыстық элементтер байқалады. Текст сыншысы Курт Аланд оны Жаңа Келісімнің қолжазбаларын жіктеу жүйесіндегі І санатқа жатқызды. І санаттағы қолжазбалар «өте ерекше сапалы, яғни түпнұсқа мәтіннің үлкен бөлігі сақталған, бірақ ешбір қолжазбада толыққанды сақталмаған» деп сипатталады.
Мазмұны
Бұл кодекс грек тіліндегі Ескі Келісімнің (Септуагинта / LXX деп аталады) дерлік толық көшірмесін қамтыды, тек 1 және 2 Маққабейлер кітабы мен Манасаның дұғасы жоқ еді. Жаратылыс 1:1–46:28а (31 жапырақ) және Псалм 105:27–137:6б жазылған 20 жапырақ жоғалған. Олардың орнына 15 ғасырдағы кейінгі қолмен жазылған беттер қойылған. 2 Патшалар 2:5–7, 10–13 бір беттің жыртылуынан жоғалған. Кодекстегі Ескі Келісім кітаптарының реті: Жаратылыс – 2 Жылнама; 1 Ездра; 2 Ездра (Ездра – Нехемия); Псалмдар; Нақыл сөздер; Уағыздаушы; Әндерінің әні; Айуп; Даналық; Екклесиаст; Естер; Юдит; Тобит; Хошеядан Малахиге дейінгі кіші пайғамбарлар (Хошея, Амос, Михей, Жоел, Овадия, Йона, Нахум, Хабаккук, Софония, Аггей, Захария, Малахи ретімен); Ишая; Еремия; Барух; Ақтаулар және Еремия хаты; Езекиел және Даниял. Бұл рет Александриялық кодексіндегі реттен өзгеше. Жаңа Келісімнің сақталған бөлігінде Ізгі хабарлар, Елшілердің істері, жалпы хаттар, Пауыл хаттары және Еврейлерге арналған хат (Еврейлерге 9:14-ке дейін, καθα[ριει); 1 және 2 Тимофей, Тит, Филемон және Аян кітаптары жоқ. Еврейлерге арналған хаттың және Аян кітабының жоғалған бөлігі 15 ғасырғы кішкентай қолмен (760–768 жапырақ) толықтырылды және бөлек кішкентай 1957 ретімен тізімделген. Жаңа Келісімдегі кейбір апокрифтік кітаптар (Синай және Александрия кодекстеріндегідей) соңына қосылған болуы мүмкін. Аян кітабы да енбеген болуы мүмкін.
Шығу тегі
Кодекстің шығу тегі мен ерте тарихы белгісіз; Рим (Хорт), Оңтүстік Италия, Александрия (Кеньон) және Кесария (Т. С. Скит; Буркитт) мүмкін болған жерлер ретінде ұсынылды. Хорт Римге қатысты пікірін негізінен Ισακ және Ιστραηλ сияқты есімдердің Батыс немесе латын тілінің әсерімен жазылуына негіздеді. Екінші аргумент – Синай және Ватикан кодекстеріндегідей, Елшілердің істері кітабындағы тараулардың бөлінуі басқа грек қолжазбаларында кездеспесе де, латын тіліндегі "Вулгата" аудармасының бірнеше қолжазбаларында бар. Дегенмен, Робинсон тараулардың бөліну жүйесін Иеронимнің өзі Кесариядағы зерттеулері нәтижесінде "Вулгатаға" енгізгенін сақтықпен айтады. Хорт кодекстің әр жолы 12–14 әріптен тұратын қолжазбадан көшірілгенін де болжады, себебі кодекстің жазушысы ірі қателер жасағанда, олар әдетте 12–14 әріптен тұратын. Кеньон бұл қолжазба Александрияда туған деп ұсынды: "B кодексіндегі Пауыл хаттарының нөмірленуі, оның Галатиялықтар мен Ефестіктерге арналған хаттардың арасында Еврейлерге арналған хаты орналасқан қолжазбадан көшірілгенін көрсетеді – мұндай реттелу басқа жерде тек Сахид нұсқасында ғана кездеседі". Кеньон Пауыл хаттарының реті Мысырмен байланысты екенін де айтты, және Александриялық кодекс сияқты, кейбір кітаптардың атауларында ерекше копт әріптері бар, әсіресе копт му әрпі (ол кеңістікті үнемдеу үшін жолдардың соңында жиі кездеседі). Метцгердің сөзіне қарағанда, "екі Жаңа өсиеттің де маңызды бөліктерінде копт нұсқаларымен және грек папирустарымен ұқсастық, сондай-ақ жазу стилі (әсіресе кейбір атауларда қолданылған копт формалары) Мысыр мен Александрияға сілтеме жасайды". Кодекс