Кіріспе

Венделл Фертиг (16 желтоқсан 1900 – 24 наурыз 1975) – Американың Филиппин Одағындағы азаматтық инженеры. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондықтар басып алған, Филиппиннің оңтүстігіндегі Минданао аралында американдық-филиппин партизандық күштерін ұйымдастырып, басқарды. Фертигтің кеңінен тараған партизандық күштерінің саны шамамен 32 000 адамды құрады. Ол шамамен 50 000 жапондық әскермен бетпе-бет келді, олардың көп бөлігі қалалар мен кенттердегі гарнизондық әскерлер болды. Фертиг АҚШ Армиясының резервтік офицері болған және Тынық мұхитындағы соғыс басталғанға дейін әскери қызметке шақырылды. Коррегидордан жапондықтарға тапсыру алдында бұйрық алған ол Минданаодағы инженерлік жұмыстарға басшылық ету үшін жіберілді. Ол келгеннен кейін Минданаодағы АҚШ әскерлері капитуляциялады, бірақ Фертиг бас тартты. Фертиг филиппин халқы туралы білімін партизандық армия мен азаматтық үкімет құру үшін пайдаланды. Ол сондай-ақ инженерлік білімін жабдықтау және құрылыс мәселелерін шешу үшін қолданды. Фертиг партизандарды жапондықтар мен олардың қолдаушыларына қарсы, көбінесе шабуылдар мен маңызды жағалау күзету іс-шараларында жетекшілік етті. Тынық мұхитындағы АҚШ күштерімен байланыс орналысқаннан кейін партизандар жарақтарды ала бастады, бірақ ірі шабуылдар жасауға жеткіліксіз болды. Жапондықтар Фертигтің партизандық армиясын басып тастауға және жоюға бірнеше рет әрекет етті, осы мақсатқа көптеген әскерді жұмсады. Ондай кезде Фертиг өз күштерін жапондықтардың шабуылына дейін кері шегіндіріп, таратып, шағын, оқшауланған жапондық бөлімшелерге шабуылдар жасаумен жауап берді. Бұл 1944 және 1945 жылдардың соңында американдық күштер Филиппинге оралғанға дейін жалғасты. Соғыстан кейін Фертиг азаматтық инженерлік мансабына оралды, бірақ резервтік офицерлік шені сақталды. Ол төрт жыл Колорадо кен мектебіндегі ROTC бөлімінің командирі болып қызмет етті, сондай-ақ Корея соғысы кезінде АҚШ-тағы психологиялық соғыс бөлімінде қызмет етті. 1950 жылдардың ортасында активтік қызметтен кетіп, өліміне дейін Колорадодағы кен компаниясын басқарды. Соғыстан кейінгі жылдары Минданао халқы оны батыр ретінде құрметтеді және АҚШ арнайы күштері арасында беделді тұлға болды. Бір дерек көзі оны тарихтағы ең ірі он партизандық көшбасшының бірі деп санайды. Алайда Фертигтің бірнеше бағыныстылары мен замандастары оның басшылығын және оның соғыс кезеңіндегі іс-әрекеттерін мадақтаған әдебиеттерді сынады.

