Кіріспе

Генрих Ибсеннің "Бай құрылысшы" (Bygmester Solness) пьесасы. Ол алғаш рет 1892 жылдың желтоқсанында жарияланды және Ибсеннің маңызды және терең шығармаларының бірі деп есептеледі.

Өнер көрсету

Бұл пьеса 1892 жылы Копенгагендегі Gyldendal AS баспасында жарық көрді және оның алғашқы қойылымы 1893 жылғы 19 қаңтарда Берлиндегі Лессинг театрында Эммануэль Райхердің Солнесс рөлінде орындауымен болды. Келесі айда ол Лондондағы Трафалгар театрында ашылды, Герберт Х. Уэринг бас рөлде және Элизабет Робинс Хилда рөлінде ойнады. Ағылшын тіліндегі аудармасын театр сыншысы Уильям Арчер мен ақын Эдмунд Госс жасады. Осло мен Копенгагендегі қойылымдар 1893 жылғы 8 наурызда бірдей ашылды. Келесі жылы бұл шығарманы Париждегі Théâtre de l'Œuvre халықаралық труппасы сахналады. АҚШ-та алғашқы қойылым 1900 жылғы 16 қаңтарда Нью-Йорктегі Карнеги лицейінде Уильям Паско мен Флоренс Канның қатысуымен өтті. Хальвард Солнесс, шебер құрылысшы, өзінің туған қаласындағы ең табысты құрылысшыға айналды, себебі оған сәттілік әкелген бірқатар кездейсоқ оқиғалар оның бәсекелестері үшін бақандай соқты. Ол бұрыннан осы сәттіліктерді ойлап шығарған, олардың орындалуын қатты тілеген, бірақ оларды іске асыру үшін ештеңе жасамаған. Әйелінің әулеттік үйі киім шкафындағы өрт салдарынан қираған кезде, ол мұндай оқиғаны қалай жасауға болатынын және үй тұрған жерді учаскелерге бөліп, сатуға арналған үйлермен жабу арқылы пайда табуға болатынын елестете алды. Осы сәтті оқиға мен бәсекелестерінің бірнеше кездейсоқ бақытсыздықтарының нәтижесінде Солнесс бірдеңе болсын десе, оны тілеуі жеткілікті деп сене бастады. Ол мұны Құдайдан берілген ерекше сый ретінде қарастырады, оның арқасында ол табиғи емес табысы арқылы Құдайдың тағайындаған шіркеулер салу жұмысын атқара алады.

