Кіріспе

Адамның өміріне, бостандығына және қауіпсіздігіне қатысты конституциялық ереже Канаданың құқықтары мен бостандықтары туралы хартиясының 7-бөлімі - бұл Канададағы үкіметтің әрекеттерінен адамның дербестігін және жеке заңды құқықтарын қорғайтын конституциялық ереже. Осы бөлімде үш қорғау түрі бар: өмір сүру, бостандық және жеке тұлғаның қауіпсіздігі құқығы. Осы құқықтарды жоққа шығару конституциялық болып табылады, егер бұл бас тартулар негізгі әділдік деп аталатын нәрсені бұзбаса. Хартияның бұл ережесі материалдық және процессуалдық құқықтарды қамтамасыз етеді. Бұл заң әкімшілік іс жүргізу мен сот процесінде заңды процесті қорғаудан да кеңінен қолданылады және белгілі бір жағдайларда әлеуметтік көмек пен мемлекеттік денсаулық сақтау сияқты маңызды ұлттық саясат мәселелеріне қатысты. Осылайша, ол жарғыдағы даулы ереже болып шықты.

Қолдану

7-бөлімнің мәтіні "барлығына" қатысты деп жазылған. Бұл Канададағы барлық адамдарды, оның ішінде азамат еместерді де қамтиды. Алайда, ол корпорацияларға қолданылмайды. 7-бөлімдегі құқықтарды Канада үкіметі органдарынан басқа тараптың әрекеті арқылы да бұзуға болады. Үкіметтің құқыққа қауіп төндіретін әрекеттерге қатысуы немесе кінәлі болуы жеткілікті, онда бұзушылық үкіметтік іс-әрекеттердің болжамды салдары болуы керек. 7-бөлімде позитивті құқықтар берілмейді және үкіметке ешқандай позитивті міндеттемелер жүктелмейді. Алайда Канаданың Жоғарғы соты бұл мүмкіндіктерді жоққа шығарған жоқ.

Өмір

Біріншіден, өмір сүру құқығы, ол өмір сүрудің негізгі құқығы ретінде қарастырылады. 1993 жылы Родригес пен Британдық Колумбия (АГ) арасындағы іс бойынша Жоғарғы Сот өмірді жан-жақты талқылады. Бұл жағдайда Сот 7-бапта көрсетілген адамның денесімен бақылау құқығы өмірге құқықты жеңіп, осылайша көмекпен өзін-өзі өлтіруді ақтауға болатынын жоққа шығарды. Соттың айтуынша, "адам өмірі қасиетті және қол сұғылмайтын" деген қоғамның жалпы көзқарасы болғандықтан, адамның қауіпсіздігі өзіне-өзі қол жұмсау құқығын қамтымайды; өзін-өзі өлтіру өмірді жояды және осылайша зиянды болады. Алайда, Жоғарғы Соттың Бас судьясы Беверли МакЛачлин Картер Канадаға қарсы (AG) деген шешімін бір ауыздан бұзды. Қылмыстық кодекстің өз-өзіне қол жұмсауды жалпыға бірдей тыйым салатын ережесі шектен тыс кеңінен қолданылғандықтан, ол заңды келісім беру қабілеті бар адамдарға да әсер етті. 2016 жылдың маусым айында C 14 заң жобасы осы шешімге жауап ретінде қабылданды.