Соғысқа дейінгі кезең

Венделл Фертиг Колорадо штатының Ла-Хунта қаласында дүниеге келді және орта мектепті бітіргенге дейін сонда тұрды. Одан кейін Колорадо штатының Голден қаласындағы Колорадо кен-металлургия мектебінде инженерлік мамандық алды. Колледжді бітірген соң әйелі Мэриге үйленді. 1936 жылы ол отбасымен Филиппинге көшіп келді, онда соғыс басталғанға дейін азаматтық инженер ретінде табысты мансап жасады. Фертиг "ұзын бойлы, құмды шашы бар, денесі күшті" және "сабырлы, мейірімді, ойлы, керемет жады мен есімдерді жақсы есте сақтау қабілетіне ие" деп сипатталған. Оның инженерлік тәжірибесі және мәселелерді шешу әдістері Минданао партизандарының басшысы ретінде алдында тұрған қиындықтарды жеңуге көмектесетін еді. Минданао қарсылық қозғалысының бір басшының жетекшілігімен бірігуіне және Филиппиндегі барлық партизандық бөлімдердің ең табыстысы болуына оның жеке басшылық қасиеттері себеп болды. 1941 жылдың басында Фертиг Самардағы жұмысынан демалыс алып Манила қаласында болды. Колледждегі әскери сабақтарының арқасында ол АҚШ Әскери инженерлер корпусындағы резервтік офицерлік шенін иеленді. Осыған байланысты 1941 жылдың 1 маусымында АҚШ Тынық мұхиты аймағында соғысқа дайындалып жатқанда, ол әскери инженерлер құрамында капитан (резерв) болып қызметке шақырылды. Сол кезде АҚШ сарапшылары Филиппин Жапония шабуылдайтын алғашқы аймақтардың бірі болуы мүмкін деп санды. Фертигтің алғашқы тапсырмалары Батан далалық аймағында инженердің көмекшісі, содан кейін Солтүстік Лусон аймағында инженер болып жұмыс істеу болды. 1941 жылдың қарашасына қарай ол Бас штабтың Құрылыс бөлімінің бастығы болды және уақытының көп бөлігін Филиппин аймағындағы әуежайларды дайындау және жақсартуға жұмсады. 1941 жылы АҚШ әскери отбасыларының әйелдері мен балаларын эвакуациялауды бастады. Фертигтің әйелі Мэри және екі баласы Патриция мен Жанна 1941 жылдың жазында Филиппиннен кетіп қалды. Бұл шара офицерлер мен әскери қызметшілердің отбасыларының қауіпсіздігі туралы алаңдауын азайту мақсатында жасалды. Филиппин азаматтарының моральдық жағдайын нашарлату үшін американдық азаматтық отбасылар (ерлер, әйелдер және балалар) эвакуацияланбады. Филиппин халқы, кетпеуге мәжбүр болғандықтан, жапондық оккупациядан зардап шекті. Оккупация кезінде кем дегенде әр 20 филиппиннің біреуі жапондықтардың қолынан қаза тапқан деген есеп бар.

Соғыстың алғашқы кезеңдері

1941 жылдың 20 желтоқсанында жапон әскері Филиппинге шабуыл жасады. Фертигтің Батан мен Коррегидорға шегіну кезіндегі міндеттерінің бірі – американдық әскерлер қалдырған жабдықтарды жою болды. Ол тіпті жаңа Dodge көлігін теңіз жағасынан Манила шығанағына айдап жіберді. 1942 жылдың сәуір айына дейін екі рет шенді жоғарылатқан Фертиг (сол кезде подполковник) генерал Эдвард П. Кинг (Лузон күштерінің қолбасшысы) тарапынан Батаннан (Лузон) Минданаоға, генерал Уильям Ф. Шарпқа (Минданао күштерінің қолбасшысы) әуежай құрылысына көмектесу үшін жіберілді. "Олар жеке күресті" атты кітапта автор лейтенант-полковник Фертигтің генерал Дуглас Макартурдың Австралиядағы штабына қосылу үшін Коррегидордан алынып келгені айтылады. Бірақ ол Австралиядағы Макартур штабының қызметкерлеріне белгілі болмағандықтан, оның Минданаоға американдық күштерге көмектесу үшін жіберілгені дұрыс болуы мүмкін. Фертиг 1942 жылдың 30 сәуірінде Минданаоға келді және жапондықтардың пайдалануына жол бермес үшін маңызды жолдар мен көпірлерді жарып салуды бақылауға тағайындалды.

