Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кеңес әскери қолбасшысы (1896–1937)
Soviet military commander (1896–1937)
Иона Эммануилович Якир (Ио́на Эммануи́лович Яки́р; 3 тамыз 1896 – 12 маусым 1937) – Қызыл Армияның қолбасшысы және Бірінші дүниежүзілік соғыс пен Екінші дүниежүзілік соғыс аралығындағы әлемдегі маңызды әскери реформаторлардың бірі. Ол Михаил Тухачевскиймен бірге Ұлы тазалаудың алғашқы және ірі әскери құрбаны болды.
Iona Emmanuilovich Yakir (Ио́на Эммануи́лович Яки́р; 3 August 1896 – 12 June 1937) was a Red Army commander and one of the world's major military reformers between World War I and World War II. He was an early and major military victim of the Great Purge, alongside Mikhail Tukhachevsky.
Алғашқы жылдар
Кишинев қаласында, Бессарабияда, Ресей империясында, еврей фармацевтінің өркендеген отбасында дүниеге келген Якир 1914 жылы жергілікті орта мектепті бітірді. Ресей империясының үкіметі еврейлердің жоғары білім алуына шектеулер қойғандықтан, Якир Швейцариядағы Базель университетінде химия саласында оқыды. Ол сонымен қатар Бессарабия губернаторлық кеңесінің, губернаторлық комитетінің және революциялық комитетінің мүшесі болды. Қарулы қақтығыстар мен бейбіт тұрғындарға қарсы террор Ресей азамат соғысында бірікті. Большевиктердің таптық күрес теориясымен ынталандырылған Якир, Коммунистік партияның басқа мүшелері сияқты, террорға қатысты. Осы қызметі үшін ол сол кездегі ең жоғары советтік әскери наградасы – Қызыл Ту орденімен марапатталды (№2). 1919 жылдың жазында Якир Украинаға 45-ші атқыштар дивизиясын басқаруға жіберілді, ал 1919 жылдың тамызында ол 12-ші армияның Оңтүстік тобының командирі болды, оған 45-ші және 58-ші атқыштар дивизиялары кірді. Әскери білімі жоқ басқа большевик командирлері сияқты, оған осы операцияда штабындағы бұрынғы патша армиясының офицерлері көмектесті, бірақ бұл факт оның науқанды жоспарлау мен басқарудағы рөлін жоққа шығармайды. Осы науқан үшін ол екінші Қызыл Ту орденін алды, ал оның екі дивизиясы да Қызыл Құрмет Туын алды. Сонымен қатар редактор болып жұмыс істеді.
Born in Kishinev, Bessarabia, Russian Empire, into the prosperous family of a Jewish pharmacist, Yakir graduated from the local secondary school in 1914. Because of Imperial Russian governmental restrictions on Jews' access to higher education, Yakir studied abroad at the University of Basel in Switzerland, in the field of chemistry. He also became a member of the Bessarabian Governorate's Council, the Governorate's Committee, and the Revolutionary Committee. The war against armed combatants plus the terror against the civilians were coming together in the Russian Civil War. Encouraged by the Bolshevik theory of class struggle, Yakir, like other members of the Communist party, took part in terror. For his services, he became the second individual (after Vasily Blyukher) to receive the highest Soviet military award of that time, the Order of the Red Banner (engraved as No. 2). In the summer of 1919, Yakir was sent to Ukraine to command the 45th Rifle Division, and in August 1919, he became the commander of the Southern Group of the 12th Army, which included the 45th and 58th Rifle Divisions. Like other Bolshevik commanders who did not have military education he was assisted in this operation by former tsarist army officers on his staff but this fact does not negate his own role in planning and leading the campaign. For this campaign he received his second Order of the Red Banner, and both of his divisions received Red Banners of Honor. and simultaneously editor