Еркіндік

Екіншіден, адамның физикалық шектеусіз әрекет ету еркіндігін қорғайтын бостандық құқығы бар (яғни, бас бостандығынан айыру, егер ол негізгі әділдікке сәйкес келмесе, бостандыққа қайшы келеді). Алайда бұл құқық маңызды жеке шешімдер қабылдауды қамтиды. Сот оны "негізінен жеке тұлға ретінде сипатталатын мәселелерде қадір-қасиет пен тәуелсіздікке ие дербес адам болу деген нені білдіретінін түсінудің өзегіне әсер ету" деп сипаттады. (R v Clay, 2003) Яғни, бұл ұғым үкімет тарапынан физикалық шектеуден тыс, адам тәжірибесінің өзегіне дейін жетеді. Таңдау құқығы, мүмкін, тек жеке құқықты ғана, сонымен қатар отбасылық немесе одақтық құқықты емес, бірақ құқық сіз бен үкімет арасында, сіз бен сіздің отбасыңыздың мүшесі арасында емес. 1995 жылы Жоғарғы Соттың "Б (Р) -ға қарсы Балалар көмек қоғамы" деген шешімінде екі ата-ана діни негізде балаларына белгілі бір емделуді болдырмауға тырысты, бұл еркіндіктің жеке таңдау аспектісі отбасылық құпиялылықты қамтамасыз етеді деп дәлелдеді. Бұл дәлел Американың сот заңына негізделген, бірақ Жоғарғы Сот Жарғының 7-бабында жеке құқықтар бар екенін және сондықтан отбасылық құқықтар бола алмайтынын атап өтті. Алайда, отбасылық жағдайға байланысты таңдау әлі де бар екенін ескеріп, Жоғарғы Сот бостандық құқығының бұзылғанына қатысты екіге бөлінді. Сонымен қатар, I. L. W. U. v. The Queen (1992) деген сотта Жоғарғы Сот 7-баптың жеке сипатын атап өтті, бұл одақтардың мүшелерінің бостандығының бөлігі ретінде ереуілге шығу құқығын жоққа шығару. Сонымен қатар, сот ереуілдер сот жүйесіне қатысы жоқ әлеуметтік-экономикалық мәселелер екенін және 7-бөлім сот жүйесіне шоғырландырылғанын атап өтті. 7-бапта қамтылмаған әртүрлі бостандықтарға діни бостандық пен сөз бостандығы жатады, өйткені олар 2-бапта нақтырақ кепілдендірілген, дауыс беру бостандығы, өйткені бұл 3-бапта нақтырақ кепілдендірілген, және Канадада қозғалу, шығу және кіру бостандығы, өйткені бұл 6-бапта нақтырақ кепілдендірілген.

Адамның қауіпсіздігі

Үшіншіден, адамның жеке өмірі мен денсаулығына қатысты құқық пен адамның "психологиялық тұтастығын" қорғау құқығы. Яғни, құқық адамның психикалық күйіне мемлекет келтірген зияннан (стресстен) қорғайды. (Blencoe v British Columbia (Human Rights Commission, 2000) Бұл құқық маңызды сот практикасын тудырды, өйткені Канадада аборт R v Morgentaler (1988) ісінде заңдастырылды, өйткені Жоғарғы Сот терапиялық аборт комитеттері әйелдердің денсаулығына қауіп төндіре отырып, олардың жеке қауіпсіздігін бұзған деп тапты. Кейбір судьялар, сондай-ақ, денені бақылау адамның қауіпсіздігіне қатысты құқық деп санады, ол аборт туралы заңмен бұзылған. Алайда 2013 жылғы "R v Levkovic" деген шешімде Жоғарғы Сот "адамның қауіпсіздігі" ананың өлі туған баланы хабарламауын ақтауға қолданылмайтынын анықтады. Операция "Жалпылау" v The Queen (1985) операциясы кезінде зымыранды сынақ ядролық соғыс қаупі бар адамның қауіпсіздігін бұзу деп сәтсіз сынға алынды. Chaoulli v Quebec (AG) (2005) ісінде Жоғарғы Сот судьяларының көпшілігі Квебектің жеке медициналық көмекке тыйым салуы адамның қауіпсіздігін бұзу деп жариялады, өйткені медициналық көмекке кешігу ауыр физикалық ауырсынуға немесе тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Кейбір адамдар экономикалық құқықтарды адамның қауіпсіздігі деп түсіну керек деп санайды, сондай-ақ 15-баптағы теңдік құқығы туралы жарғыны Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактіге ұқсас ету керек. Оның негізін экономикалық құқықтар лайықты өмір сүру деңгейіне байланысты және азаматтық құқықтың өмір сүруге қолайлы ортада өркендеуіне көмектеседі. Жоғары Сотта және академиктер арасында адамның қауіпсіздігі кейбір экономикалық құқықтарға кепілдік бере ме деген мәселе де талқыланды. Кейбір адамдар экономикалық құқықтарды енгізу керек деп санайды, бірақ бұл саладағы заң бұл пікірді қолдамайды. 2003 жылы Жоғарғы Сот "Біреудің таңдаған әдісімен бизнес кірісін өндіру мүмкіндігі Хартияның 7-бабында қорғалатын құқық емес" деген шешім шығарды. 2004 жылы Блэр ЖА, Онтарио апелляциялық сотының Мюссани мен Онтарио дәрігерлері мен хирургтары колледжінің арасында жазған хатында, "лауазымның салмағы - бұл мамандықты реттейтін қолданыстағы ережелер мен стандарттармен шектелмеген мамандықты жүзеге асырудың конституциялық құқығы жоқ" деп атап өтті. Соттар сондай-ақ "жалақы немесе өтемақы (қалай түрінде болмасын) менің ойымша, таза экономикалық құқық болып табылады және 7-баппен қорғалмайды" деп шешті. Теориялық тұрғыдан алғанда, егер үкімет адамның табысын шектесе, оның қауіпсіздігі бұзылады, егер мемлекет адамның әл-ауқатын шектесе, оның кәсіптеріне қажетті мүлікті алып тастаса немесе лицензияларды алып тастаса. Алайда, 7-бөлімде негізінен заңдық құқықтар қарастырылған, сондықтан экономикалық құқықтарды түсіну күмәнді. Көптеген экономикалық мәселелер саяси мәселелер болуы мүмкін.