Тұтқындалудан аулақ болу

1942 жылдың мамыр айында Лусон аралындағы және оның төңірегіндегі АҚШ әскерлері капитуляциялағаннан кейін, Фертиг жапондықтарға тапсырмасқа бел буды. Онымен бірге қашқан офицердің не істеуге ниеттенгендерін сұрағанда, Фертиг: «Тапсырмасқа, кез келген нәрсе жарайды» деді. Коррегидордан Минданаоға жол жүрісінде Фертиг бірнеше ұшақ апатынан аман қалды немесе қашып құтылды. Сондықтан ол өзінің ерекше тағдырға ие екенін сезінді. Кейіннен, Минданаодағы партизандық күштерді ұйымдастырғаннан соң, ол күнделігіне былай деп жазды: «Мен өте қиын жағдайда, жеңіске жету мүмкін емес сияқты жағдайда, қайырған жауға қарсы қарсылық қозғалысын басқаруға шақырылдым. Бірақ мен шынымен Тағдыр адамымын, менің жолым белгіленген және жолдың соңында тек табыс күтіп тұр. Мен сәтсіздікті көзге елестете алмаймын, біздің үстемдік танытуымыз анық және біз үнемі жеңіске жете алмаймыз, бірақ егер біз уақыттың бір бөлігінде жеңіске жетіп, әр жолы аздап пайда тапсақ, соңында сәтті боламыз». Американдық әскерлердің генерал Уэйнрайт басшылығымен капитуляциялағанын естіген Фертиг генерал Шарппен байланыс орнатуға тырысып, бірнеше апта бойы таулар мен ормандарды шарлады. 1942 жылдың 10 мамырында Шарп күштерін жапондықтарға тапсырғанын білгеннен кейін, Фертиг тағы бірнеше апта бойы мүмкіндіктерін қарастырды, партизандар онымен байланысқа түскенше билікке ие болу үшін күту керектігін түсінді. Фертиг «орман телеграфы» арқылы Минданаодағы әскери және саяси жағдайды қадағалады. Фертиг сондай-ақ қызыл сақал өсірді, себебі ол оның жасы үлкен және дана көрінеді деп сенді, ал оның халықтары жасқа даналық әкеледі деп ойлады. Сол кезде пайда болған партизандық күштердің көпшілігі жапондықтарға қарсы күрескендей көрінетін бандиттік топтар еді, бірақ американдық үкіметтің құлауынан пайдаланып, жергілікті аймақтардың билеушілері ретінде орналасты. Бұл топтар аумақ пен билік үшін бір-бірімен бәсекелесті. 1942 жылдың 12 қыркүйегінде бір күшті топтың басшысы Фертигке жақындады, бүкіл аралдың билігін өз мойнына алу үшін (яғни американдық әскери күштерін бейнелейтін) фронт ретінде пайдалануды үміттенеді. Фертиг келісті, бірақ филиппиндіктер туралы білімі мен Минданаодағы ағымдағы жағдайды пайдаланып, сол топтың және басқаларының басшылығын өз қолына алды. Күреске қабылдауға ықтимал жауынгерлер үшін, соның ішінде басқа партизандық топтардың басшылары үшін жоғары шен қажет деп ойлаған Фертиг өзін бригада генералы етіп тағайындады. Өзін-өзі «бригада генералы» етіп көтеруі генерал Макартурдың немесе оның штабының ризалығын қамтамасыз етпеді, бірақ Макартур 1943 және 1944 жылдары Фертигке логистикалық қолдау көрсетті.

