Кіріспе

Ұлы қастандық - Британиядағы рим үстемдігіне қарсы көтеріліс (367-368 жж.). Тарихшы Аммиан Марцеллин оны провинциядағы әскери күштердің азаюын пайдаланған варварская конспирация деп сипаттады; көптеген сарбаздар Магненциймен император болуға жасаған сәтсіз әрекетіне қатысып кетті. Аз ғана сарбаз оралды, ал келесі жылдары жабдықтау, жалақы және тәртіп нашар болуы мүмкін. Оқиғалардың нақты хронологиясын анықтау қиын, өйткені олардың негізгі дереккөзі Аммиан сол кезде Антиохияда тұрған. Оның ақпараты екінші қолдан алынған сияқты, шатастырылған және кейбір мәліметтері басқа дереккөздермен келіспейді.

Құрлық

Аммианның айтуынша, келесі оқиғалар болды: 367 жылдың қысында Адриан қабырғасындағы римдік гарнизон көтеріліс шығарып, Каледониядан пикттерге Британияға өтуге жол берді. Сонымен қатар, Аттакотти тайпасы, Ирландиядан (Гиберния) келген скотттар және Германиядан сакстар аралдың батыс және оңтүстік-шығыс шекараларына, мүмкін, үйлестірілген және алдын ала жоспарланған толқындармен қонды. Соғыс жасаған отрядтар римдіктердің дерлік барлық бекіністерін мен елді мекендерін басып алды. Британияның бүкіл батыс және солтүстік бөліктері басылып алынды; қалалар тоналды; азаматтық римдік-британдықтар өлтірілді, зорланды немесе құлдыққа салынды. Франктер мен сакстар да солтүстік Галлияға түсті. Теңіз жағалауы аймағының қолбасшысы (comes maritime tractus) Нектарид қаза тауып, дукс Фуллофауд қоршауға алынған немесе тұтқынға алынған. Олардың жеңілістері Британияда болған деп есептеледі, бірақ Галлияда да болуы мүмкін. Қалған адал әскер бөлімдері оңтүстік-шығыс қалаларында бекінді. Жергілікті римдік агенттер, варварлардың қозғалысы туралы хабарлаған миль ареани, пара үшін өздеріне сенгендерді сатып кеткендей көрінеді, бұл шабуылдарды толығымен күтпегенге айналдырды. Дезертирлер мен қашқан құлдар елді мекендерде аралап, өздерін асырау үшін қарақшылыққа көшті. Қауіпсіздік кеңінен тараған және бастапқыда біріккен болғанымен, көтерілісшілердің мақсаты тек жеке байлыққа жету болды және олар үлкен әскерлер емес, кішкентай топтар ретінде әрекет етті.

Алғашқы әрекеттері

Император Валентиний I сол кезде аламандарға қарсы жорықтап жүргендіктен, жеке өзі жауап бере алмады. Оның орнына әлдебір басшылар тағайындалды, бірақ олар тез шақырып алынды. Алғашқысы – императордың үй сақшысы (comes domesticorum) Северус, оны көп ұзамай қайтарып алып, магистр эквитум Джовинмен ауыстырды. Северус пен Джовин өздерінің зерттеулерін жүргізу үшін Ұлыбританияға сапарлап, императорға есеп беру үшін оралған деген болжам бар, бірақ Аммиан мұны нақты айтпайды. Сонымен қатар, Валентинийдің сол кездегі белгілі маршруты (Кодекс Теодосиандағы жарлықтарда тіркелген) жаз бітіп қалғанға дейін оларға мұны істеуді қиын еткен болар. Олар, мүмкін, тек варварлар шабуыл жасаған Солтүстік Галлия аймақтарына ғана барған шығар.

