Ресейлік нигилизм: 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы радикалдық қозғалыс

Кіріспе

1860–1917 жылдардағы Ресей қозғалысы, жоққа шығару мен азаттықты жақтады. Революциялық философиялық қозғалыс, Ресейде, саяси нигилизммен шатастырмау керек. Ресейлік нигилистік қозғалысы – 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Ресей империясындағы философиялық, мәдени және революциялық қозғалыс, одан кең философия пайда болды. Орыс тілінде нигилизм (нигилизм; латын тілінен nihil – ештеңе деген мағынада) сөзі, қозғалыстың моральға, дінге және дәстүрлі қоғамға жасаған шабуылдарын білдірді. Қозғалыстың аты әлі белгілі болмаған кезде, ол өткендегі әлеуметтік реформаторлардан көңілі қалған жас радикалдардың ұрпағынан және ескі аристократиялық зиялы қауым мен жаңа радикалдық интеллигенция арасындағы өзгешеліктердің күшеюінен туындады. Ресейлік анархист Петр Кропоткин, «Британ энциклопедиясында» жазғандай, «нигилизмді – барлық түрдегі зорлық-зомбылыққа, екіжүзділікке, жасандылыққа қарсы күрес пен жеке бостандық үшін күрес символы» деп түсіндірді. Нигилистік философияның ерте түрі ретінде, орыс нигилизмі барлық моральды, философияны, дінді, эстетиканы және әлеуметтік институттарды құндысыз және мағынасыз деп қарастырды, бірақ барлық этикада, білімде және адам өмірінде мағынасыздық көрмеді. Дегенмен, ол қатаң детерминизм, атеизм, материализм, позитивизм және эгоизм теорияларын қамтыды. Бұл Ресейге Ағарту дәуірінің негізгі элементтерін сіңіру және ерекше жағдайда қайта қарастыру мақсатында жасалды, ал алдыңғы буынның батыстық көзқарасынан бас тартты. Ресейлік нигилизм, әдептілікке күмәнді қараушылықты дамытып, кейде өзімшілдікті мақтап, өзін моральдық биліктен босатқандарды қолдады. Оның ең толық түрінде ол ортақ идеалдардың болу мүмкін еместігін жоққа шығарды, оның орнына салыстырмалылық пен жекелеген көзқарасты жақтады. Нигилистер күтілгендей, Ресей православиелік діни билігімен, сондай-ақ басым отбасылық құрылымдармен және патшалық автократиямен қақтығысқа түсті. Көптеген нигилистер революциялық белсенділікпен байланысты болғанымен, олардың көпшілігі саяси емес еді, керісінше, саясатты адамзаттың ескірген кезеңі деп санады. Олардың пікірінше, қазіргі жағдайды жою бағдарламасы құрылмағанша, ешқандай конструктивті бағдарлама дұрыс тұжырымдала алмайды, және кейбір нигилистер қоғамдық принциптерді әзірлеуді бастағанмен, олардың осы тұрғыдағы тұжырымдамалары белгісіз болды. 1862 жылы кең таралған революциялық өртке салу, 1860 және 70-жылдардағы бірқатар кісі өлтірулер мен кісі өлтіруге талпынулар, сондай-ақ 1881 жылы патша Александр II-нің қазасы, ресейлік нигилизмді Еуропа бойынша саяси терроризм мен зорлық-зомбылық қылмысы ретінде сипаттады. Кропоткиннің пікірінше, зорлық-зомбылық пен терроризм қолданылған кезде, бұл нақты революциялық жағдайға байланысты және нигилистік философияға тән емес. Профессор Т.Ж.Ж. Алтизер Ресей нигилизмінің 20 ғасырдың большевистік нигилизмінде ең терең көрініс тапқанын мәлімдейді.

1860–1917 Russian movement advocating negation and liberation
the revolutionary philosophical movement in Russia, not to be confused with Political nihilism

The Russian nihilist movement was a philosophical, cultural, and revolutionary movement in the Russian Empire during the late 19th and early 20th centuries, from which the broader philosophy of originated. In Russian, the word нигилизм (нигилизм; meaning 'nihilism', from Latin nihil 'nothing') came to represent the movement's unremitting attacks on morality, religion, and traditional society. Even as it was yet unnamed, the movement arose from a generation of young radicals disillusioned with the social reformers of the past, and from a growing divide between the old aristocratic intellectuals and the new radical intelligentsia. Russian anarchist Peter Kropotkin, as stated in the Encyclopædia Britannica, "defined nihilism as the symbol of struggle against all forms of tyranny, hypocrisy, and artificiality and for individual freedom." As only an early form of nihilist philosophy, Russian nihilism saw all the morality, philosophy, religion, aesthetics, and social institutions which were in place as worthless and meaningless but did not necessarily see meaninglessness in all ethics, knowledge, and human life. It did however, incorporate theories of hard determinism, atheism, materialism, positivism, and egoism in an aim to assimilate and distinctively recontextualize core elements of the Age of Enlightenment into Russia while dropping the Westernizer approach of the previous generation. Russian nihilism developed an atmosphere of extreme moral scepticism, at times praising outright selfishness and championing those who held themselves exempt from all moral authority. In its most complete forms it also denied the possibility of common ideals, instead favouring a relativist and individualistic outlook. Nihilists predictably fell into conflict with the Russian Orthodox religious authorities, as well as with prevailing family structures and the Tsarist autocracy. Although most commonly associated with revolutionary activism, most nihilists were in fact not political and instead discarded politics as an outdated stage of humanity. They held that until a destructive programme had overcome the current conditions no constructive programme could be properly formulated, and although some nihilists did begin to develop communal principles their formulations in this regard remained vague. With the widespread revolutionary arson of 1862, a number of assassinations and attempted assassinations of the 1860s and 70s, and the eventual assassination of Tsar Alexander II in 1881, Russian nihilism was characterized throughout Europe as a doctrine of political terrorism and violent crime. Kropotkin argues that while violence and terrorism were used, this was due to the specific revolutionary context and was not inherent to nihilist philosophy, Professor T. J. J. Altizer further states that Russian nihilism in fact had its deepest expression in a Bolshevist nihilism of the 20th century.