1925 жылдың қарашасында Фрунзе қайтыс болғаннан кейін Якир Қызыл Армияның ең қуатты аумақтық құралымдарының, жаңадан ұйымдастырылған Украина әскери округінің (Қиев әскери округін қараңыз) командирі болып тағайындалды. Якир, Тухачевский және басқа реформаторлармен тығыз байланыста, өз округін стратегия, тактикалық және операциялық техника, армия құралымдары мен жабдықтар бойынша кең ауқымды тәжірибелер жүргізу үшін зертханаға айналдырды. Әскерін даярлай отырып, Якир офицерлерінің бастамашылығы мен дербес шешім қабылдау қабілетін ынталандырды. 1928 және 1929 жылдары Якир Берлиндегі Жоғары әскери академияда оқыды. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі дәуірдегі ең талантты әскери қолбасшылардың бірі деп есептелді. Неміс офицерлерінің бірнеше рет сұрауы бойынша Якир Ресей азамат соғысы туралы арнайы лекциялар оқыды. Өз округіне оралғаннан кейін Якир әскери реформаларды жалғастырды. Ол әлемдегі алғашқы ірі танк пен әуе күштері құрамаларын құрушылардың бірі болды. Өзі әскери теоретик болмаған Якир, Тухачевскийдің терең операциялар теориясын әзірлеудегі күшін қатты қолдады. Әлемнің әскери тарихшылары бұл теорияны әлі күнге дейін ерекше теориялық жаңалық деп санайды. 1934 жылы Якир Тухачевскийді Қызыл Армия Бас штабының жоғары лауазымды офицерлері мен әскери округтер командирлері үшін операциялық теория бойынша курстар өткізуге тағайындауды өтінді. Ол бұл өтінішті Иосиф Сталиннің Тухачевскийді ұнатпайтынын білгеніне қарамастан жасады. Жаза ретінде Сталин қорғаныс халық комиссары Климент Ворошиловқа Якирді Қорғаныс комиссариатының беделді кеңесіне мүшелікке алудан бас тартуды бұйырды. 1935 жылы Якирдің билігін азайту үшін Украина әскери округі екі жаңа округке бөлінді: Якирдің басқаруындағы Киев және Харьков. 1935 жылдың қыркүйегінде Якир Киевте Киев және Харьков әскери округтерінің күштерімен ірі әскери маневрлер өткізді. Бұл оқиға Қорғаныс комиссариатының ресми журналы «Красная звезда» басылымында бірнеше мақала жарияланды. Ең бастысы, бұл маневрлер терең операциялар теориясын және соңғы технологияларды сынауға бағытталған. Бұл жаттығуларға барлығы 65 000 әскер, оның ішінде 1 888 десантшы, 1 200 танк және 600 ұшақ қатысты. Бұл ірі танк, әуе күштері және әуеде жүретін құрамалардың бірлескен операцияларымен жүргізілген әлемдегі алғашқы маневрлер болды. Әскерлер майдан бойында, тереңдігімен әрекет етті. Әлемнің ірі армияларының өкілдері маневрлерге қатысты. Француз генералы Люсиен Лозо Қызыл Армияның техникалық және моральдық дайындығы туралы өте жағымды пікірлер білдірді. Германия Вермахты Кеңес инновацияларын Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары көшірді. Фрунзе бастаған реформалар, Якир, Тухачевский және көптеген басқа командирлер Қызыл Армияны әлемдегі ең озық армиялардың біріне айналдырды. Осы жылдары Якир Қызыл Армия Бас штабы академиясында студенттерге әскери істердегі жаңалықтар туралы лекциялар оқыды, оның студенттері оны тамаша лектор және оқытушы деп есептеді. 1935 жылы ол 1-ші дәрежелі Командарм болып тағайындалды, сол кездегі Кеңес Одағындағы екінші жоғары әскери шен.
