Кіріспе

Бронислав Вилдштейн (1952 жылғы 11 маусымда, Ольштин, Польшада туған) – Польшаның бұрынғы диссиденті, журналист, тәуелсіз автор және 2006 жылғы 11 мамырдан 2007 жылғы 28 ақпанға дейін Telewizja Polska (Польша мемлекеттік телеарнасы) бас директоры болды. Вилдштейн 2005 жылғы қаңтар және ақпан айларында Польшада бүкіл елге танымал болды, ол бұрынғы коммунистік құпия полициясының (Służba Bezpieczeństwa) хабаршылары мен құрбандары туралы құжаттарды Ұлттық естелік институтынан (IPN) жасырып алып, оларды басқа журналистерге таратты. Бұл құжаттар көбінесе "Вилдштейннің тізімі" (lista Wildsteina) деп аталады.

Өмір

Уайлдштейн Ольштында дүниеге келген. Оның әкесі Шимон Вильдштейн – еврей әскери дәрігері және Польшаның Екінші Республикасындағы коммунист болған. Оның анасы Генуефа Вильдштейн – коммунизмге қарсы шаруа және Польшаның жер асты армиясының (Отандық армия) мүшесі болған. Бес жасында туберкулезге шалдыққандықтан, отбасысы ауа райының жақсы болуы үшін Пжемышльге көшіп келді. 1971 жылдан 1980 жылға дейін Уайлдштейн Краковтағы Ягеллон университетінде поляк әдебиетін оқыды. 1970 жылдары ол оппозициялық Жұмысшыларды қорғау комитетіне (Komitet Obrony Robotnikow) қосылды, ол 1980 жылы құрылған «Солидарлық» қозғалысының ықпалды алға басушысы болды; ал 1977 жылы ол «Солидарлық студенттік комитетін» (Studencki Komitet Solidarności) құрды. 1980 жылдан бастап Францияда тұрып, польшалық «Kontakt» айлық басылымында және «Еркін Еуропа» радиосында журналист болып жұмыс істеді. Коммунизм құлағаннан кейін ол Польшаға оралды. 1994 жылдан 1996 жылға дейін ол поляк газеті «Życie Warszawy» (Варшава өмірі) газетінде жұмыс істеді, кейін ол консервативті «Życie» (Өмір) газетіне айналды. Соңғы кезде ол беделді, орташа консервативті және орталық бағытталған «Rzeczpospolita» (Республика) газетінің жалақылы қызметкері болды, бірақ «Уайлдштейннің тізімі» бойынша туған даудан кейін жалақылы жұмысынан босатылды (дегенмен ол еркін автор ретінде жазуын жалғастыруда). Қазіргі уақытта Уайлдштейн апталық «Do Rzeczy» журналында эсселер жариялайды.

Өмірбаян

Өзінің кітаптары мен мақалаларында Уайлдштейн коммунистік өткенді саясаткерлердің ғана емес, сонымен қатар барлық поляк қоғамының мұқият қайта қарауын қатысты түрде талап етті. Дегенмен, бұрынғы коммунистік аппаратпен байланыстары бар қоғамдық тұлғаларды жан-жақты тексеру, кейінге шегерілгеннен кейін, шектеулі көлемде және маңызды нәтижелерсіз ғана жүзеге асырылды. Коммунизм құлағаннан бері, тексеру (lustracja) мәселесі бұрынғы антикоммунистік оппозициядан пайда болған саяси лагерьлер арасындағы келіспеушіліктердің түпкі себебіне айналды. Бір тарап – Адам Михник және оның «Газета Выборча» (елдегі ең ірі күнделікті газет) – Польша Халық Республикасының бұрынғы қызметкерлері мен оған қарсыласқандар арасында коммунистік кезең мен қазіргі заманды символдық түрде «қалың сызықпен» (gruba kreska) бөліп, толыққанды кешірім жасауды ұсынады, ешқандай жазалауды көздемейді. Бұл ұсыныстың қарсыластары оны тым кешірімді деп сынап, саясатта, бизнесте және БАҚ-та жетекші лауазымдарда тұрған, 1972 жылға дейін туған барлық адамдарды мұқият тексеруді талап етеді, бұл моральдық тұрғыдан қатаң тәсіл. Тексеру дауларында Уайлдштейн «қалың сызық» ұсынысын сынап, әлеуметтік тыныштыққа нұқсан келтірсе де, тексеруді ымырасыз түрде қолдады. Уайлдштейн құпия полицияның көрнекті хабаршысын анықтауға көмектесті: Леслав Малешка, «Газета Выборча» анти-тексеру либералды газетінің журналисі, сонымен қатар Уайлдштейннің бұрынғы мектептесі және жақын досы, ол оппозициялық Студенттік ынтымақтастық комитеті (жоғарыда қараңыз) туралы хабарлаған, оны Уайлдштейнмен бірге құрған. Малешка Станислав Пьястың күңкіреулі өліміне қатысы бар деп күдіктенеді.