Анықтама

Нигилизм термині Батыста орыс қозғалысын талқылау кезінде, әсіресе революциялық қызметке қатысты, кеңінен бұрмаланған. Батыс комментаторларының бұл қателігін сынға алып, Сергей Степняк-Кравчинский революционерлердің өздерін социалистік революционерлер деп, немесе бейресми түрде радикалдар деп атағандарын айтты. Дегенмен, Ресейден тыс жерлерде нигилист термині елдің революциялық ортасының барлығына қолданылып, дұрыс емес түсініктеме берілді. «Британника энциклопедиясы» бұл терминді орыс тілінде алғаш рет Николай Надеждин қолданғанын, ал ол Василий Берви-Флеровский және Виссарион Белинский сияқтылармен бірге оны күмәнділікпен синоним ретінде қолданғанын көрсетеді. Өзі Надеждин бұл терминді Александр Пушкинге қатысты қолданған. Содан бері Михаил Катков, бұл терминнің моральдық принциптерді жоққа шығаруынан туындаған революциялық әлеуметтік қауіп ретінде түсіндірді. Материализмге қарсы айыптаулар жеткілікті қорлаушылық емес деп есептелген кезде бұл термин кеңінен қолданысқа енді. Нигилистік қозғалыстың зияткерлік тамырларын 1855 жылға, тіпті одан да ертерек кездерге дейін табуға болады, онда ол негізінен моральдық және эпистемологиялық күмәнділіктің философиясы болды. Алайда, бұл термин 1862 жылға дейін танымал болған жоқ, Иван Тургеневтің «Аталар мен балалар» романында нигилизм жас буынның, шестидесятниктердің дәстүршілдерге және олардан бұрынғы прогрессивті реформаторларға, сороковниктерге деген көңілінің толуын сипаттау үшін қолданылды. Бұл 1861 жылғы азат ету реформасынан кейін шаруалардың жағдайының нашарлауына байланысты болды. Тургенев романындағы нигилистік кейіпкерлер өздерінің теріске шығару қажеттілігін, осы замандағы ең маңызды нәрсе осы екенін айтып, өз еркімен бұл атауды қабылдады. Қозғалыс та бұл атауды тез қабылдады, романның консерваторлар мен жас буын арасындағы бастапқы қарсылығына қарамастан, тіпті бұл термин қабылданбаған жағдайларда да, оны мойындады. Дмитрий Писарев реалист терминін нигилистік ұстанымды сипаттау үшін қолданды, сонымен қатар бұл термин Пушкиннен кейін пайда болған реализм әдеби ағынының атауы болды. Писарев нигилизмді қолдағанмен, реализм термині нигилизмге тән субъективизм мен мәнсіздік сезімін жойып, метафизиканы, софистиканы, сезімталдықты және эстетизмді жоққа шығарды. Кейінгі саяси ахуалда Александр Герцен нигилизмді сороковниктердің өнімі ретінде, шестидесятниктер қабылдаған нәрсе ретінде ұсынды. Қазіргі заманғы зерттеулер орыс нигилизмін күмәнділікпен теңестіруге қарсы тұрып, оны нигилистік қозғалыстың негізгі Прометейлік сипатымен байланыстырады. Шындығында, нигилистер орыс халқының Прометейлік күшін босатуға тырысты, олар оны прототиптік тұлғалар класында, өз сөздерімен айтқанда, «жаңа типтерде» көріп отырды. Бұл тұлғаларды Николай Чернышевский рационалды эгоисттер, Писарев және Николай Шелгунов – ойлы пролетариат, Петр Лавров – сыншыл ойлы тұлғалар, Николай Михайловский – интеллигенция, ал басқалары – мәдени пионерлер деп қарастырды. Нигилизм орыс халқының мәңгілік темпераментіне де байланыстырылды, бұл қозғалыстан бұрыннан бар болған. Халықшылдықпен байланысы бар болғанымен, көптеген нигилистер саясаттың рөлін ескірген және маңызсыз деп санады. Олар саясаттан бас тартты, ал саяси көзқарастары немесе социалистік симпатиялары барлар бұлыңғыр болды. Ресейлік нигилизм субмәдени, философиялық тұрғысынан және дұрыс емес саяси терроризмнің бір түрі ретінде де анықталды. Осы негізгі кезеңде қозғалыстың контрмәдени аспектілері елде сенсация тудырды, тіпті ұсақ бұзушылықтар да нигилистерді ұзақ мерзімге қамауға немесе Сібірге жер аударуға себеп болды, онда революциялық көзқарастар пісіп жетілді. Өз мәнінде, орыс нигилизмі сороковниктер мен шестидесятниктер арасындағы үнемі дамитын диалогта өмір сүрді. Тарихшы М.А. Гиллеспи былай деп жазады: «Олардың идеализмнің биік тұстарына тартылуының себебі, бір жағынан, автократияның саяси атмосферасының тұншықтыруы болды, екінші жағынан, патша Николай І-нің орыс қоғамын пруссиялық үлгіде қайта құруға жасаған тыңсыздауының салдары болды». «Идеалға қашуларына зияткерлік жағынан Фримасондық теософия дайындады, ол сол кезде орыс тілінде үлкен зияткерлік күшке ие болды, әсіресе радикалды ортодоксалды секталардың, «ескі сенушілердің» богемиялық мистикасымен қалыптасқан зияткерлік білімі барлар арасында». Дегенмен, сороковниктер шестидесятниктердің идеологиялық жетістіктері үшін ықпалды топырақ болды, тіпті олардың қақтығыстарында да.