In November 1925, after Frunze's death, Yakir was appointed commander of the most powerful territorial formations of the Red Army, the newly reorganized Ukrainian Military District (see: Kiev Military District). Yakir, in close coordination with Tukhachevsky and other reformers, made his district into a laboratory for wide ranging experiments in strategy, tactical and operational techniques, army formations and equipment. In training his troops, Yakir encouraged his officers' initiative and ability to make their own judgments. In 1928 and 1929, Yakir studied at the Higher Military Academy ( Führergehilfenausbildung) in Berlin. praised him as one of the most talented military commanders of the post World War I era. Following repeated requests from German officers, Yakir gave special lectures on the Russian Civil War. After returning to his district, Yakir continued military reforms. He was one of the creators of the first large tank and air force formations in the world. Not a military theorist in his own right, Yakir strongly supported Tukhachevsky's endeavor in developing the theory of deep operations. Military historians across the world still consider this theory an outstanding theoretical innovation. In 1934 Yakir requested that Tukhachevsky be appointed to conduct advanced courses on operational theory for high ranking officers of the Red Army General Staff and commanders of military districts. He made this request even though he knew about Joseph Stalin's dislike of Tukhachevsky. In retribution, Stalin instructed Kliment Voroshilov, the Peoples Commissar of Defense, to bar Yakir from membership in the prestigious Advisory Council of the Defense Commissariat. In 1935, in order to diminish Yakir's power, the Ukrainian Military District was divided into two new districts: Kiev, under Yakir's command, and Kharkov. In September 1935 Yakir conducted major military maneuvers in Kiev with the Kiev and Kharkov Military Districts' forces. The event resulted in several cover page articles in the Defense Comissariat's official journal, Krasnaya Zvezda (Red Star). Most importantly, these maneuvers aimed to test the theory of deep operations and the latest technology. A total of 65,000 troops, including 1,888 paratroopers, with 1,200 tanks and 600 aircraft participated in these maneuvers. These were first maneuvers in the world that used combined operations of large tank, air force and airborne formations. The troops acted along a front of with a depth of Representatives of major world armies attended the maneuvers. French general Lucien Loizeau made very favorable comments about the technical and moral readiness of the Red Army. The German Wehrmacht copied Soviet innovations in the years before World War II. The reforms started by Frunze, and continued by Yakir, Tukhachevsky and many other commanders made the Red Army into one of the most advanced armies in the world. During these years, Yakir regularly gave lectures to the Red Army General Staff Academy, informing the students about the newest developments in military affairs; his students considered him an excellent speaker and tutor. In 1935 he was promoted to Komandarm 1st rank, the second highest military rank in the Soviet Union at the time.
Саяси араласу
1925 жылы елдегі билігін нығайтып отырған Сталин Якирдің Украина әскери округіне тағайындалуын бекітті. Бірақ, ол оған толық сенім артпады және өзінің саяси одақтасы Лазар Кагановичке Якирмен жақындасып, оның іс-әрекеттері туралы хабарлауды тапсырды. Коммунистік іске берік сенген Якир ішкі саясатқа белсенді қатысты. Ол Мәскеудегі партияның Орталық комитетінің мүшесі және Украина Коммунистік партиясының Политбюро мүшесі болды. Партия мүшесі ретінде, оған Сталинге қарсы тұруға жеткілікті сенім мен тәуелсіз ойлау қабілеті болмады. Оның соқыр мойынсұнуы оны құтқартпады. Сталин әскери басшыларына тәуелсіз ойлауға рұқсат бермеді – ол төңкеріс қаупінен қорқып жүрді. Сталиннің Якирге қатысы сырттай достық болғанымен, ол оны көтере алмады. 1936 жылы Ұлы тазалау басталғаннан бастап, НКВД Якирдің көптеген жақын серіктерін және бағыныштыларын қамауға алды. (Бұл әдіс тазалау кезінде НКВД үшін қалыпты жағдайға айналды: осылайша олар нысанаға алынған адамның төңірегінде кәсіби және жеке кеңістікті тарылта алды.) Якир Сталинге шағымданушы, тіпті Мәскеуге барып, Ворошиловты жеке сөйлесіп, офицерлердің кінәсіздігін дәлелдеуге тырысқан, санаулы жоғары Совет командирлерінің бірі болды. Алайда, Якирдің шағымдары (және оның басқа да реакциялары) жүргізіліп жатқан тазалауларға наразы екенін көрсетті, бұл Сталиннің оған деген ықыласын одан да азайтты.