Реализм символизммен біріктірілді

Бұл пьесада реалистік және символикалық элементтер біріктірілген. Бұл оның «Құыршақ үйі» сияқты бұрынғы реалистік пьесаларынан символдық стильге ауысуын білдіреді. Ол кейіпкерлердің шынайы бейнесімен басталады, содан кейін оқиға дамыған сайын басты кейіпкердің ішкі әлеміне көшеді. «Мастер-құрылысшы» пьесасының оқиғасы мен оқиға орыны реалистік тұрғысынан қарастырылуы мүмкін: орта жастағы, кәсіби маманның жас, көңіл көтеріп ойнайтын әйелге деген құмарлығының күйреуі немесе сыншы Десмонд Маккарти осы тужырымды сипаттағандай: «жас бойжеткенің алдында өршілдік көрсетуге тырылғанда мұнарадан құлаған қарт сәулетшінің» трагедиясы. Егер Солнестің өз күшіне сенуін шындыққа жатқызатын болсақ, пьеса сонымен қатар Пир Гинт сияқты лирикалық және поэтикалық ертегі де болуы мүмкін, ол өзінің сиқырлы оқиғаларымен жерді аралап, адал Солвейг оның оралуын күтеді. Сахнада екі түсіндіру де мүмкін, бірақ бір қойылымда екі мағынаға тең мән беру қиын. Хильданың нағыз өмірдегі прототипі күйеу ұрлаудан ләззат алғанын жасырмады. «Ол мені ұстамады», - деп кейіннен Ибсен мәлімдеді, «бірақ мен оны ұстадым – менің пьесам үшін». Театр режиссері Харольд Кларман Ибсеннің мәтінін көптеген зерттеушілер оның Хильдаға «тоңқор құс» ретінде жиі сілтеме жасағанын Бардақтың жыртқыш мінез-құлқымен байланыстырғанын атап өтті. Госсенсасстан кеткеннен кейін Ибсен Бардахпен хат алмасып жүрді, бірақ ол сол жазда Бардахтың танысы Хелен Раффпен де кездесуді жалғастырды. Рафф Ибсенге Мюнхендегі Санкт-Михаэль шіркеуінің сәулетшісі туралы әңгіме айтты, ол құрылысты аяқтағаннан кейін бірден мұнарадан құлап түсті. Ибсен бұл ертегіні, көптеген неміс шіркеулерінде кең таралған аңызды, адамның бағасын төлеместен жетістікке жете алмайтындығына қатысты кең таралған сенімнің дәлелі ретінде қабылдады. Ибсеннің Раффқа жіберген пьесасының көшірмесіндегі жазуынан (ол Бардаққа көшірме жіберген жоқ) оны да Хильда мен Солнестің арасындағы тең емес қатынастың шабыт көзі ретінде қарастыруға болады. Ибсеннің 10 жастағы досы болған Хилдур Андерсенмен қарым-қатынасы да айқын әсер еткен. Ол Хилдурды «орман құсы» деп жазды, ол бастапқыда өзінің Хилда кейіпкерін сипаттау үшін қолданған сөз тіркесі, бірақ кейіпкер мұны қабылдамай, Бардах сияқты «тоңқор құс» екенін мойындады. Хильда кейіпкері үш әйелдің де қасиеттерін біріктіреді, бірақ ең маңыздысы – Хилдур Андерсен. Ибсеннің автобиографиялық элементтері Бардах, Рафф және Андерсенмен қарым-қатынасынан да асып түседі: Солнесс кейіпкерінде Ибсен өзінің «бас драматург» ретіндегі жағдайымен және оның өміріне келген салдармен салыстырады. Ибсеннің астарлы ой айтып отырғаны Лондондағы алғашқы сахналық қойылым туралы жазбада айтылды, онда аудармашы Эдмунд Госске шығарманың мағынасын түсіндіруді сұрады. «Доктор Ибсеннің әдеби мансабының аллегориясы», - деп жауап берді ол.

Қабылдау

"Адамның көңіліне енген сифилис" тақырыбына байланысты туған дау-дамазаннан кейін, "Қаруақтар" пьесасы Лондонда жағымсыз қабылданып, сынға ұшырады. Көбінесе жақсы бағаланған рецензиялар Солнестің өзін-ақ ақылдан безген адам деп мойындап, қалған екі басты кейіпкердің де ақыл-есінен айырылғанын айтты. Бірқатар сыншылар осы тұжырымды Ибсенге, оның аудармашыларына және режиссеріне жатқызды. Тіпті Ибсеннің туындыларын жақтаған "Pall Mall Gazette" газеті "солтүстік генийінің" осы кемшілігін жеңе алмаған "батыл" актерлерге көңіл айтты. Алайда, "Daily Graphic" газеті Уоринг пен Робинстің ойынын қойылымның "құтқарушы факторы" деп бағалады.

Сын

"Шебер құрылысшы" – Ибсеннің Еуропада көп жылдық еңбек еткеннен кейін 1891 жылдың шілдесінде Норвегияға оралған соң жазған тұңғыш туындысы. Ол көбінесе Ибсеннің өмірінің осы кезеңінде жазылған "Кішкентай Эйолф", "Джон Габриэль Боркман", "Біз өлгенде оянамыз" және "Хеда Габлер" сияқты басқа туындыларымен бірге топтастырылады. Ибсеннің сыншыларының пьесаға алғашқы пікірлері әртүрлі болды, мүмкін, оның күшейтілген екіұштылығына байланысты. Мысалы, Хилда кейде Солнестің асыққан амбициясын тежеуге және нағыз бақытты табуға шақыратын жігерлендіруші күш, ал кейде орындай алмайтын міндеттемелерге итеретін азғырушы рөлді алмастырады. Ағылшын сыншысы Уильям Арчер (пьесаның түпнұсқа аудармашысы) пьесаның кейбіреулер айтқандай толыққанды символикалық емес екенін, оны "таза психология тұрғысынан қарастырылған, ауру сананың тарихы" деп түсіндіреді. Ол бұл пьесаның кейіпкердің психологиясын кері көзбен қарастыратын бұрынғы туындыларымен ұқсас екенін атап өтеді. Дэвид Скофилд Солнесс, Шивон Редмонд Алин және Лора Айкман Хилда рөлінде.