The term nihilism has been widely misused in the West when discussing the Russian movement, especially in relation to revolutionary activity. Criticizing this misterming by Western commentators, Sergey Stepnyak Kravchinsky stated that revolutionaries themselves simply identified as socialist revolutionaries, or informally as radicals. However, from outside Russia, the term nihilist was misapplied to the entirety of the country's revolutionary milieu. The Encyclopædia Britannica attributes the probable first use of the term in Russian publication to Nikolai Nadezhdin who, like Vasily Bervi Flerovsky and Vissarion Belinsky after him, used it synonymously with skepticism. Nadezhdin himself had applied the term to Aleksandr Pushkin. From there, nihilism was interpreted as a revolutionary social menace by the well known conservative journalist Mikhail Katkov, for its negation of moral principles. The term came into favour when accusations of materialism proved no longer sufficiently derogatory. The intellectual origins of the nihilist movement can be traced back to 1855 and perhaps earlier, where it was principally a philosophy of moral and epistemological skepticism. However, it was not until 1862 that the term was first popularized when Ivan Turgenev's celebrated novel Fathers and Sons used nihilism to describe the disillusionment of the younger generation, the šestidesjatniki, towards both the traditionalists and the progressive reformists that came before them, the sorokovniki. This at a time when the terms faced by serfs under the emancipation reform of 1861 were seen as bitterly failing. The nihilist characters of Turgenev's novel take up the name of their own volition, stating that negation is the most necessary thing in the present age and as such they deny everything. Likewise, the movement very soon adopted the name, despite the novel's initial harsh reception among both the conservatives and younger generation, and wherever the term was not embraced it was at least accepted. The term realist was used by Dmitry Pisarev to describe the nihilist position and was also the name of a literary movement, literary realism, which had flourished in Russia in the wake of Pushkin. Although Pisarev was among those who celebrated the embrace of nihilism, the term realism may have done away with the connotations of subjectivism and nothingness that burdened nihilism while retaining the rejection of metaphysics, sophistry, sentimentality, and aestheticism. In a notably later political climate, Alexander Herzen instead presented nihilism as a product of the sorokovniki that the sestidesjatniki had adopted. Contemporary scholarship has challenged the equating of Russian nihilism with mere skepticism, instead identifying it with the fundamentally Promethean character of the nihilist movement. In fact, the nihilists sought to liberate the Promethean might of the Russian people which they saw embodied in a class of prototypal individuals, or new types in their own words. These individuals were seen by Nikolay Chernyshevsky as rational egoists, by Pisarev and Nikolai Shelgunov as the thinking proletariat, by Pyotr Lavrov as critically thinking personalities, by Nikolay Mikhaylovsky as the intelligentsia, and by others as cultural pioneers. Nihilism has also been attributed to a perennial temperament of the Russian people, long pre existing the movement itself. Overlapping with forms of Narodism, However, the role of politics was seen as outdated and irrelevant by most nihilists. Rather, they discarded politics, and those who did hold political views or socialist sympathies remained vague. Russian nihilism has also been defined in subcultural terms, in philosophical terms, and incorrectly as a form of political terrorism. During this foundational period, the countercultural aspects of the movement scandalized the country and even minor indiscretions left nihilists imprisoned for lengthy periods or in exile to Siberia, where grittier revolutionary attitudes fermented. At its core, Russian nihilism inhabited an ever evolving discourse between the sorokovniki and the šestidesjatniki. "Their attraction to the airy heights of idealism was partly a result of the stultifying political atmosphere of the autocracy, but was also an unintended consequence of Tsar Nicholas I's attempt to Prussianize Russian society", writes historian M. A. Gillespie. "Their flight from the harsh reality of everyday life into the ideal was prepared on an intellectual level by the theosophy of Freemasonry, which exercised great intellectual force in Russian at the time, especially among those whose intellectual education had been shaped by Böhemian mysticism of the radical orthodox sects, the so called Old Believers." Despite this, the sorokovniki provided the fertile soil for the šestidesjatniki's ideological advancements, even in their confrontations.

