Кіріспе

Ертедегі фриздер мен англосаксон халықтарының жазу жүйесінде қолданылатын символдар – англосаксон рундары немесе англофриз рундары. Бұл рундар англосаксондар мен ортағасырлық фриздер (жинақталып англофриздер деп аталады) өздерінің туған тілдеріндегі жазу жүйесінде әліпби ретінде қолданған, ескі ағылшын және ескі фриз тілдерін жазу үшін пайдаланған (, ᚱᚢᚾᚪ, "руна"). Бүгінде бұл таңбалар жиынтығы алғашқы алты рунаның дыбыстық мәндерімен аталған футорк (ᚠᚢᚦᚩᚱᚳ, fuþorc) деп белгілі. Футорк – бұл қазіргі уақытта Ескі Футарк деп аталатын 24 таңбадан тұратын герман тілдеріне ортақ рундық әліпбидің дамуы. Оның ескі түрінде 28, ал жас түрінде 34 таңбаға дейін кеңейген. Қазіргі Скандинавияда Ескі Футарк 16 таңбадан тұратын қысқартылған әліпбиге айналды, ол қазіргі кезде Жас Футарк деп аталады. Англофриз рундарының қолданылуы V ғасырдан басталып, жоғары орта ғасырларға дейін жалғасты. Кейіннен олар миссионерлердің Англосаксон Англиясына әкелген ескі ағылшын латын әліпбиімен толықтырылды, бірақ соңында оның орнына осы әліпби келді. Футорк рундарының кеңінен қолданылуы XI ғасырда тоқтады, бірақ Оксфорд университетінің Сент-Джон колледжінің 17 нөміріндегі қолжазба олардың түсінігі кем дегенде XII ғасырға дейін сақталғанын көрсетеді.

Тарих

Англосаксон футоркінің пайда болуы туралы бірнеше қарсы теория бар. Бір теория бойынша, ол Фризияда дамып, кейін Ұлыбританияға тараған. Тағы бір теория бойынша, руналар алдымен материктен Ұлыбританияға әкелініп, содан кейін өзгертіліп Фризияға экспортталған. Екі теорияның да өз кемшіліктері бар, ал нақты жауапты қосымша археологиялық дәлелдерден күтуге болады. Ертедегі футорк Ескі Футарктан дерлік еш айырмаған, бірақ а әрпінің āc, æsc және ōs үш түріне бөлінуі нәтижесінде 26 руна пайда болды. Бұл ұзын және қысқа а дыбыстарының аллофондарының ингвеондық бөлінуінен туған жаңа фонеманы ескеру үшін жасалды. ōs рунасының ең ерте белгілі мысалы 5 ғасырдағы Undley брактеатынан табылуы мүмкін. āc рунасының ең ерте белгілі мысалдары 6 ғасырдағы Schweindorf солидусы сияқты заттарда кездеседі. Континенттік жазулардағы ерекше екі жолақты hægl рунасы алғаш рет 698 жылы Сент-Кутберттің табытында кездеседі, ал оған дейін бір жолақты нұсқасы қолданылған. Англияда, латын және тіпті огам тілінің дәлелдері бірнеше ғасырлар бойы сақталған Британияның батыс аймағынан тыс жерлерде футорк қолданысы кеңейді. Англиядағы руна жазуы 7 ғасырдағы англосаксон христиандығынан бастап латын скрипториясымен тығыз байланысты болды. Кейбір жағдайларда мәтіндер латын әліпбиінде жазылып, þorn және ƿynn әріптері латын әліпбиінің кеңейтілген түрі ретінде қолданылатын. 1066 жылғы нормандық жаулап алу кезінде ол сирек кездесе бастады, ал одан кейін бірнеше ғасырдан соң мүлдем жоғалып кетті. Кемінде бес ғасыр бойы қолданылған футорк жазуы бар 200-ден аз заттар сақталған. Франк қорапшасы және Сент-Кутберттің табыты сияқты бірнеше танымал ағылшын үлгілерінде руналар мен рим жазуы, немесе ескі ағылшын және латын жазуы бірге қолданылған; соңғысында Төрт Евангелисттің үш есімі руналармен жазылған латын тілінде берілген, бірақ "ЛУКАС" (Айя Лука) рим жазуында жазылған. Табыт – англосаксон шіркеуінің ортасында жасалған және руналарды қолданатын заттың мысалы. Жетекші сарапшы Реймонд Ян Пейдж, ғылыми емес әдебиеттерде жиі айтылатын, руналар пост-конверсиялық англосаксон Англиясында англосаксондық мәңкілікке немесе сиқырға ерекше байланысты болған деген пікірді жоққа шығарады.