Уайлдштейннің тізімі

2005 жылдың басында Вайлдштейн Ұлттық естелік институтында (IPN) сақталған, бұрынғы құпия полицияның іс материалдарын басқаратын институттың файлдар тізімін көшіргеннен кейін тексеру мәселесі күшті дауға ұласты. Бұл тізімде шамамен 240 мың адамның аты-жөні ғана тіркелген еді. Вайлдштейн осы тізімді CD-ROM-ға жазып, жұмыс берушісі – «Rzeczpospolita» газетінің кеңсесіне алып барды, содан кейін оны әріптестеріне таратты. Біраз уақыттан кейін тізім бірнеше анонимді веб-сайтта жарияланып, көптеген келушілерді тартты. Осыған дейін жалпы жұртшылықтың іс материалдарына қол жеткізуі шектеулі болған. «Rzeczpospolita» газетінің қарсыласы – тексеруге қарсы «Gazeta Wyborcza» газеті Вайлдштейннің тізімді көшіріп, таратып жібергенін хабарлағаннан кейін қоғамдық пікірталас басталды. Ашуға себеп болған нәрсе – тізімде адамдардың хабаршы екендігі не құрбан болғандығы туралы ешқандай ақпарат болмады; сонымен қатар, тоталитарлық режимдердегі жағдайдың салдарынан қызметтес пен құрбанды ажырату көбінесе қиын не мүмкін емес болып келеді. Аты-жөні бірдей адамдардың кездесуі де жиі болады, бұл тізімді бағалауды одан да қиындатады. Вайлдштейн өзі тізімді көшіріп, журналистерге зерттеу жұмысына көмектесу үшін бергенін мәлімдеді. Сонымен қатар, ол IPN қызметкерінің бірінің келісімімен немесе тіпті оның белсенді көмегімен әрекет еткен болуы мүмкін деп болжануда; жағдайды анықтау үшін ішкі тергеу және алдын ала сот отырысы жүріп жатыр. Сыншылар Вайлдштейннің тізімді жариялауы күдік туғызып, қоғамдық тәртіпке қауіп төндіргенін айтса, басқалары оны азаматтық белсенділіктің батыл әрекеті деп санайды. Олардың пікірінше, Вайлдштейн бұл мәселені шешуге мүмкіндік берді және бұрынғы коммунистік партияның саясат пен бизнестегі байланыстары мен көзқарасын қалыптастыруға тырысқан интеллектуалдардың салдарынан ұзаққа созылған өткенді қайта қарауды бастауға көмектесті. 2005 жылдың 31 қаңтарында – «Gazeta Wyborcza» газеті оның әрекетін айыптағаннан екі күн кейін «Rzeczpospolita» газетінің бас редакторы оны штаттық қызметкер ретінде жұмыстан босатты, бірақ ол әлі де тәуелсіз автор ретінде мақалаларын жариялайды. Осы қадаммен газет өзін люстрацияны жақтаушылардың радикалдық көзқарасынан алшақтатқанын және назардан тыс қалуға тырысқанын көрсетеді. 1 ақпанда танымал «Wprost» апталығы Вайлдштейнге жұмыс ұсынды және «техникалық мүмкіндік болса» тізімді жариялайтынын мәлімдеді. Сонымен қатар, көптеген журналистер мен қоғам қайраткерлері, соның ішінде Йозеф Глемп, Вайлдштейнге қолдау білдірді.