Батысқа қарай бет алушылар

Батысшылдар – 1840-50 жылдардағы интеллигенцияның прогрессивті қанаты болды, олар Ресейдің дамуы үшін Батыс Еуропалық идеяларды қабылдауды қажетті бағыт деп қарады. Жалпы алғанда, батысшылдар либералдық реформалардың, жекелеген шаруалардың құлдығын жоюдың, батыс ғылымы мен технологиясының және әсіресе Франция мен Германиядан әкелінген ағартушылық идеялардың жақтаушылары еді. Бұл буынның басқа да көрнекті өкілдеріне Иван Тургенев және Виссарион Белинский кіреді.

Разоночинци

Разночинцы (мәні "дәрежесі анықталмаған"), 18-шы ғасырда әртүрлі төменгі орта тапқа жататын адамдарды белгілеу үшін заң жүзінде пайда болған, ал 19-шы ғасырда Ресей интеллигенциясындағы өкілдері көбейген, бірақ нақты анықтамасы жоқ әлеуметтік топқа айналды. Қарапайым тілмен айтқанда, разночинцылер – "білімді қара халық" еді. Бірақ олардың тегіне шаруалар, шетелдіктер, алым төлейтін халықтар, сондай-ақ саудагерлер, гильдия мүшелері, қала тұрғындары сияқты қалалық салық төлеушілер кірмейтін. Оларға көбінесе дін қызметкерлерінің, мемлекеттік қызметкерлердің, зейнеткер әскерилердің және кіші лауазымды шенеуніктердің отбасылары жатты. Көптеген белгілі нигилист ойшылдар кедейлік пен қиындықтардан алыс өмір сүргенімен, тіпті кейбіреулері аристократ отбасында туған. Дегенмен, разночинцылер мен жаңа радикалдар арасындағы байланыс, бұрынғы буын аристократ зиялыларының басымдығымен салыстырғанда, жиі аталып өтті. 1840 жылдардың өзінде разночинцылер орыс қоғамы мен мәдениетінің дамуына зор ықпал етті, осы топтың интеллигенциясы "революциялық интеллигенция" деген ұғыммен теңестірілді. Виссарион Белинский және Петрашевский шеңберінің мүшелері осы қозғалыстың көрнекті өкілдері болды, олар жекебасшылықты жоюға күш салды. Нигилист буын өкілдерінің ішінде Николай Чернышевский, Николай Добролюбов және Максим Антонович атеисттік материализмге бет бұрмас бұрын, барлығы дін қызметкерлерінің шаруа отбасынан шыққан ұлдары еді.

Ресейлік материализм

Ресейлік материализм, ол тез арада ресейлік нигилизммен синонимге айналды, Германиядан келген солшыл Гегельдік материализм мен француз ағартушылығының кейінірек тигізген әсерінің нәтижесінде дамыды. Бұл идеяның бастауы Людвиг Фейербахтан шықты, ол сороковниктер кезінде кең таралған неміс идеализміне тікелей қарсылық ретінде пайда болды, атап айтқанда Фридрих Шеллинг, Георг Гегель және Иоганн Фихтетің еңбектері. Дегенмен, нигилистер деп алғашқыда көбінесе ересек буын өкілдері сипатталды, ал солшыл гегельшілер нигилизмді анықтауға көшті. 1866 жылы патша Александр II-ге жасалған қастандық әрекетінен кейін цензураға тап болғандықтан (соның салдарынан мазмұнының көп бөлігі түсініксіз және жасырылып қалды) ресейлік материализмтің ашық академиялық дамуы мемлекет тарапынан тоқтатылды және он тоғызыншы ғасырдың соңына дейін маңызды интеллектуалдық жаңаруды бастан кешпеді. "Рутледж философия энциклопедиясы" былай деп мәлімдейді:

Материалистердің философиялық мұрасының жалғыз нақты көрінісі – олардың орыс марксизміне тигізген әсері болды. Ресейде марксизмнің дамуына ең көп жауапты екі ойшыл – Георгий Плеханов пен Владимир Ленин, Чернышевскийге тиісінше "көп" және "аса зор" ықпал еткенін айтты. Ресей тарихының коммунистік кезеңінде басты "нигилистік" теоретиктер "Ресейлік революциялық демократтар" деген атаумен ресми түрде мақталып, Маркстан бұрынғы философия тарихындағы ең маңызды материалистік ойшылдар деп есептелді.

