Кіріспе

Қытай әскери генералы және жазушы Цы Цзигуан (12 қараша 1528 – 17 қаңтар 1588), әдепті аты Юаньцзинь, көркем есімдері Нантанг және Менчжу, қайтыс болғаннан кейінгі аты Уюй – Мин әулетінің әскери генералы және жазушысы. Ол 16 ғасырда воку пираттарының шабуылдарына қарсы жағалау аймақтарының қорғанысын ұйымдастырумен және Қытайдың Ұлы Қабырғасын нығайтумен ең белгілі. Цы сонымен қатар «Цзи Сяо Синьшу» және «Ляньбин Шиджи» немесе «Әскери жаттығулар туралы жазбалар» (練兵實紀) атты әскери нұсқаулықтардың авторы ретінде танымал, оларды Мин әскеріндегі тәлімгер және қорғаныс жоспарлаушы ретіндегі өзінің тәжірибесіне сүйене отырып жазған. Ол қытай мәдениетінде батыр ретінде құрметтеледі.

Ерте өмір

Ци Цзигуан Шандун провинциясының Луцзяо қаласында, әскери дәстүрі күшті отбасында дүниеге келді. Оның атасы Хунъу императорының қол астында әскери жетекші болып қызмет етіп, шайқаста қаза тапқан. Чжу Юаньчжан Мин әулетінің негізін қалаған император болған соң, Ци әулетіне қазіргі Пенглай ауданындағы Дэнчжоу гарнизонының бас қолбасшысы лауазымын сыйлады. Ци Цзигуанның әкесі Ци Цзиньтун (戚景通) (1473–1544) – шебер жауынгер және адал, жанкешті әскери генерал болған. Отбасының ықпалымен Ци Цзигуан ерте жасынан әскери іске қызығушылық танытты. Бала кезінде ол саздан қамалдар салып, қиыршықтардан казармалар үйіп, бамбук таяқшалары мен қағаздан тулар жасап, достарымен және өзі басшысы болып соғыс ойындары ойнаған. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Ци Цзигуан 17 жасында Дэнчжоу гарнизонының қолбасшылығын өз мойнына алды. Ағалары мен інілері кішкентай болғандықтан, Ван ханымға үйленіп, үй шаруасын оған тапсырды. Гарнизонның теңіз қорғанысын нығайтудан бөлек, 1548–1552 жылдары көктем айларында моңғол шабуылшыларына қарсы Жizhou (薊州, қазіргі Пекиннің шығысында) қорғанысын да басқарды. 22 жасында Ци Цзигуан императорлық әскери емтиханға қатысу үшін Пекинге аттанды. Осы кезде Алтан хан бастаған моңғол әскерлері солтүстік қорғанысын бұзып, Пекинге шабуыл жасап, қоршауға алды. Әскери емтиханға қатысушылар елорданың тоғыз қақпасын қорғауға жұмылдырылды. Ци Цзигуан императорға екі рет қорғаныс жоспарларын ұсынды және шайқаста айқын батылдық пен әскери шеберлік танытып, жаугерлерді жеңді.