Қарсылықты ұйымдастыру

Жапондық бомбалаулар, американдық әскерлердің шегінуі, бандиттік партизандық топтардың зорлық-зомбылығы және азаматтардың жинақтауы қолда бар соғыс жабдықтарын, сондай-ақ тиімді үкіметті басқаруға қажетті заттарды азайтты. Фертиг өзінің инженерлік дағдыларын және басқа қашып кеткен американдықтардың, сондай-ақ қарсы тұрған филиппиндіктердің дағдыларын пайдаланып, көптеген жабдықтарды бастапқы материалдардан жасады. Мысалы, кокос пальмаларынан туба дайындалып, бензинмен жүретін көліктерге отын ретінде қолданылатын спирт алынды, аккумуляторлар тубаға батырып зарядталды, сода бөтелкелері мен қоршау сымдары байланысты жақсарту үшін телеграф құруға пайдаланылды, перде таяқшалары кесіліп, .30 калибрлі мылтықтарға оқ-дәрі жасау үшін пішінді, автомобиль пружиналарынан болат жоңқаланып, мылтықтарға кері иілгіш пружиналар жасалды, ағаш блоктарды пайдаланып ағылшын және жергілікті тілдерде ақша басылды, ал балықшылар жапон миналарын жағаға сүйреп әкеліп, жарылғыш аматолды қорғап, одан оқ-дәрі жасауға қолданды. Сабын кокос майы мен ағаш күлінен жасалды. Содан кейін сабын қантқа айырбасталды, ол отын үшін спирт жасауға қолданылды. Көптеген жағдайларда, көріне мүмкін емес проблемалар тек табандылық арқасында шешілді. Мысалы, соғыс басталмас бұрын филиппиндік мектеп оқушысы Герардо Альмендрес радио туралы Халықаралық хат-хабар мектептерінің курсына тапсырыс берген. Фертиг оған радио құрастыруды тапсырды, тіпті Альмендрес оны ешқашан қолданбаған болса да. Альмендреске радио сатқан филиппиндік саяхатшы сатушы және тағы бір филиппиндік көмектесті. Радио бөлшектері (вакуумдық түтіктер және басқа электр бөлшектері) ескі радио қабылдағыштардан, ескі кинопроектордан және басқа электр құрылғыларынан ізделіп алынды. Олардың жасаған радиосы ақыры жұмыс істеді және олар басқа радиолардан, соның ішінде Негрос аралындағы Рой Белл радиосынан хабарлар ала бастады, ол Фертигтің лагеріне келді және жаңа антенна құрылғысын ойлап тапты. Дегенмен, олардың өз хабарлары сәтті жіберілгенін 1943 жылдың 31 қаңтарында Сан-Францискодағы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің радио бақылау станциясы олардың шақыру белгісіне жауап бергенге дейін біле алмады. Роберт С. Болл, Уильям Ф. Конко және Стюарт Виллевер Фертигтің «сигналдық корпусы» болды. Бұл маңызды жетістік болды, өйткені Тынық мұхитындағы американдық әскери басшылығы Минданаода немесе тіпті Филиппинде тиімді қарулы қарсылық бар екенін білмеді. Генерал Чарльз Виллоуби, Макартурдың барлау басшысы, оларға мұндай мүмкіндік жоқ екеніне сендірді. Американдық басшылық Фертиг туралы алғаш рет жапондықтар бомбалау миссиясы «генерал-майор Фертигті» өлтіргенін жариялағанда естіді, бірақ американдықтар оны үгіт-насихат деп есептеді. Американдық барлау Фертигтің кім екенін растауға бірнеше апта жұмсады, оның тірі екенін және жапондықтардың агенті ретінде әрекет етпейтінін растады. Бұл тергеу процесіне Мэри Фертиг қатысты, ол күйеуінің өмірі туралы жеке ақпарат алу үшін байланысқа түсті. Фертиг ханымға күйеуінің Минданаодан ұшып кеткен соңғы ұшақта жіберген хаты келді. Хаттағы «Таңертеңгі аста ананас» деген сөз Фертиг ханымға күйеуінің Минданаода аман-есен екенін білдірді, өйткені олар қысқа демалыс уақытын сол жерде өткізді, ал ол жерде ол таңғы аста ананас жегенді ұнататын. Американдық барлау Фертигті Коррегидорда тапсырылған кезде орналастырды, сондықтан АҚШ армиясы ол не өлді, не жапондықтардың тұтқыны деп ойлады. 1943 жылдың ақпан айында, байланыс орнатылғаннан кейін, генерал Макартур Фертигті Минданаодағы 10-шы әскери округтің қолбасшысы етіп тағайындады. Бастапқы хабар алмасу кезінде Макартур Филиппиндегі американдық қарулы күштерінің қызметкерлерін генерал шеніне көтеруге келіспеді. Нәтижесінде Фертиг өзін полковникке «төмендетті», бірақ филиппиндік металл шебері жасаған бригадир-генерал жұлдыздарын киіп жүрді. Альмендрес жасаған радио арқылы Фертигпен және оның командасымен байланыс жасау қиын болғандықтан, әскери және медициналық жабдықтармен жүктелген су асты кемесі Минданаого жіберілді, ол 1943 жылдың 5 наурызында келді. Сондай-ақ, оның ішінде Фертигті Филиппинде таныған екі америкалық болды. Олардың бірі Чарльз Смит еді, ол 1942 жылдың 4 желтоқсанында екі америкалық пен екі филиппиндікпен бірге шағын қайықпен Австралияға қашып құтылған еді, бұл, сол кездегі капитан Блайдың теңіз сапарынан ұзақ болды. Смит қазір АҚШ армиясының барлау қызметінің капитаны болды. Екіншісі Чарльз Парсонс, бұрын бизнесмен болған, ал қазір...