Солшыл гегельдіктер

Ресейдегі солшыл гегелиандық ағым гегельдік ойды радикалдандыруға және Людвиг Фейербахтың материализміне ден қоюға тырысқан батыстық буынмен басталды. Олардың арасында Александр Герцен мен Михаил Бакунин де болды, екеуі де ақсүйек отбасынан шыққан, алайда Герцен заңсыз туған бала еді. Бакунин 1838 жылы гегельшіл болып, 1840 жылы Берлинге сапар шеккеннен кейін тез арада солшыл гегельшілге айналды. Сол жылы Герцен Август Циешковский және Фейербах арқылы түсіндірілген Гегельдің жеке талдауын жасауға кірісті. Бакунин де, Герцен де материализмнің шектен шығуына алаңдады. Бакунин орыс материалисі ретінде қатаң қарастырылса, Герцен эмпирикалық материализм мен абстракт ойдың арасын келтіруге ұмтылды. Ол универсализмді идеализмнің маңызды жетістіктерінің бірі деп санады, оған шикі материализм қауіп төндіруі мүмкін. Гегельдік диалектиканы радикалды солшыл көзқараспен түсіндіруге жасалған алғашқы маңызды әрекеттердің бірі ретінде Бакунин 1842 жылы «Германиядағы реакция» атты мақаласын жазып, өзінің атақты мәлімдемесімен кейінгі нигилистер буынына жол көрсетті:

«Сондықтан, мәңгілік және түсініксіз тіршіліктің бастауы болғандықтан ғана жоятын және құртатын мәңгілік рухқа сенейік. Құртуға құштарлық – сонымен қатар шығармашылық құштарлық!» Бакунин мен Герцен ашық түрде солшыл саясатты қолдағандары үшін батыстық топтағы басқалар тарапынан наразылыққа ұшырады. Герцен үшін бұл Пьер Жозеф Прудонның анархистік социализмін қабылдауымен байланысты болды, оның идеяларын 1840 жылдары Мәскеудің радикалдық айналымдарында таратуға кірісті. Бакуниннің анархизмге деген қызығушылығының алғашқы көкжиегі де осы шақтарға саяды. Бакунин Виссарион Белинскийге гегельдік ойды таныстырған. Көптеген жағдайларда ол алтыдесятниктердің біріншісі саналды, Николай Чернышевский 1840 жылдардың соңында Фейербах, Герцен және Белинскийдің жақтасы болды. Осы кезде ол социалистік материализмге ұмтылып, Петрашевский үйірмесінің мүшелерімен тығыз байланыста болды.

Нигилизмге көшу

1855 жылы Николай I қайтыс болғаннан кейін және келесі жылы Қырым соғысы аяқталғаннан кейін ғана бұл Фейербахтық материалистік бағыт кең философиялық қозғалысқа айналды. Александр II таққа отырғаны университеттерге түсу шарттарын либералдау реформаларымен толықтырып, баспаға бақылауды әлсіретті, бұл осы қозғалыс үшін тиімді жағдай жасады. Жаңа буын солшыл гегельшілдерден әлі де үйреніп тұрды, бірақ Гегель мен олардан ықпал алған неміс идеалистерінен толығымен бас тартты. Бакунин мен Герцен сияқты алғашқы ойшылдар Фитче мен Гегельдің еңбектерін пайдаланғанмен, жас буын идеализмді қабылдамай, саясаттан да қол үзді. Тарихшы К. Петров былай деп жазады:

Бакунин мен Герцен нигилистік көзқарастар ұстанды және нигилистердің ісіне үлес қосты. Дегенмен, нигилистік «әкелер» мен нигилистік «балалар» арасындағы маңызды айырмашылықтарды естен шығармау керек. Герценді бірнеше жағдайда нигилист деп санауға болар болса да, ол ескі буынға жататындықтан, философиялық идеализмге бейімділігіне байланысты, 1860 жылдардағы нигилистердің кейбіреулері оны «өзгеше» санайтын. Неміс материалистері Людвиг Бюхнер, Якоб Молешотт және Карл Вогт жаңа үміткерлерге айналды. Сонымен қатар, Джон Стюарт Миллдің утилитаризм идеялары, оның буржуазиялық либерализмі жек көрініп тұрса да, кейіннен Чарльз Дарвин мен Жан Батист Ламарк сияқты эволюциялық биологтардың ықпалы сезілді. 1855 жылы Чернышевский өзінің алғашқы философиялық еңбегі және магистрлік диссертациясы «Өнердің шындыққа қатысты эстетикалық байланысы» атты жұмысын аяқтады, онда Фейербахтың әдістерін Гегель эстетикасын сынау үшін қолданды. 1850 жылдардың ортасында Николай Добролюбов университеттің белсенді қатысушысы және ақын ретінде көзге түсті. Ол «шестьдесятниктердің» бірі ретінде орыс материализмінің идеяларын одан әрі дамытып, кейде жетекші нигилист ретінде қарастырылды. Шындығында, Добролюбов Нигилизм терминін Тұргенев оны танымал еткенге дейін кейде қолданған, ол оны социолог және «шестьдесятник» Василий Берви-Флеровскийден алған, ол оны скептицизммен бірдей мағынада қолданған. Чернышевскиймен бірге, ол «Современник» әдеби журналына жазды, ал Чернышевский оның бас редакторы болды. Олардың еңбектері арқасында журнал сол кезде революциялық ойдың басты құралына айналды. Олар екеуі, кейіннен Максим Антонович пен Дмитрий Писаревтің ізбасарлары, Белинский бастаған әлеуметтік мазмұнды әдеби сынның орыс дәстүрін жалғастырды. Орыс әдебиеті туралы пікірталас оларға цензураның рұқсатынсыз жариялай алмайтын ойларын жариялауға мүмкіндік берді. Писарев өзі алдымен «Рассвет» үшін, содан кейін «Русское Слово» үшін жазды, соңғысы радикалды қозғалысқа ықпалы жағынан «Современникке» бәсекелес болды. 1850 жылдардың соңында Чернышевский саяси радикалданды және Герценнің әлеуметтік пікірталасын қабылдамай, өзін революциялық социалистік мақсатқа арнады. Чернышевский мен Сеченов табиғат ғылымдарының адам және жануарлар өмірін детерминистік үлгіде зерттеуге толыққанды жеткілікті екенін айтты, ал Сеченов осы мәселеде Чернышевскийге ерекше ықпал етті. Бұл жасырын аргументтің пайдалы болуына себеп болды, өйткені мемлекеттік цензура діни догмаларын тікелей сынауға жол бермеді.