Хаттар

Футорк әріптерінің тізбегі мен әріптер қоры, сондай-ақ осы әріптер арқылы білдірілетін дыбыстар, орналасқан жеріне және уақытына қарай өзгеріп отыруы мүмкін. Сондықтан, руналардың дәйекті және біртұтас тізімін жасау мүмкін емес.

Құрастыру және диграфтар

Фурх корпусында түрлі рундық комбинациялар кездеседі. Мысалы, ᚫᚪ тізбегі Мортен қорапшасында кездеседі, онда ᛠ теориялық түрде қолданылуы мүмкін еді. Комбинация IPA Сөз Мағынасы Табылған жері ᚩᛁ /oi/? ]oin[.] (белгісіз) Линдисфарн Тасы II ᚷᚳ [gg]?, [dʒ]? blagcmon (жеке есім) Maughold Stone I ᚷᚷ ~[dʒ] eggbrect (жеке есім) (Галлоуэй қорынан білезік) ᚻᚹ /ʍ/ gehwelc әрқайсысы Honington Clip ᚻᛋ /ks/ wohs балқыту Брэндон Антлер ᚾᚷ /ŋg/ hring сақина Wheatley Hill күміс жалатылған сақинасы ᛁᚷ /ij/ modig мақтаншақ/батыл/менмен Ruthwell Cross ᛇᛡ? ~/ij/? hælïj? қасиетті? Gandersheim Casket ᛇᛋ /ks/ BennaREïs Бенна патшасы (Шығыс Англияның Беона монетасы) ᛋᚳ /sk/, /ʃ/ fisc балық Franks Casket ᛖᚩ /eo/, /eːo/ eoh (жеке есім) Kirkheaton Stone ᛖᚷ /ej/ legdun жатқызу Ruthwell Cross ᛖᛇ ~/ej/, [eʝ]? eateïnne (жеке есім) Thornhill Stone II ᛖᚪ /æɑ/, /æːɑ/ eadbald (жеке есім) Santi Marcellino e Pietro al Laterano Graffiti ᚪᚢ ~/ɑu/ saule жан Thornhill Stone III ᚪᛁ /ɑi/ aib (жеке есім) Oostum Comb ᚪᛡ /ɑj/?, /ɑx/? fajhild? faghild? (жеке есім) Santi Marcellino e Pietro ad Duas Lauros Graffiti ᚫᚢ ~/æu/ dæus deus (латын тілінде) Whitby Comb ᚫᚪ /æɑ/, /æːɑ/ æadan (жеке есім) Mortain Casket

Пайдалануы мен мәдениеті

Рунаны көне ағылшын тілінде rūnstæf деп атауға болады (бәлкім, «құпия хат» немесе «шешін хат» дегенді білдіреді) немесе жай ғана rūn. Футорк жазулары әртүрлі стильдер мен мазмұндарды қамтиды. Кем дегенде бір ағылшын руналық тасында сары тозаң табылды, бұл оның руналары бір кездері боялғанын көрсетеді. Футоркте бинд руналары жиі кездеседі (оның шағын корпусына қатысты) және көбінесе руналар шектеулі кеңістікке сыйып тұруын қамтамасыз ету үшін қолданылған. Футорк логографиясы бірнеше қолжазбаларда куәландырылған. Бұл рунаның орнына оның атын немесе осыған ұқсас дыбысталатын сөзді пайдалану арқылы жасалды. «Беовульф» поэмасының жалғыз сақталған қолжазбасында эдель рунасы «эдель» сөзінің логограммасы ретінде қолданылған («отан» немесе «мүлік» дегенді білдіреді). Хакнес тасы және 795 жылғы Codex Vindobonensis шифрланған футорк руналарының болуын куәландырады. Бір қолжазбада (Corpus Christi College, MS 041) жазушы римдік сандар сияқты футорк руналарын қолданған сияқты, ᛉᛁᛁ⁊ᛉᛉᛉᛋᚹᛁᚦᚩᚱ деп жазды, бұл «12&30 артық» дегенді білдіреді. Футорк руналық сиқырының кейбір дәлелдері бар. Мүмкін сиқырлы алю тізбегі Шпонг-Хиллде табылған құмырада айна руналарында (формалары кері руналар) пайда болған сияқты. Беданың «Шіркеу тарихында» (латын тілінде жазылған) бір әңгімеде Имма есімді адамды тұтқындары байлай алмайды және ол «litteras solutorias» (босату әріптері) арқылы байлауын бұза ма деп сұрайды. Көне ағылшын тіліндегі бір аудармада Иммадан ол байлауын бұзу үшін «drycraft» (сиқыр, друидтер сиқыры) немесе «runestaves» қолдана ма деп сұрайды. Сонымен қатар, қан тоқтатуға арналған сиқырлы жазулары бар футорк жүзіктері табылды.