Негізгі әділдік қағидалары

Үш құқықтың бәрі де "негізгі әділдік қағидаларына" сәйкес келетін жағдайларда бұзылуы мүмкін. Яғни, сот жүйесінде негізгі құндылықтар бар, олар қоғамның игілігі үшін осы құқықтардан басым болуы керек. Бұған табиғи әділдік кіреді және 1985 жылғы Жоғарғы Сот шешімі бойынша Re BC Motor Vehicle Act, сонымен қатар, Хартиядағы басқа заңды құқықтармен кепілдендірілген құқықтарды қоса алғанда, материалдық кепілдіктерді қамтиды (яғни 8-бапта кепілдендірілген негізсіз іздестіру мен тәркілеуге қарсы құқық, 12-бапта қарастырылған қатыгез және ерекше жазаларға қарсы құқық, 7-бапта да негізгі әділдіктің бөлігі болып табылады). Басқа "Принциптерді" сот белгілейді және Канаданың құқықтық жүйесінің негізін құрайды. Бұл құқықтық принцип болуы тиіс, ол туралы қоғамда жеткілікті келісім болуы тиіс, ол құқықтық жүйенің әділ жұмыс істеуіне негіз болып табылады және ол адамның өміріне, бостандығына немесе қауіпсіздігіне қатысты шектеулерді өлшеуге болатын басқаруға болатын стандартты беру үшін жеткілікті дәлдігімен анықталуы тиіс. (R v Malmo Levine, 2003) Төменде негізгі әділдіктің кейбір қалыптасқан қағидалары келтірілген.

Өз бетімен таңдау

Заңның әдейі болмауы - негізгі әділдік қағидасы. (R v Malmo Levine) Яғни, мемлекет жеке тұлғаның құқықтарын шектеуге болмайды, егер ол "оның артында тұрған мақсатқа қатысы жоқ немесе сәйкес келмесе". (Родригес Британдық Колумбияға қарсы (AG))

Айқын емес

"Негізгі әділдік қағидалары" заңдардың ережелерді немесе құқық бұзушылықтарды дұрыс анықтау үшін анық және түсінікті түсіндіруді талап етеді. Заң "заңдық пікірталас" туғызатын жеткілікті нақтылық болмаса, конституциялық тұрғыдан түсініксіз болып саналады. Мақсаты, мәні, сипаты, сот арқылы түсіндірілген, қоғамның құндылықтары мен осыған байланысты ережелері нақты болуы тиіс. Бұл кеңінен анықталған терминдерді қолдануды тоқтатпайды, егер олардан қоғамдық мақсаттарды алуға болады. Мысалы, R v Nova Scotia Pharmaceutical Society ісінде бәсекелестікті "ажырата" немесе "ажырата" болдырмау заңсыз деп танылған заң қабылданды. Сөз тіркесі сөзсіз ашық және белгісіз болса да, бәсекелестікті теріс бұру ұғымы осы тақырыпта құқықтық талқылауды қамтамасыз ету үшін жеткілікті деп саналды.