Bakunin and Herzen held nihilistic views and contributed to the nihilists' cause. One should, however, remember that some significant differences remain between the nihilist "fathers" and the nihilist "children". Although Herzen could be qualified as a nihilist in several senses, he was by virtue of belonging to an older generation, supposedly prone to philosophical idealism, still regarded as an "other" by some of the canonized nihilists among the 1860s generation. German materialists Ludwig Büchner, Jacob Moleschott, and Carl Vogt became new favourites. Further influence came from the utilitarian ideas of John Stuart Mill, though his bourgeois liberalism was detested, and later from evolutionary biologists Charles Darwin and Jean Baptiste Lamarck. In 1855, Chernyshevsky completed his first philosophical work and master's dissertation "The Aesthetic Relation of Art to Reality" — applying Feuerbach's methods to a critique of Hegelian aesthetics. The mid 1850s also saw the emergence of Nikolay Dobrolyubov as a budding university activist and poet. As a fellow šestidesjatnik, he further elborated the ideas of Russian materialism and is at times seen as a leading nihilist. Dobrolyubov had in fact occasionally used the term nihilism prior to its popularization at the hands of Turgenev, which he had picked up from sociologist and fellow šestidesjatnik Vasily Bervi Flerovsky, who in turn had used it synonymously with skepticism. Together with Chernyshevsky, of whom he was a disciple and comrade, Dobrolyubov wrote for the literary journal Sovremennik—Chernyshevsky being its principle editor. With their contributions, the journal became the primary organ of revolutionary thought in its time. The two of them, later followed by Maxim Antonovich and Dmitry Pisarev, had taken up the Russian tradition of socially charged literary criticism which Belinsky had begun. The discoursing of Russian literature allowed them the vehicle to have their ideas published that censorship would not have otherwise granted. Pisarev himself wrote at first for Rassvet and then for Russkoye Slovo—the latter of which came to rival Sovremennik in its influence over the radical movement. By the late 1850s however, Chernyshevsky had become politically radicalized and began to reject Herzen's social discourse, devoting himself instead to the revolutionary socialist cause. Chernyshenvsky and Sechenov shared the argument that the natural sciences were wholly adequate to study human and animal life according to a deterministic model, and Sechenov lent particular influence to Chernyshevsky in this regard. This more subtle argument was favoured since state censorship made no allowance for outwardly challenging its religious doctrines.