Stalin, who was consolidating his power over the country, approved Yakir's appointment to the Ukrainian Military District in 1925. However, he did not trust him fully and instructed his political ally Lazar Kaganovich to become friends with Yakir and to report about his activities. Yakir, who was a firm believer in the Communist cause, was actively involved in internal politics. He was member of the party Central Committee in Moscow and member of the Politburo of the Communist Party of Ukraine. As a party member, he lacked the power of conviction and independent thinking to defy Stalin. His blind obedience did not spare him. Stalin would not allow to his military commanders any independent thinking – he was paranoid of a coup plot. While Stalin's attitude toward Yakir was apparently friendly, the leader could not tolerate him. Starting with the Great Purge in 1936, the NKVD arrested many close associates and subordinates of Yakir. (This method became an NKVD routine in the course of the purges: this way they were able to create a professional and private vacuum around the target person.) Yakir was one of few top Soviet commanders who appealed to Stalin, even travelled to Moscow and tried to convince Voroshilov in person, claiming the innocence of these officers. However, Yakir's appeals (and his other reactions) were a clear sign of his disagreement with the ongoing purges which alienated Stalin even more.
Тұтқындау, сот және өлім
1937 жылдың 10 және 11 мамырында Қызыл Армияда бірнеше маңызды кадрлық өзгерістер болды. Маршал Тухачевский комиссардың орынбасары лауазымынан босатылып, әскери маңызы шамалы Волга әскери округіне қолбасшылыққа жіберілді. Сонымен қатар, Якир де басқа бір қызметке тағайындалды: Киевтен Ленинградқа. Тухачевскийден ерекшеленетіні, бұл тікелей төмендеу емес еді. Тухачевский 22 мамырда жаңа қызметіне жолда келе жатып тұтқындалды. Якир Киев әскери округінде өткен мәжілісте болғанда бұл жаңалықты естіді. Одан кейін оның көңіл-күйі күрт өзгерді – әдетте ол көңілді, жақсы мінезді, әзілдесетін еді. Бұл өзгеріс Ленинградқа ауысуымен байланысты болды. 1937 жылдың 31 мамырында НКВД Якирді тұтқындап, Мәскеудегі Лубянка түрмесіне жеткізді. Ол және тағы жеті ірі әскери қолбасшы (Роберт Эйдеман, Борис Фельдман, Август Корк, Виталий Примаков, Витовт Путна, Михаил Тухачевский және Иероним Уборевич) троцкишілдік-кеңеске қарсы әскери ұйымның мүшелері және нацистік шпиондар деп айыпталды. Фельдманнан басқа, барлығы қатыгездықпен сұраққа тартылды. Якир (олар оны мойындатқанға дейін) өзінің кінәсіз екенін Иосиф Сталинге жолдаған хаттарында да, 11 маусымдағы сотта да қатысты. Ол толығымен құлақтандыруға қатысқанын мойындаса да, тыңшы екенін жоққа шығарды. Сот барысында одан жазбаша мойындауына қатысты толыққанды мәлімет беруі сұралды, бірақ ол қосатыны қалмағанын мәлімдеді. Оның Сталинге жазған соңғы хаттарының бірі қатты әсер етеді. Сталин мен Политбюроның басқа мүшелері оған қатысты келесідей цинизмді пікір білдірді: «Жамандық пен тоқыма» (Сталин). Климент Ворошилов пен Вячеслав Молотов: «Бұл өте нақты анықтама» деп қосты. Лазар Каганович соңында былай деп жазды: «Бұл жаман, қарақшы және тоқыма үшін жаза – тек өлім жазасы». Якир және тағы жеті командир 1937 жылдың 12 маусымында таңертең сот шешімінен кейін, тіпті олардың шағымдарын оқымай-ақ, Мәскеуде атылды. Оларды атқан адам – Василий Блохин, НКВД-нің бас атқарушысы. Дененің қалдықтары сол жерде өртеліп, күлі Донское зиратындағы жаппай қабірге тасталды. Якир отбасының мүшелері, оның кіші інісі Морис Эммануилович (1902–1937) сияқты, бірден өлім жазасына кесілді немесе Гулаг еңбек лагерлеріне жіберілді: Якирдің кіші қарындасы Изабелла Эммануиловна (1900–1986) он жылға дейін он жыл қызмет етті, ал оның әйелі Сара Лазаревна (1900–1971) және он төрт жастағы ұлы Петр Ионович (1923–1982) шамамен жиырма жылға дейін қызмет етті. Якирдің әскери жазбаларына тыйым салынды. Сонымен қатар, генералдарды моральдық жағынан жою үшін газеттер оларды «сатқын» деп атады және олардың өлім жазасын мақұлдаған мақалалар жариялады, оларға танымал кеңес суретшілерінің қолтаңбалары қойылды – олар осы мақалаларға қол қойған-қойылмағанына қарамастан (Борис Пастернак бас тартқандардың қатарында болды).