Вокуу қарақшыларына қарсы шайқастар

1553 жылы Ци Цзигуан Шандунның воку пираттарына қарсы қорғаныс күштерінің өңірлік әскери комиссарының көмекшісі (都指揮僉事) қызметіне тағайындалды. Шығыс жағалауларын қорқытқан қарақшылар теңіз қарақшылары емес еді. Олар құрлықта ішкі базалар салған және қамалданған қалаларды қоршаған. Олар кем дегенде екі онжылдық бойы үзбей шабуылдар жасады. Бұған қоса, олар тек жапондықтар ғана емес еді. Көбінесе қытайлық топтармен бірігіп жұмыс істеді, көбінесе соңғылары үстемдік танытты. Тіпті кейбір қытай саяхатшылары олардың басшылығын жүзеге асырды. Дегенмен, жапондық қарақшылар негізгі күштерді құрады. Жапония басып алудың базасы болды және жапондықтар барлық әскери тәжірибе мен жабдықты қамтамасыз етті. Ци Цзигуан Шандунның жағалау қорғанысына басшылық еткенде, оның қол астында 10 мыңнан кем сарбаз болды, бірақ тіркелген күші 30 мыңға жетеді. Сонымен қатар, жас және күшті сарбаздардың көп бөлігі өмірлену үшін дезертирлік жасап кетіп, қарттар мен әлсіздерді қалдырды. Әскерлерде жаттығу мен тәртіп жетіспеді, ал қорғаныс құрылыстары жылдар бойына салдарынан тозығы жеткен. 1555 жылдың күзінде Ци Чжэцзянға жіберілді, онда қарақшылық жағдай бақылаудан шығып кеткен. Юй Даёу және Тан Лун сияқты екі басқа генералмен бірге Ци 1558 жылы Цэнь портында (岑港) Мин әскерін шешуші жеңіске жеткізді. Одан кейін оның әскерлері Таочжу (桃渚), Хаймен гарнизоны және Тайчжоуда қарақшыларға қарсы соққы беруді жалғастырды. Цэнь портындағы жеңістен кейін Ци өзінің батырлығы үшін марапатталмады, тіпті воку пираттарымен байланыста болды деген жаламен лауазымынан төмендетілуге жақын болды. Чжэцзяндағы жағдайды бақылауға алғаннан кейін, Ци сарбаздарын жаттықтыруға көшті. Ол негізінен Иу ауданынан кеншілер мен шаруаларды таңдады, себебі оларды адал және еңбекқор деп санады. Сонымен қатар, ол теңізде қарақшыларға қарсы қолданылатын әртүрлі өлшемдегі 44 әскери кеменің құрылысын қадағалады. 1559 жылы Цидің жаңа әскері үшін алғашқы сынақ келді. Тайчжоу аймағында воку пираттарымен бір ай бойы шайқасқаннан кейін, пираттар 5 мыңнан астам адамды жоғалтты, ал Цидің әскері Чжэцзян халқы мен жауы арасында танымал болды. Цидің Чжэцзяндағы әскери табысының нәтижесінде Фуцзянь провинциясында қарақшылық белсенділік күшейді. 10 мыңнан астам қарақшы Фуаньнен солтүстіктен Чжанчжоуға дейін жағалау бойында бекіністер құрды. 1562 жылдың шілдесінде Ци Цзигуан 6 мың элиталық әскерін Фуцзяньға бастап барды. Екі айдың ішінде оның әскері Хенгю (橫嶼), Ниутиан (牛田) және Линдүн (林墩) қалаларында воку пираттарының үш ірі бекінісін талқандады. Алайда, оның әскері де шайқас пен ауру салдарынан жүзге жуық сарбазды жоғалтты. Фуцзяндағы қарақшылықтарды басып тастағаннан кейін, Ци қайтадан Чжэцзянға қайтып, әскерін қайта құрды. Пираттар бұл мүмкіндікті пайдаланып, Фуцзяньға қайта шабуыл жасады, бұл жолы Синхуаны (興化, қазіргі Путиан) басып алды. 1563 жылдың сәуір айында Ци Цзигуан 10 мың сарбазбен Фуцзяньға кіріп, Синхуаны қайтарып алды. Келесі жылы Ци Цзигуан әскерінің бірқатар жеңістері Фуцзяндағы қарақшылық мәселесін толығымен шешуге мүмкіндік берді. 1565 жылдың қыркүйегінде Фуцзянь және Гуандун провинцияларының шекарасында орналасқан Наньяо аралында воку пираттарына қарсы ірі шайқас болды. Ци сол жерде өзінің ескі әріптесі Юй Даёумен бірігіп, жапондық және қытайлық пираттардың қалдықтарын жеңді.