Базаровтық

, Дмитрий Писарев танымал еткен, нигилизм термині алғаш рет танымал болған Иван Тургеневтің «Әкелер мен ұлдар» кітабындағы нигилистік кейіпкер Евгений Базаровтың стилі мен цинизмін айқын қабылдау болды. Писарев 1861 жылы университетті бітірді, сол жылы крепостнойлық құқық жойылып, Санкт-Петербургте алғашқы студенттік демонстрация өтті. Тургеневтің өзі роман жарық көрген 1862 жылы зорлық-зомбылық акцияларына қатысушылар өздерін нигилист деп атай бастағанын айтады. Студенттік белсенділіктің күшеюі Александр II білім беру министрі Александр Васильевич Головниннің басшылығымен білім беру реформаларының негізін қалады. Алайда бұл реформалар, разносчик интеллигенциясының кеңеюіне мүмкіндік берсе де, студенттерге қосымша құқықтар беруден бас тартып, университеттерге түсу тек ерлерге ғана арналды. Тарихшы Кристиан Петров былай деп жазады: «Жас нигилисттер дұрыс келмейтін қара пальто киіп, тазаланбаған жұмысшылар сияқты көрінуге тырысып, шаштарын ұзартып, көк түсті көзілдірік тағатын. Сәйкесінше, жас қыздар шаштарын қысқарақ кесіп, үлкен қарапайым көйлек киіп, шаль немесе үлкен шляпа тағып, ерекше көзілдірік тағушы еді. Мұндай нигилистті ең алдымен ресми әдептің кері қайтарылуынан тануға болады: ерлер әйелдердің алдында джентльмендік көрсетуден әдейі бас тартады, ал әйелдер күтілетін мінез-құлыққа қайшы келеді. Осылайша, екі жыныстың өкілдері де Базаровтың қаталдығын, оның «әдеп-ғайып пен сөздеріндегі цинизмді» бейнелеуге тырысты. Әдеби туындылар мен журналдар нигилизм туралы пікір таласына толы болды. Николай Чернышевский Тургеневтің романын Николай Добролюбовқа жасалған жеке шабуыл ретінде қарастырды, ал Максим Антонович кітапты соншалықты кескілесе сынға алды, оның осы пікіріне қозғалыстағы басқалар келіспеді. Писарев роман жарық көрген кезде өзінің шолуын жариялады, онда ол Базаровты жаңа буынның үлгісі ретінде қолдады және нигилизмді құптады. Оның пікірінше, Базаровшылдық – бұл қарсылық білдірудің орнына, жеңіп шығу керек әлеуметтік күрес. Ол мұны жастардың ерекше рухани күшіне және олардың әлеуметтік тәртіпсіздікке қарсы тұрудағы батылдығына байланысты деп санайды. Писаревтің шолуының танымалдылығы тіпті романның өзінен де асып түсті. 1860-шы жылдардағы атмосфера елде үлкен әлеуметтік және экономикалық дүрбелеңге әкелді, ал революциялық белсенділіктің қозғаушы күші Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі университет студенттерімен бірге болды. 1862 жылдың көктемі мен жазында Санкт-Петербургте жаппай өрттер болды, ал 1863 жылы Польшадағы көтерілістермен бірге орын алды. Федор Достоевский Николай Чернышевскийді революционерлерді іс-қимылға итермелеуге кінәлі деп санады және оны тоқтатуға өтінді. Тарихшы Джеймс Бюль Санкт-Петербургтің қирау қаупі төнген кезде, өртеу бүкіл Ресейде кең тараған деп жазады. Тургеневтің өзінің Базаровқа қатысты пікірі өте екіұшты: «Мен Базаровты қорлағым келді ме, әлде мақтағым келді ме? Мен өзімнің сезімімді білмеймін, себебі мен оны жақсы көремін бе, әлде жек көремін бе, белгісіз». Дегенмен, Базаров разносчик интеллигенциясының аристократиядағы Тургенев сияқтыларға деген жеңісін білдірді. Иван Гончаровтың «Айқас» романымен, оны нигилизмнің карикатурасы деп сипаттайды, Петр Кропоткин өзінің естеліктерінде Базаровтың тамаша бейнеленгенін айтады, бірақ оның қатал мінезі, қарт ата-анасына деген салқындығы және азамат ретіндегі міндеттерін орындамауы нигилистерге әлі де қанағаттандырарлық емес деп тапты.

, as popularized by Dmitry Pisarev, was the marked embrace of the style and cynicism of the nihilist character Yevgeny Bazarov from Ivan Turgenev's Fathers and Sons, in which the term nihilism was first popularized. Pisarev graduated university in 1861, the same year as serfdom was abolished and the first major student demonstration was held in St. Petersburg. Turgenev himself notes that as early as 1862, the year of the novel's publishing, violent protestors had begun calling themselves nihilists. The surge of student activism became the backdrop for Alexander II's education reforms, under the supervision of education minister Aleksandr Vasilevich Golovnin. These reforms however, while conceding an expansion of the raznochinnaya intelligentsia, refused to grant more rights to students and university admittance remained exclusively male. Historian Kristian Petrov writes:

Young nihilist men dressed in ill fitting dark coats, aspiring to look like unpolished workers, let their hair grow bushy and often wore blue tinted glasses. Correspondingly, the young women cut their hair shorter, wore large plain dresses and could be seen with a shawl or a big hat, together with the characteristic glasses. Such a nihilist could, however, above all be identified by a reversal of official etiquette; the men demonstratively refusing to act chivalrously in the presence of women, and the women behaving contrary to expectations. Both sexes hence sought to incarnate Bazarov’s roughness, his "cynicism of manner and expression." Literary works and journals quickly became enrapt with polemical debate over nihilism. Nikolay Chernyshevsky for his part saw Turgenev's novel as a personal attack on Nikolay Dobrolyubov, and Maxim Antonovich attacked the book with such vitriol that others in the movement took issue with him. Pisarev famously published his own review at the time of the novel's release, where he championed Bazarov as the role model for the new generation and celebrated the embrace of nihilism. To him, Bazarovism was the societal struggle that must be toiled through rather than resisted—he attributed it to the exclusive and distinct spiritual strength of the young and their courage to face social disorder. The popularity of Pisarev's review rivaled that of even the novel itself. The atmosphere of the 1860s had led to a period of great social and economic upheaval across the country and the driving force of revolutionary activism was taken up by university students in Moscow and St. Petersburg. Mass arson broke out in St. Petersburg in the spring and summer of 1862 and, coinciding with insurrections in Poland, in 1863. Fyodor Dostoevsky saw Nikolay Chernyshevsky as responsible for inciting the revolutionaries to action and supposedly pleaded with him to bring a stop to it. Historian James Buel writes that while St. Petersburg faced threat of destruction, arson became rampant all throughout Russia. Turgenev's own opinion of Bazarov is highly ambiguous, stating: "Did I want to abuse Bazarov or extol him? I do not know myself, since I don't know whether I love him or hate him!" Nevertheless, Bazarov represented the triumph of the raznochinnaya intelligentsia over those like Turgenev from the aristocracy. Comparing to Ivan Goncharov's The Precipice, which he describes as a caricature of nihilism, Peter Kropotkin states in his memoirs that Bazarov was a more admirable portrayal yet was still found dissatisfying to nihilists for his harsh attitude, his coldness towards his old parents, and his neglect of duties as a citizen.