Дау-жанжалдар мен сын-пікірлер

Фертиг Минданаодағы партизандарды даусыз басқарған жоқ. 1942 жылы Фертигті жаңадан құрылып келе жатқан партизан қозғалысына жетекшілік етуге филиппин полицейі Луис Морган көндірді. Морган американдық әскерилердің қолдауын алу үшін американдық басшының қажет екенін түсінді. Бірақ уақыт өте келе Морган Фертигке көңілі тоқтап, наразылық білдіре бастады. 1943 жылдың 10 тамызында ол штаб бастығы лауазымынан кетіп, Фертиг американдықтарға жағымпаздықпен өзін және басқа филиппиндіктерді кемсірткенін мәлімдеді. Фертиг оны қыркүйек айында суасты қайығымен Австралияға жіберді. 1943 жылы тұтқыннан қашқан майор (кейін генерал) Стивен Меллник және әскери-теңіз лейтенанты М. Х. Маккой Фертигпен алғашқы кездесуде болған қабылдаудың қызықсыз, жасырын және тіпті жаулыз болғанын айтты. Олар Австралияға суасты қайығымен тасымалдауды сұрады, Фертиг соңынан оған келісті. Маккой Фертиг теңдестерімен қарым-қатынас жасауға үйренбегенін түйіндеді. Бұрын айтқандай, Фертигтің өзіне берген бригада генералы шені Австралиядағы генерал Макартурдың құлағына жақпады. Фертигтің дивизия командирлерінің бірі, подполковник Эдвард МакКлиш және МакКлиш штабының бастығы майор Клайд Чайлдрес Фертигпен шиеленіскен қарым-қатынаста болды. Фертигтің пікірінше, МакКлиш пен Чайлдрес "сенімсіз, қабілетсіз" болған және Минданаодағы партизан қозғалысына аз үлес қосыпты. Оның сөзіне қарағанда, МакКлиш жапондықтармен шайқасуға тым құлшынып, қол астындағыларын дұрыс таңдамаған. МакКлиш пен Чайлдрес Фертигтің басшылығында қызмет еткен бірнеше американдық офицерлердің арасында болды, олар партизандардан АҚШ армиясының ресми бөлімдеріне ауысуды сұрады, бұл АҚШ-тың 1944 жылдың 20 қазанында Филиппинге басып кіргеннен кейін мүмкін болды. Фертиг олардың өтініші бойынша 1944 жылдың 29 желтоқсанында Чайлдресті, ал 1945 жылдың 23 қаңтарында МакКлишті қызметтен босатып жіберді. Тағы бір партизандық көшбасшы Роберт Лапхэм МакКлиш пен Чайлдрестің Фертиг туралы пікірін "параноидты және жеке амбицияға толы, тіпті олар оған штаб-пәтерін қауіпті жерден қауіпсіз жерге көшіруге көмектескеннен кейін, оларға алғыс айтпаған және оларға сыпайылық танытпаған" деп сипаттады. Чайлдрес Фертигтің сынауын одан да әрі тереңдетті. 2003 жылы Макартур мемориалында Фертигтің құжаттарын қарап шыққаннан кейін, Чайлдрес Фертигтің "жасанды автобиографиясы" ("Олар жалғыз соғысты") туралы жазып, Фертигтің "мұндай дәл емес, жеккөруші, толық емес және қателі есептерді маңызды әскери команданың қызметі туралы жасай алуына" таңырқағанын айтты.

Танымал мәдениет

Вендел Фертиг туралы фильм бірнеше жылдан бері жоспарлануда. 2009 жылдың наурызында Роберт Таун сценарийді аяқтады және ол соңғы мақұлдау үшін Sony Productions-қа ұсынылды. Режиссер Дэвид Финчер түсірілімдерді бастауға асығып отыр. Қазіргі таңда бірнеше кино сайттарында фильм тізімі бар, бірақ көпшілігі оның әлі де "әзірлену сатысында" екенін көрсетеді. Финчер бұрын жұмыс істеген Брэд Питт "Фертиг" рөлінде түсуге келісіпті. The New York Times сайтында студия ретінде Columbia TriStar Motion Picture Group, ішкі кинопрокатта Sony Pictures, ал өндіріс компаниясы ретінде Red Wagon Entertainment көрсетілген. 2021 жылға дейін Фертиг туралы фильм іске аспады, бірақ Квентин Тарантиноның "Hollywoodтағы бір уақыт" романында Брэд Питтің Клифф Бут кейіпкерінің өмірінен Филиппинде жапондықтарға түскен, бірақ джунглиге қашып, "филиппин партизандарымен" бірге оккупациялаған жапон әскеріне қарсы партизандық соғыс жүргізген американдық коммандос екені белгілі болды. Венделл Фертиг және АҚШ күштерінің Филиппиндегі кейбір қияли оқиғалары В.Е.Б. Гриффиннің "Корпус" сериясының 7-ші кітабында, "Желінің артында"; сондай-ақ оның "Соғыс адамы" сериясының 4-ші кітабында, "Жауынгер агенттер" деп сипатталған. Кітаптар Фертигтің операциясының бастапқы кезеңдері мен оны қоршаған жоғары саяси маневрлерге негізделген. Венделл Фертиг және 2 "алдаушы" 1963 жылдың 9 қыркүйегінде "Ақиқатты айт" ойынының бір эпизодында пайда болды.