бір кезде кардинал Бессарионның меншігінде болған деген болжам бар, себебі кішкентай қосымшада Бессарионның қолжазбаларының біріне ұқсас мәтін кездеседі. Т. С. Скит Бессарионның ұстазы, Константинополь патриарх нотариусы Иоанн Хортасмен, Византия империясы құлаған кезде Константинопольден Римге кітап әкелгенін сенді. Пол Канарт орта ғасырларда қолжазбаға қосылған декоративтік әріптер 10 ғасырдағы константинопольдік безендіруді еске салады деп мәлімдеді, бірақ олардың нашар орындалуы олардың 11-ші немесе 12-ші ғасырда қосылғанын көрсетеді, және Даниял кітабының басындағы кішкентай жазумен байланысты, 12-ші ғасырдан бұрын емес. Т. С. Скит алғашқыда Ватикан кодексі император Константин I-нің Кесариялық Евсевийге 50 Киелі кітапты жасауды бұйырған 50 кітаптың бірі болғанын айтты. Кодекс әдетте 4 ғасырдың ортасына жатқызылады және Синай кодексінен ертерек немесе оған тең деп есептеледі, оның мерзімі 4 ғасырдың басы мен 5 ғасырдың басы арасында сенімді түрде анықталады.
Ватикан кітапханасында
Бұл қолжазба 6 ғасырда Синай кодексімен бірге Кесарияда сақталған деп саналады, себебі екеуінің де Елшілер ісі кітабындағы тараулардың бөлінуі ерекше. Ол Флоренция соборынан (1438–1445 жж.) кейін, Константинопольден Италияға келді. Қолжазба поп Николай V-тің 1448 жылы құрған Ватикан кітапханасында белгілі болғаннан бері сақтаулы, мүмкін 1475 жылғы кітапхананың алғашқы каталогында (1209 сөре нөмірімен) тіркелген, бірақ 1481 жылғы каталогта анық көрінеді. 1481 жылғы каталогта ол "Biblia in tribus columnis ex membranis in rubeo" (үш бағанды пергаменттегі Киелі кітап) деп сипатталған.
Тамақ
16 ғасырда батыс ғалымдары Эразм мен Ватикан кітапханасының префекттері Паулюс Бомбазиус және Хуан Хинес де Сепульведа арасындағы хат алмасуының нәтижесінде қолжазба туралы білді. 1521 жылы Эразм Бомбазиустен Ватикан кодексінде Иоаннның үтірлі аяты бар-жоқ екенін сұрады, ал Бомбазиус 1 Иоанн 4:1–3 және 1 Иоанн 5:7–11 үзінділерінің көшірмесін берді, олар онда жоқ екенін көрсетті. Сепульведа 1533 жылы Эразмның Жаңа өсиетінің (Textus Receptus) Вульгатадан қандай жерлерде өзгеше екенін тексерді және Эразмға 365 оқылған нұсқаны ұсынды, онда Ватикан кодексі соңғысын қолдады, бірақ осы 365 оқылған нұсқаның тізімі жоғалды. Осылайша Ватикан кодексі Textus Receptus емес, Вульгатаға сәйкес келетін ежелгі грек қолжазбасы ретінде танылды. Кейін ғалымдар оның Вульгатадан да, Textus Receptus-тан да өзгеше мәтінге сәйкес екенін түсінді – бұл мәтін басқа да ежелгі грек қолжазбаларында да кездеседі, мысалы, Франция корольдік кітапханасында (қазір Франция ұлттық кітапханасы) сақталған «Региус кодексі» (L). Ватикан кітапханашысы Джулио Бартолоччи 1669 жылы жарияланбаған жинақ жасады; 1819 жылы Шолц Париждегі Корольдік кітапханада оның көшірмесін тапқанға дейін ол қолданылмады. Бұл жинақ толық емес болғандықтан 1862 жылы қайта қарастырылды. 1720 жылы Бентли үшін Мико тағы бір жинақ жасады, содан кейін Рулотта қайта қарады, ол 1799 жылға дейін жарияланбады. Бентли Миллдің Жаңа өсиетте 30 000 нұсқасы бар деген мәлімдемесіне қатты ықпал етті және Жаңа өсиеттің мәтінін оның алғашқы түрінде қайта құруды қалады. Ол Александрия кодексі Жаңа өсиет қолжазбаларының ішінде «әлемдегі ең көнесі және ең жақсысы» деп есептеді. Бентли Александрия кодексінен бұрынғы нұсқаны қайта құру үшін қолжазбаларды пайдалану қажеттігін түсінді. Ол бұл қолжазбаны басқа грек қолжазбаларынан және латын Вульгатасынан алынған оқылған нұсқалармен толықтыру арқылы Никея соборы кезінде болған деп санайтын бір редакцияға қайта оралуы мүмкін деп болжады. Сондықтан ол Ватиканнан жинақ сұрады. Жинақ Александрия кодексімен келіспеді және ол жобаны тастап кетті. 