Не істеу керек?

Чернышевский өзінің 1863 жылы "Не істеу керек?" атты романын жариялады, ол Петр мен Пауыл бекінісінде саяси тұтқын ретінде ұсталған кезде. Бюрократияның ерекше қателігінен үкімет цензурасы кітапты, оның дәуірінің ең ашық революциялық туындысы және Чернышевскийге жасалған қысымның тікелей нәтижесі болғанына қарамастан, еш қиындықсыз жариялауға рұқсат берді. Роман Чернышевскийдің утопиялық социализмге қарай маңызды бетбұрысын білдірді. Осы аралықта нигилизмді кеңінен сынау орыс басылымдарында, ресми үкімет құжаттарында және антинигилистік әдебиеттің дамуында кеңінен орын алды. Бұл әдеби ағымның ерте туындылары ретінде Алексей Писемскийдің "Толқынды теңіздер" (1863), Николай Лесковтың "Шығу жоқ" (1864) және Виктор Клюшниковтың "Серاب" (1864) шығармаларын атауға болады. 1864 жылы Федор Достоевский Чернышевскийдің романына тікелей сатира ретінде "Жер астынан жазбалар" романын жариялады. Қызығы, басты кейіпкер Чернышевскийдің эгоизмге қатысты көзқарастарын сынап, оны пародизациялайды. Достоевский өзінің еркіне бағынушы, ұнамайтын осы мақтаншыл адамды рационалды жеке мүддеден гөрі эгоистің шынайы бейнесі деп санады. Ғалым Джеймс П. Сканлан: "Чернышевскийдің ізгі туындылары Достоевскийдің қорқатын Ресейдегі нағыз, тірі эгоистердің бейнесі емес" деп жазады. "Дегенмен, осы жалған эгоистер ұсынған доктрина – рационалды эгоизм – нағыз қауіпті, себебі ол өзін-өзі дәріптеу арқылы жас адамдардың санасын дұрыс құндылықтардан бұрып, оларды нағыз, адалсыз, құлқылық эгоизмге итерелеуі мүмкін". Чернышевский түрмеде тұрып эсселер мен әдебиет жазуын жалғастырды. 1864 жылы ол сотталып, Сибирьге жер аударылуға дейін жазадан өлім жазасынан құтылды. Чернышевский радикалды қозғалыстың шейіті ретінде танымал болды және Михаил Бакуниннен айырмашылығы, мемлекет тарапынан ұсталған кезде бірде-бір рет мейірімділік немесе кешірім сұрамады.

Chernyshevsky published his landmark 1863 novel What Is to Be Done? while being held at Peter and Paul Fortress as a political prisoner. By an extraordinary failure of bureaucracy, government censors allowed the book to be published without any trouble despite it being the most openly revolutionary work of its era and a direct product of the suppression Chernyshevsky had faced. The novel marked a significant departure for Chernyshevsky into utopian socialism. In the meantime, extensive castigation of nihilism had found its place in Russian publication, official government documents, and a burgeoning trend of antinihilistic literature. Notable earlier works of this literary current include Aleksey Pisemsky's Troubled Seas (1863), Nikolai Leskov's No Way Out (1864), and Viktor Klyushnikov's The Mirage (1864). Also in 1864, Fyodor Dostoevsky published his novel Notes from Underground as a direct satire upon Chernyshevsky's novel. Interestingly, the protagonist both criticizes and is a parody of Chernyshevsky's views on egoism. Dostoevsky posited this dislikable glorifier of self will as a more realistic portrayal of an egoist than the benign depictions of rational self interest. "[Chenyshevsky's] virtuous fictional creations were not the genuine, flesh and blood egoists whose growing presence in Russia Dostoevsky feared", writes scholar James P. Scanlan. "Yet the doctrine these pseudo egoists advanced – rational egoism – was a genuine danger, because by glorifying the self it could turn the minds of impressionable young people away from sound values and push them in the direction of a true, immoral, destructive egoism." Chernyshevsky continued to write essays and literature while incarcerated. In 1864, he was sentenced and given a mock execution before being exiled to Siberia, where he served seven years in forced labour camps followed by further imprisonment. Chernyshevsky gained a legendary reputation as a martyr of the radical movement and, unlike Mikhail Bakunin, not once did he plead for mercy or pardon during his treatment at the hands of the state.