On 10 and 11 May 1937, the Red Army was shaken up by several major personal changes. Marshal Tukhachevsky was discharged from his position as a deputy commissar and was sent to command the Volga Military District which had little military importance. At the same time, Yakir was also sent to a different post: from Kiev to Leningrad. Unlike Tukhachevsky, it wasn't an obvious demotion. Tukhachevsky was arrested on the way to his new post on 22 May. Yakir attended a conference in the Kiev Military District when he heard the news. His mood changed dramatically afterwards – normally he was cheerful, friendly, making jokes. This shift was attributed to his transfer to Leningrad. On 31 May 1937, the NKVD arrested Yakir, and transported him to the Lubyanka prison in Moscow. He and seven other major military commanders (Robert Eideman, Boris Feldman, Avgust Kork, Vitaly Primakov, Vitovt Putna, Mikhail Tukhachevsky and Ieronim Uborevich) were accused of being members of the alleged Trotskyist Anti Soviet Military Organization and of being Nazi agents. Except for Feldman, who was cooperative, all of them got brutally tortured. Yakir (until they broke him) maintained his innocence, both in correspondence to Joseph Stalin and at his trial on 11 June. Although he generally admitted taking part in a conspiracy, he denied being a spy. During the trial he was asked to provide further details about his written confession but he stated that he couldn't add anything more. One of his last letters to Stalin is really moving. Stalin and other members of the Politburo made a following cynical comments on this, creating a written conversation: "Rascal and prostitute" (Stalin). Kliment Voroshilov and Vyacheslav Molotov added: "A perfectly accurate definition". Lazar Kaganovich finally wrote: "The only punishment for the scoundrel, riffraff and whore is death penalty". Yakir and the other seven commanders were executed in Moscow, virtually right after their trial at the dawn of 12 June 1937, without even reading their appeals. The man who performed their execution was Vasily Blokhin, the chief executioner of NKVD. The corpses were cremated on site, and the ashes were thrown into a mass grave dug at the Donskoye Cemetery. Members of the Yakir family were either immediately executed, like his younger brother, Moris Emmanuilovich (1902–1937), or sent to Gulag labor camps: Yakir's younger sister, Isabella Emmanuilovna (1900–1986) served there 10 years while his wife, Sarra Lazarevna (1900–1971) and his then 14 year old son, Pyotr Ionovich (1923–1982), spent almost 20 years there. Yakir's military writings were banned. Plus, to morally finish the generals, newspapers dubbed them "treasonous", and published articles approving their execution, with the signatures of well known Soviet artists – no matter if they in fact signed these articles or not (among those that refused was Boris Pasternak).