Солтүстік шекарадағы жылдар

Қарақшылардың қаупін жойғаннан кейін, 1567 жылдың соңында Ци Цзигуан императорлық сақшыларды даярлау үшін Пекинге шақырылды. 14 ғасырдың ортасында Юань әулетіне қарсы көтеріліс болғанда, Хунъу императоры моңғолдарды Ұлы Қабырғадан солтүстікке ығыстырып, Мин әулетін құрды. Дегенмен, ол моңғол билігін толығымен жоя алмады, олар келесі екі жүз жыл бойы солтүстік шекараны мазалап келді. Ци 1550 жылы Пекинде болғанда, Түмэд моңғолдарының билеушісі Алтан хан солтүстік қорғанысын бұзып, Пекинге зор зиян келтірді. 1571 жылы Мин әулеті Алтан ханға «Шуньи хан» (順義王) атағын беріп, моңғолдармен сауда қатынастарын орнатты. Алтан хан өз бағыныстағыларына қытай елді мекендеріне шабуыл жасауға тыйым салды. Алайда, Жасагту хан бастаған басқа моңғолдар Цидің қорғанысын сынауға тырысты, бірақ көп табысқа жете алмады. Келесі жылы ол моңғолдардан қорғану үшін Цзичжоудағы әскерге басшылық етуге тағайындалды. Ци Шанхай өтегі мен Цзююн өтегі арасындағы Ұлы Қабырғаның жөндеу жұмыстарын бақылады. Ол сондай-ақ қабырға бойында күзет мұнараларын салуға жетекшілік етті. Екі жылдық қажырлы еңбектен кейін 1000-нан астам күзет мұнарасы салынды, бұл солтүстіктегі қорғаныс қабілетін күрт арттырды. 1572 жылдың қысында Ци 100 000-нан астам сарбазды қамтыған бір айлық әскери оқу-жаттығуын өткізді. Оқу-жаттығулардағы тәжірибесіне сүйене отырып, ол «Әскери оқулар туралы жазбалар» (練兵實紀) атты кітап жазды, ол кейінгі әскери басшылар үшін құнды нұсқаулыққа айналды. Ванли императорының (1570-жылдар) билігінің басында Дуоян тайпасының басшысы Донг Хули бастаған моңғол әскері Мин аумағына үнемі шабуыл жасады. Ци Цзигуанның әскерлері оларды бірнеше рет жеңіп, Донг Хулидің інісі Чантуды тұтқынға алды. Донг Хули өзінің жүздеген туыстарын алып келіп, күзет бекетінде жылап-сықтап мейірім сұрағанда, Ци Цзигуан олардың бағынуын қабылдады. Донг бұрынғы шабуылдардағы тұтқындарды босатып, енді ешқашан Цзичжоуға басып кірмеймін деп уәде берді.

Өлім

Цы Чжан Цзючжэнмен саяси байланыста болды және Чжан қайтыс болғаннан кейін Ванли императорының құрметінен айырылды. 1583 жылдың басында Цы лауазымынан алынды. Одан көп ұзамай әйелі оны тастап кетті, ал қалған өмірін кедейлікте және денсаулығы нашарлап өткізді. 1588 жылдың 17 қаңтарында қайтыс болды.

Чи Цзигуанның кітаптары

Цы Цзигуан өзінің ойлары мен тәжірибесін әскери стратегия туралы екі кітапта – "Джи Сяо Син Шу" (紀效新書) және "Лианбинг Шиджи" (練兵實紀), немесе "Әскери жаттығулар туралы жазбалар" – түсіндірді. Ол сонымен қатар көптеген өлеңдер мен мәтіндер жазып, оларды Жижоудағы қызмет кезіндегі кабинетінің атымен аталатын "Жижи залы жинағы" (止止堂集) деп аталатын жинаққа біріктірді.

Гуанбiнг

Ци Цзигуанның құрметіне «гуанбин» (光餅, Foochow Romanized: guŏng biāng, Малайзия мен Индонезияда «компьян» деп белгілі) деп аталатын қатты нанның бір түрі аталды.

Qi құрметіне аталған кемелер

Қытай Республикасы Әскери-теңіз күштерінің Чэнь Кунг класындағы "Чи Куанг" (FFG 1105) фрегаты, сондай-ақ Қытай Халықтық Азаттық Армиясының Әскери-теңіз күштерінің 680 типті "Ци Цзигуанг" оқу кемесі оның соңынан қуушылықта.

Танымал мәдениетте

1978 жылғы тайваньдық фильм «Ци Цзигуан» (戚繼光) (ағылшынша атауы – «Great General») пираттармен болған қақтығысты көрсетеді. Ци Цзигуанның Шандондағы соңғы жылдары 1980 жылғы гонконгтық «Жазалау бұйрығы» (密殺令) фильмінің сюжетіне алынған. 2008 жылғы қытайлық «Шаолин жауынгерлері» телесериалы Ци Цзигуанның вокуулар мен басқа да жаугершілерден Қытайды қорғау үшін Шаолин монастырының жауынгер монахтарынан көмек сұрауы туралы ойдан шығарылған оқиғаны баяндайды. Малайзиялық актер Кристофер Ли Ци Цзигуан рөлін ойнады. 2017 жылы «God Of War» фильмі – Винсент Чжао басты рөлде ойнаған генерал мен оның әйелінің тағы бір көркемделіп бейнеленген суреті. Актер Ю Бенг Лим сомдаған Ци Цзигуанның тарихи образы 2007-2008 жылдары Discovery Channel және Channel 4 арналарының «Ұлы Қытай қабырғасының артында» / «Ұлы Қытай қабырғасы» атты арнайы бағдарламасында көрсетілген. Бұл деректі фильм Цидің Жоғарғы кеңесші Чжан Цзючжэнмен бірлесіп Ұлы Қытай қабырғасын қайта жаңартуына баса назар аударады.