Кіріспе
Орта ғасырларда Евангелиелерді бөлу жүйесі, Евсевий канондары, Евсевий бөлімдері немесе Евсевий аппараты деп те аталатын, соңғы антик дәуір мен орта ғасырлар аралығында қолданылған төрт Евангелиенің бөлу жүйесі. Қазіргі мәтіндердегі тараулар мен тармақтарға бөлу тек 13 және 16 ғасырларда енгізілген. Бұл бөлімдерге Киелі кітаптың грек және латын қолжазбаларының көпшілігінде шет белгілерінде кездесесіз, сонымен қатар 5-8 ғасырлардағы сириялық және христиандық палестиналық арамей тілдеріндегі (Codex Sinaiticus Rescriptus) және 14-15 ғасырларға дейінгі эфиопиялық қолжазбаларда да табылады, ал кейбір кітаптар 17 ғасырға дейін жазылған. Олар көбінесе Евангелиелердің басындағы канондық кестелерде жинақталады. Барлығы шамамен 1165 бөлім бар: Матай үшін – 355, Марк үшін – 235, Лұқа үшін – 343, ал Жохан үшін – 232; алайда, әртүрлі қолжазбаларда бұл сандар сәл өзгеше болуы мүмкін. Канондық кестелер оқырманның бойында құдайлық сезімді ояту, түрлі түстер мен үлгілерді түсініп, терең ойлау арқылы Құдаймен рухани байланысқа жету мақсатымен жасалған.
Eusebian canons, Eusebian sections or Eusebian apparatus, also known as Ammonian sections, are the system of dividing the four Gospels used between late Antiquity and the Middle Ages. The divisions into chapters and verses used in modern texts date only from the 13th and 16th centuries, respectively. The sections are indicated in the margin of nearly all Greek and Latin manuscripts of the Bible, but can be also found in periphical Bible transmissions as Syriac and Christian Palestinian Aramaic (Codex Sinaiticus Rescriptus) 5th to 8th century, and in Ethiopian manuscripts until the 14th and 15th centuries, with a few produced as late as the 17th century. These are usually summarized in canon tables at the start of the Gospels. There are about 1165 sections: 355 for Matthew, 235 for Mark, 343 for Luke, and 232 for John; the numbers, however, vary slightly in different manuscripts. The canon tables were made to create a sense of divinity within the reader’s soul, to understand and reflect upon the various colors and patterns to achieve a higher connection with God.
Авторлығы
XIX ғасырға дейін осы бөлістерді 3 ғасырдың басында (220 ж.) Александриялық Аммоний жасаған деп есептелді, ол жоғалған Ізгі хабарлардың үйлесімін құрастырған. Дәстүр бойынша, ол төрт Ізгі хабарды мазмұны мен баяндамасы параллель болатын шағын нөмірленген бөлімдерге бөлген деп саналды. Одан кейін ол соңғы үш Ізгі хабардың бөлімдерін немесе жай ғана бөлім нөмірлерін тиісті евангелисттердің аттарымен бірге Матай Ізгі хабарының сәйкес бөлімдеріне қарама-қарсы бағандарға жазды, оны өзінің Ізгі хабарлар үйлесімінің негізі ретінде таңдаған болатын. Қазір Аммонийдің еңбегі Кесариялық Евсевийдің (265-340) Карпианға жолдаған хатында айтылғанмен ғана шектелген деп есептеледі, атап айтқанда, ол соңғы үш Ізгі хабардың параллель үзінділерін Матай мәтінімен қатар қойған, ал дәстүрлі түрде Аммонийге жатқызылған бөлімдер енді Евсевийге тиесілі деп саналады, өйткені кестелердің соңғы түрі оған байланысты еді.
Евсевий тақталары
Аммонийдың үйлесімділігі Евсевийге, ол өз хатында айтқандай, он кесте (канон) жасау идеясын ұсынды, онда сұрақ тудырған бөлімдер осылай жіктеліп, әрбір Евангелияның басқаларымен қайда келісетінін немесе қайда ерекшеленетінін бірден көрсетуге болады. Алғашқы тоғыз кестеде ол төрт, үш немесе екі евангелистке ортақ бөлімдердің нөмірлерін қатар бағаналарға орналастырды: (1) Матай, Марқ, Лұқа, Жохан; (2) Матай, Марқ, Лұқа; (3) Матай, Лұқа, Жохан; (4) Матай, Марқ, Жохан; (5) Матай, Лұқа; (6) Матай, Марқ; (7) Матай, Жохан; (8) Лұқа, Марқ; (9) Лұқа, Жохан. Оныншы кестеде ол әрбір евангелистке тән ерекше бөлімдерді тізбектеп көрсетті. "Марқ, Лұқа, Жохан" және "Марқ, Жохан" бөлімдері жоқ, себебі Марқ пен Жоханның мәтіндерінде Матайдағыдай параллель жоқ. #МатайМарқЛұқаЖохан кестесі Quo Quattor Canon I. Quo Tres Canon II. Canon III. Canon IV. In Quo Duo Canon V. Canon VI. Canon VII. Canon VIII. Canon IX. In Quo Matth. Proprie Canon X In Quo Marc. Proprie Canon X In Quo Luc. Proprie Canon X In Quo Ioh. Proprie Canon X
Осы кестелердің анықтама және салыстыру үшін пайдалы болуы оларды тез арада кеңінен қолдануға алып келді, ал 5 ғасырдан бастап Амоний бөлімдері Евсевий кестелеріне сілтемелермен бірге қолжазбалардың шетінде көрсетіле бастады. Әр бөлімнің қарама-қарсы бетіне оның нөмірі жазылып, оның астына параллель мәтіндерді табу үшін қарауға болатын Евсевий кестесінің нөмірі қойылды; оныншы кестеге сілтеме жасау осы бөлімнің сол евангелистке ғана тән екенін көрсетеді. Бұл шеттік жазбалар Тишендорфтың Жаңа Өсиетінің бірнеше басылымдарында көшірілген. Евсевийдің Карпианға жазған түсіндірме хаты да кестелер алдында жиі қайта басылды.
Жарықтандырылған канондық үстелдер
Үстелдер әдетте Ілванжилі кітабының басында орналастырылатын; көркемдемелі кітаптарда олар дөңгелек басты арка тәрізді шеңберлерге енгізілетін, олардың жалпы пішіні романдық кезеңге дейін өте тұрақты болды. Бұл пішін 354 жылғы Хронографиядағы сияқты кейінгі антикалық кітап суреттерінің шеңберлерінен алынған. Көптеген жағдайларда үстелдер кітаптың жалғыз әшекейі болып табылады, мүмкін кейбір әріпбасылардан басқа. Атап айтқанда, Евангелист портреттері бар канон үстелдері ерте ортағасырлық кезеңнің алғашқы бөлігінде қолжазба суреттемесінің дамуын зерттеу үшін өте маңызды, себебі осы кезеңде сақталған қолжазбалар өте аз, тіпті ең әшекейлілерінің де кейінірек болған кітаптарға қарағанда жарықтандырылған беттері аз.