Артық кеңістік

"Негізгі әділдік қағидалары" әлеуметтік мақсатқа жету үшін қолданылатын құралдар негізінен қажет болуы керек деп талап етеді. "Аталған мақсатқа сай келетін мемлекеттік құралдарды қарастыру. Егер мемлекет заңды мақсатқа жету үшін қажетті құралдардан артық құралдарды қолданса, онда адамның құқықтары себепсіз шектеліп, негізгі әділдік қағидалары бұзылады". (Р. Хейвуд 49-тармақта)

Менс реяның талап етілуі

Түпкілікті әділдік қағидалары түрме жазасына кесілетін қылмыстық істерде адамдық элемент болуы керек, яғни қылмыс жасау ниеті болуы керек. (Re BC Motor Vehicle Act, R v Vaillancourt) Қылмыс сияқты ауыр қылмыстар үшін айыптаудың бір бөлігі ретінде стигма қою үшін психикалық элемент "субъективті" деңгейде дәлелденуі керек. (R v Martineau) Жеке тұлғаға ерекше күрделі немесе түсіну қиын заң бойынша қылмыстық айып тағылған жағдайда (мысалы, табыс салығы туралы заң) заңның қате түсіндірілуі талап етілетін mens rea-ны жоққа шығаруға қызмет етуі мүмкін.

Ар-ұжданға шоқ түсіреді

Канаданың Шмидтке қарсы іс-қимылында (1987) Жоғарғы Сот үкіметтің адамдарды экстрадициялау туралы шешімдері 7-бөліммен байланысты деп тапты. Сонымен қатар, қабылдаушы елде жазалау мүмкін "жүректі шоктауы" мүмкін, егер Канада үкіметі адамдарды сонда экстрадицияласа, негізгі әділдікті бұзады және оларды шоқтайтын нәрсеге ұшыратады. Сотта ар-ожданға қайғы әкелетін нәрсені анықтауда Канададағы негізгі әділдіктің кейбір элементтері, мысалы кінәсіздігіне деген күмән, "қателік" ретінде қарастырылуы мүмкін және сондықтан экстрадицияға қатысы жоқ. Ал азаптау мүмкіншілігі қорқынышты болар еді.

Жауап беруге және толық жауап беруге құқығы

Қылмыстық іс бойынша айыпталушының өзіне қарсы іс-қаланы білуге және өзін қорғауға құқығы бар. Бұл құқық негізгі әділдік қағидаты болумен қатар, Хартияның 11...d) бабында көрсетілген әділ сот процесіне деген құқықпен де қорғалады. "Толық жауап және қорғаныс" бірнеше нәрсені қамтиды, соның ішінде адвокатты алуға құқық (сонымен қатар 10-бөлімді қараңыз), куәларды тыңдау құқығы және ең бастысы, Корольдің толық ашылуына құқығы (R v Stinchcombe, 1991).

Үндемеу құқығы

R v Hebert ісінде сот үнсіздік құқығын негізгі әділет қағидасы деп шешті. Айыпталушының жауабы полицияның алдауы арқылы алынбауы керек, ал үндемеуді кінәлілік туралы ешқандай қорытынды жасау үшін пайдалануға болмайды.

Жастардың моральдық кінәлары

R v DB, 2008 SCC 25 ісінде сот «жастар азайтылған моральдық жауапкершілік туралы жорамалға құқылы» екенін айтты, сондықтан Жастар қылмыстық әділет заңы жастарға ересектерге берілетін жаза туралы жорамал жасамайды.

Сот тағайындаған кеңесші

1988 жылғы R v Rowbotham, CanLII 147 (ON CA) ісінде Онтарио апелляциялық соты 7-баптың өзін-өзі қорғауға қабілетсіз және адвокатты жалдауға қаржылық мүмкіндігі жоқ, ауыр қылмыстық айып тағылған күдіктіге адвокат тағайындауды талап ететінін анықтады.

Моральдық еріксіздік

R v Ruzic, 2001 жылғы 24 қазандағы шешімінде, Сот негізгі әділдік принципі ретінде, егер адам "қауіпті жағдайға" түсіп, "заңды бұзуға нақты мүмкіндіктен айырылса", оны қылмыстық құқық бұзған деп тануға болмайды деп шешті. Сот R v Ryan, 2013 жылғы 3 қазандағы шешімінде моральдық еріксіздікті негізгі әділдік принципі ретінде бекітті.