1798 жылы Копенгагенде Эндрю Бирч «Апостолдардың істері» және «Хабарламалар» кітабының кейбір мәтіндік нұсқаларын, 1800 жылы «Аян кітабының», 1801 жылы «Евангелиялардың» нұсқаларын баспаға шығарды. Олар толық емес еді және басқа қолжазбалардан алынған мәтіндік нұсқалармен бірге енгізілді. Олардың көпшілігі жалған болды. Эндрю Бирч Милл мен Ветштейнді Ватиканды дұрыс емес цитаталағаны үшін айыптады және Лұқа 2:38 – Ισραηλ [Исраил] орнына Ιερουσαλημ [Иерусалим] келтірді. «Исраил» деген мәтін Ватикан кітапханасында сақталатын 130-шы кодексте (Vat. gr. 359) кездеседі. 19 ғасырға дейін Ватикан кодексін зерттеуге немесе түзетуге ешбір ғалымға рұқсат етілмеді, және ғалымдар оған ешқандай мән бермеді; шын мәнінде, ол латын мәтіндік дәстүрімен түзетілген деп күдіктелді. Джон Милл өзінің «Пролегомена» (1707) еңбегінде: «In Occidentalium gratiam a Latino scriba exaratum» (батыс әлемі үшін латын жазушысы жазған) деп жазды. Ол қолжазбаның жинақталуына мән бермеді. Ветштейн кодекстің мәтінін білгісі келді, бірақ ол қиын мәтіндік шешімдер қабылдауда оған көмектесе алады деп ойламады. Оның пікірінше, бұл кодекстің ешқандай құқығы жоқ (sed ut vel hoc constaret, Codicem nullus esse auctoris). 1751 жылы Ветштейн Жаңа өсиет қолжазбаларының алғашқы тізімін жасады, Ватикан кодексі B символын алды (жасы үшін) және осы тізімде екінші орын алды (Александрин A, Ефраим C, Беза D және т.б.) Синай кодексі табылғанға дейін (א деп белгіленген). Грисбах Александрия мәтініне жатқызылған тоғыз қолжазбаның тізімін жасады: C, L, K, 1, 13, 33, 69, 106 және 118. Бұл тізімде Ватикан кодексі болмады. Грисбах грек тіліндегі Жаңа өсиеттің екінші (1796) басылымында Марқ, Лұқа және Иоанн жазбаларының александриялық мәтінін растау үшін Ватикан кодексін қосты. Ол Матай кітабының бірінші жартысы Батыс мәтінінің үлгісі болып табылады деп есептеді.
Маңыздылық
Ватикан кодексі Септуагинта мен грек тіліндегі Жаңа Өсиеттің ең маңызды қолжазбаларының бірі саналады. Ол Александриялық мәтін түрінің ең көрнекті үлгісі. Весткотт пен Хорт оны "The New Testament in the Original Greek" (1881) басылымдарында пайдаланды және ол олардың мәтінінің негізі болды. Весткотт пен Хорттан кейін жарық көрген Жаңа Өсиеттің барлық сындық басылымдары, Синай кодексіне қарағанда Ватикан кодексі мәтініне жақын болды, Герман фон Соденнің басылымдары ғана Синай кодексіне жақын болды. Нестле-Аландтың барлық басылымдары мәтіндік ерекшеліктері бойынша Весткотт-Хорт мәтініне жақын. Мәтін сыншыларының қалыпты қабылдауынша, бұл Ілтер хабар, Әрекеттер және Католик хаттары мәтінінің ең маңызды куәсі, Синай кодексімен бірдей мәртебеге ие, бірақ Пауыл хаттарында Батыс оқулары бар және мәтіннің құндылығы Синай кодексіне қарағанда сәл төмен. Қолжазба толық емес. Аланд былай атап көрсетеді: "B – унциалдардың арасындағы ең маңыздысы".
Басқа
Толық дереккөздер тізімі үшін қараңыз: Дж. К. Эллиотт, "Грек Жаңа Өсиетінің қолжазбаларының кітапнамасы" (Кембридж университетінің баспасы: 1989), 34–36 беттер.