Мұра
Якир туралы пікірлер тіпті бүгін де екіұшты. Жас Азамат соғысының командирі ретінде, ол қарсылық қозғалысының бейбіт тұрғындарына, сондай-ақ казак халқына қарсы артық күш пен зорлық-зомбылық (жалынды таратқыштар, пулеметтер) қолданды деп есептеледі, сонымен қатар ол мүліктерді тартып алуға қатысты. Кейін, шаруашылықты ұжымдастыру жылдарында, ол аштықтан зардап шеккен шаруаларға қарсы жазалау шабуылдары деп саналатын іс-қимылдарды бастады. Көптеген адамдардың пікірінше, ол 1932 және 1933 жылдар аралығында Украинадағы ұлы аштыққа жеке жауапты болды. Сталиннің қаталдығымен салыстырғанда, Якирдің тағы бір кемшілігі болды: ол Киевтегі сәнді өмірін жасырмады (Межигорье резиденциясының сарайларының бірінде тұрды), сондай-ақ ол дачаларын жалдап табыс тапты және саудамен айналысуын тоқтатпады. Бірақ әскери реформатор ретінде Якир адал және ерекше болды. Ол өмірінің соңына дейін Қызыл Армияны жетілдіру үшін жұмыс істеді. 1937 жылдың 10 маусымында, өлім жазасына кесілгенге екі күн қалғанда, ол НКВД басшысы Николай Ежовқа әскери саланың маңызды міндеттері мен өзінің байқаулары туралы кең хат жазды. Оның өлімінен кейін Сталиннің тазартуы оның басшылығында қызмет еткен көптеген офицерлерді жойды. Якирдің көптеген жетістіктері, оның ішінде реформалары және Украина басылып алынған жағдайда партизандық соғысқа дайындықтары жойылды. 1941 жылдың маусымында Германия Кеңес Одағына шабуыл жасаған кезде Қызыл Армия заманауи соғыс жүргізуге қабілетсіз және Якир мен басқа кеңес инноваторлары жақсы білетін әскери өнерді қолданған жаумен күресуге дайын емес еді. Кеңес әскері заманауи операциялық тәсілдер мен тактиканы меңгергенге дейін ауыр жеңілістерге ұшырады және көптеген адамдар мен аумақтарды жоғалтты. Тазартудан аман қалған Якирдің шәкірттері, олар Якирдің басшылығымен алған тәжірибелерін Германияны жеңуге маңызды үлес қосты. Олардың арасында Қызыл Армия Бас штабының бастығы Алексей Антонов, майдан командирлері Андрей Еременко және Иван Черняховский, армия командирі Александр Горбатов болды. Никита Хрущевтің сталинизмнен арылу кезеңінде Якир 1957 жылдың 31 қаңтарында ақталуға ие болды. Оның ескерткіші Мәскеудегі Введенское зиратында орналасқан.
Opinions on Yakir are mixed, even today. As a young Civil War commander, he is thought to have used excessive force and violence (flamethrowers, machine guns) against civilian members of the resistance as well as the Cossack population, and was also involved in requisition. Later, during the years of agricultural collectivization, he launched what are alleged as punitive raids against starving peasants. It is the opinion of many that he was personally liable for the great famine in the Ukraine between 1932 and 1933. He also had other characteristics translated as vices by the puritan Stalin: Yakir never made a secret of his luxurious Kiev lifestyle (he lived in one of the palaces of the Mezhyhirya Residence), and he also lent dachas for profit and never ceased his involvement in trading. But as a military reformer, Yakir was dedicated and remarkable. He worked on the improvement of the Red Army until his demise. On 10 June 1937, only 2 days before his execution, he wrote an extensive letter to Nikolay Yezhov, head of the NKVD, about his observations and the important duties in the field of military. After his death, Stalin's great purge wiped out large number of the officers who had served under him. Many of Yakir's achievements, including his reforms and preparations for guerrilla activities in the event of an invasion of Ukraine, were dismantled. When Germany invaded the Soviet Union in June 1941, the Red Army was largely incapable of modern warfare and unprepared to face an enemy who used military art which Yakir and other Soviet innovators were greatly familiar with. The Soviets suffered terrible defeats and huge human and territorial losses before remastering modern operational approaches and tactics. Yakir's disciples who survived the purge used the experiences which they had gained under Yakir to make a vital contribution to Soviet victory over Germany. Among them were Chief of the General Staff of the Red Army Aleksei Antonov, Front commanders Andrei Yeremenko and Ivan Chernyakhovsky, and Army commander Alexander Gorbatov. During Nikita Khrushchev's de Stalinisation, Yakir was rehabilitated on 31 January 1957. His cenotaph is in the Vvedenskoye Cemetery in Moscow.