Адвокаттардың клиенттерге деген міндеттері

Канада (Бас прокурор) мен Канада заң қоғамдары федерациясы арасындағы іс, 2015 SCC 7, негізгі әділет қағидаты ретінде мемлекеттің адвокаттарға клиенттерге адалдық міндеттемесін сақтап қалуына кедерес келтіретін міндеттемелерді жүктеуге құқығы жоқ екендігін анықтады. Бұл іс федералдық ақша жылысуға қарсы заңнама аясында туындады, ол адвокаттарды белгілі бір қаржылық операциялар туралы ақпаратты сақтауға міндеттейді. Адвокат-клиент құпиясы сақталғанмен, сот заң адвокаттардың клиенттерге адалдығына деген сенімді әлсіретеді деп шешті, себебі ол адвокаттарды этикалық және тиімді өкілдік көрсету үшін қажеттіден гөрі әлдеқайда көп ақпаратты жинауға және сақтауға міндеттейді.

Бас тартылған қағидалар

Негізгі әділдіктің дамуы барысында өтініш берушілер көптеген қағидаларды ұсынды, бірақ олар соттардың әділдікке жеткілікті түрде негізсіз деп қабылдамауымен байланысты. R v Malmo Levine деген сотта Жоғарғы Сот "залал" элементі барлық қылмыстық құқық бұзушылықтардың міндетті компоненті болып табылады деген талапты қабылдамады. R v DeSousa деген сот үкімі actus reus және mens rea элементтерінің арасында симметрия болуы керек деген талапты жоққа шығарды. Канадалық балалар, жастар және құқық қоры (AG) Канадаға қарсы іс-қимылында Сот балаларға әсер ететін заңдар олардың мүддесіне сай болуы керек деген талапты қабылдамады. Соттың 2005 жылғы 1 шілдедегі "Р. Сафарзаде-Мархали" деген қаулысында, қылмыстық кодексте жазаны тағайындаудың негізгі қағидаты болып табылатынмен, соттылықтың ауырлығына және қылмыскердің жауапкершілігінің дәрежесіне сәйкес келуі тиіс деген принцип әділдіктің негізгі қағидаты болып табылмайды. Сот парламент соттардан айтарлықтай пропорционал емес жаза қолдануды талап ете алмаса да (бұл 12-баппен тыйым салынған қатыгез және ерекше жаза болып табылады), ол пропорционалдылықтан басқаша ерекшеленуі мүмкін, өйткені бұл принциптің дербес конституциялық мәртебесі жоқ деп тапты.

Адам құқықтары жөніндегі басқа да құжаттармен салыстыру

АҚШ-тың Құқықтар туралы Биллінде Бесінші түзету бойынша өмір мен бостандыққа құқықтар бар, ал Америка Құрама Штаттарының Конституциясы осы құқықтарды он төртінші түзету бойынша қайтадан кепілдіреді. Канадада Жарғыға дейін, Канаданың Құқықтар туралы Биллінде адамның өміріне, бостандығына және жеке қауіпсіздігіне құқықтар қарастырылған еді, бірақ басқа заңдар осы құқықтарды негізгі әділдік емес, заңмен белгіленген тәртіп арқылы шектейді. Негізгі әділдік тереңірек мағынада түсіндіріледі. Тағы бір маңызды айырмашылық – АҚШ-тың Бесінші және Он төртінші түзетулері меншік құқығын қосады, ал Канадалық Билль «мүлікті пайдалану» құқығын қосады. 7-баптағы осыған ұқсас заңдарда қамтылған құқықтың жоқ екендігі маңызды деп есептеледі, сондықтан меншік құқығы адамның бостандығы мен қауіпсіздігі құқығына тікелей қатыстырылмайды. Мүлікті қорғау үшін 7-бапты қолдану туралы ұсыныстар түсті. 1981 жылы Прогрессивті консервативті партия 7-бапты «мүлікті пайдалануды» қорғау мақсатында кеңейтуді ұсынды. Кейбір провинциялық үкіметтер, соның ішінде Принс-Эдвард аралы және Жаңа демократиялық партия бұл өзгеріске қарсы шықты. Жаңа демократиялық партия, егер меншік құқығы Жарғыға енгізілсе, басқа экономикалық құқықтар да қосылуы керек деп санайтын. 1982 жылдың қыркүйегінде, Жарғы қабылданғаннан кейін, Британдық Колумбия үкіметі меншік құқығын қорғайтын 7-бапқа сәтсіз түзету ұсынды. "Қосымша ақпарат алу үшін Канада Конституциясына түзетулер енгізудің сәтсіз әрекеттеріне қараңыз."