Теодосийдің келуі

368 жылдың көктемінде Флавий Феодосий басқаратын көмекші күштер Бононияда (Бюлонь-сюр-Мер) жиналды. Олардың құрамында төрт бөлім – Батавтар, Герулдер, Иовийлер және Викторлар, сондай-ақ оның ұлы, кейіннен император Феодосий I және, мүмкін, кейіннен узурпатор Магнус Максим, оның жүрегі болды. Теодосий қысқы ауа райының жұмсаруын пайдаланып, Ричбороға Канал арқылы өтті, ал қалған әскерлерін Бононияда жақсы ауа райын күтуге қалдырды. Бұл Теодосийге маңызды ақпарат жинауға мүмкіндік берді. Ол британдық әскерлердің жеңіліске ұшырағанын, шайқасудан бас тартқанын немесе дезертирлік жасағанын, сондай-ақ көптегендеріне жалақы төленбегенін анықтады. Әскерлер құлдырағаннан кейін Теодосий олармен Лондиниумға (Лондон) жол тартты және оны өзінің базасы етіп белгіледі. Ол жерде ол жаулап алушылармен күресуді бастады: жергілікті ареандардың жаулап алушылармен ынтымақтасқанын білгеннен кейін Теодосий оларды лауазымдарынан шеттетуге бұйрық берді. Жыл соңына қарай варварлар өздерінің туған жерлеріне кері қайтарылды, бүлікшілер жазаланды, Адриан қабырғасы қайта басып алынды және епархияда тәртіп орнатылды. Цивилий билігінде бұрынғы жаулап алушылардың соңғысы 369 жылы уақытша қуылды, мүмкін, оның жеке басқаруындағы әскерлерді пайдаланып, азаматтық жаңару бағдарламасы іске қосылды. Теодосий сонымен қатар Британияға жер аударылған және жаулап алушыларға қосылған Паннониялық Валентиннің күштерін жеңіп, жойды. Британияда кең ауқымды қайта ұйымдастыру жүргізілді, оның ішінде жаңа провинция – Валентия құрылды, бұл, мүмкін, алыс солтүстіктің жағдайын жақсарту мақсатында жасалды. Ақын Клавдиан солтүстік Британияда теңіз шайқастары болғанын айтады. Теодосий варварларға қарсы жазалау экспедицияларын ұйымдастырып, оларға талаптар қоюы мүмкін. Әрине, кейіннен жазылған Notitia Dignitatum Аттакоттидің төрт бөлімі Континенттегі Римге қызмет еткенін көрсетеді. Ареанилер қызметтен алынды және шекаралар Вотадини сияқты шекаралық тайпалардың ынтымақтастығымен нығайтылды, бұл Патернус сияқты адамдардың мансабын белгіледі.

Саяси әсерлері

Теодосий Римге қаһарман ретінде оралып, Жовинус орнына Валентианның аға әскери кеңесшісі болды. Он жыл өткен соң, оның ұлы император атанды. Римдіктер көптеген дүрбелеңдерді тоқтатты, бірақ жоғарыда аталған халықтардың шабуылдары жалғасты.

Шығармалық сілтемелер

Ұлы Қастандық туралы ойдан шығарылған әңгімелер Уоллес Бримнің "Қардағы бүркіт" тарихи романында, Питер Ванситтарттың "Үш алты жеті: Өте маңызды адамның естеліктері" тарихи романында, Стивен Р. Лоухедтің "Талисин" фантастикалық романында, М. Дж. Троудың "Британия" сериясында, Джек Уайттың "Аспан тасы" фантастикалық тарихи романында және Марк Чедборнның "Пендрагон" романында, Джеймс Уайльд атты псевдониммен жазылған. Автор Фрэнсис Хаган Ұлы Қастандықты "Сабинус шежіресі" (The Unquiet Shore, The Reaping of the Sea және The Vengeful Tide) кітаптарының трилогиясында оқиғаның негізгі құрылымы ретінде пайдаланады. Романда бұрынғы трибун Сабинус Римді өзінен-өзі құтқару үшін римдік және варвар күштерін біріктіреді.