Бронислав Вильдштейн: Польша таңдаулары мен тарих сабақтары
Bronisław Wildstein
Бронислав Вильдштейн: Польшалық журналист, диссидент, "Wildstein тізімі" ісімен танымал. Телевизия Polska-ның бұрынғы бас директоры. Тарихы мен қызметі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бронислав Вилдштейн (1952 жылғы 11 маусымда, Ольштин, Польшада туған) – Польшаның бұрынғы диссиденті, журналист, тәуелсіз автор және 2006 жылғы 11 мамырдан 2007 жылғы 28 ақпанға дейін Telewizja Polska (Польша мемлекеттік телеарнасы) бас директоры болды. Вилдштейн 2005 жылғы қаңтар және ақпан айларында Польшада бүкіл елге танымал болды, ол бұрынғы коммунистік құпия полициясының (Służba Bezpieczeństwa) хабаршылары мен құрбандары туралы құжаттарды Ұлттық естелік институтынан (IPN) жасырып алып, оларды басқа журналистерге таратты. Бұл құжаттар көбінесе "Вилдштейннің тізімі" (lista Wildsteina) деп аталады.
Bronisław Wildstein (born 11 June 1952, Olsztyn, Poland) is a former Polish dissident, a journalist, freelance author and, from 11 May 2006 to 28 February 2007, was the chief executive officer of Telewizja Polska (Polish state owned television). Wildstein rose to nationwide prominence in Poland in January and February 2005, after he smuggled files on informers and victims of the former communist secret police (Służba Bezpieczeństwa) from the Institute of National Remembrance (IPN) and distributed them to fellow journalists. The files are commonly referred to as "Wildstein's list" (lista Wildsteina).
Өмір
Уайлдштейн Ольштында дүниеге келген. Оның әкесі Шимон Вильдштейн – еврей әскери дәрігері және Польшаның Екінші Республикасындағы коммунист болған. Оның анасы Генуефа Вильдштейн – коммунизмге қарсы шаруа және Польшаның жер асты армиясының (Отандық армия) мүшесі болған. Бес жасында туберкулезге шалдыққандықтан, отбасысы ауа райының жақсы болуы үшін Пжемышльге көшіп келді. 1971 жылдан 1980 жылға дейін Уайлдштейн Краковтағы Ягеллон университетінде поляк әдебиетін оқыды. 1970 жылдары ол оппозициялық Жұмысшыларды қорғау комитетіне (Komitet Obrony Robotnikow) қосылды, ол 1980 жылы құрылған «Солидарлық» қозғалысының ықпалды алға басушысы болды; ал 1977 жылы ол «Солидарлық студенттік комитетін» (Studencki Komitet Solidarności) құрды. 1980 жылдан бастап Францияда тұрып, польшалық «Kontakt» айлық басылымында және «Еркін Еуропа» радиосында журналист болып жұмыс істеді. Коммунизм құлағаннан кейін ол Польшаға оралды. 1994 жылдан 1996 жылға дейін ол поляк газеті «Życie Warszawy» (Варшава өмірі) газетінде жұмыс істеді, кейін ол консервативті «Życie» (Өмір) газетіне айналды. Соңғы кезде ол беделді, орташа консервативті және орталық бағытталған «Rzeczpospolita» (Республика) газетінің жалақылы қызметкері болды, бірақ «Уайлдштейннің тізімі» бойынша туған даудан кейін жалақылы жұмысынан босатылды (дегенмен ол еркін автор ретінде жазуын жалғастыруда). Қазіргі уақытта Уайлдштейн апталық «Do Rzeczy» журналында эсселер жариялайды.
Wildstein was born in Olsztyn. His father Szymon Wildstein was a Jewish military doctor and communist in the Second Republic of Poland. His mother Genowefa Wildstein was an anticommunist peasant and member of the Home Army (the Polish underground army acting against Poland's World War II German and Soviet occupiers). When he was five years old he contracted tuberculosis, and his family moved to Przemyśl for the healthier climate. From 1971 through 1980, Wildstein studied Polish literature at the Jagiellonian University in Kraków. In the 1970s, he joined the oppositional Workers' Defence Committee (Komitet Obrony Robotnikow), an influential highbrow forerunner to the Solidarity movement that was established in 1980; and in 1977 he co founded the Student Committee of Solidarity (Studencki Komitet Solidarności). From 1980 he lived in France, where he worked as a journalist for the Polish monthly Kontakt and for Radio Free Europe. After the fall of communism, he returned to Poland. From 1994 until 1996, he worked for the Polish daily newspaper Życie Warszawy (Warsaw Life), before its transformation into the more conservative Życie (Life). Most recently, he was a salaried employee of the prestigious, moderately conservative to centrist daily, Rzeczpospolita (The Republic), which dropped him as a salaried employee in the wake of the public controversy over "Wildstein's List" (though he continues to contribute as a freelance writer). Currently Wildstein publishes essays for the weekly newsmagazine, Do Rzeczy.
Өмірбаян
Өзінің кітаптары мен мақалаларында Уайлдштейн коммунистік өткенді саясаткерлердің ғана емес, сонымен қатар барлық поляк қоғамының мұқият қайта қарауын қатысты түрде талап етті. Дегенмен, бұрынғы коммунистік аппаратпен байланыстары бар қоғамдық тұлғаларды жан-жақты тексеру, кейінге шегерілгеннен кейін, шектеулі көлемде және маңызды нәтижелерсіз ғана жүзеге асырылды. Коммунизм құлағаннан бері, тексеру (lustracja) мәселесі бұрынғы антикоммунистік оппозициядан пайда болған саяси лагерьлер арасындағы келіспеушіліктердің түпкі себебіне айналды. Бір тарап – Адам Михник және оның «Газета Выборча» (елдегі ең ірі күнделікті газет) – Польша Халық Республикасының бұрынғы қызметкерлері мен оған қарсыласқандар арасында коммунистік кезең мен қазіргі заманды символдық түрде «қалың сызықпен» (gruba kreska) бөліп, толыққанды кешірім жасауды ұсынады, ешқандай жазалауды көздемейді. Бұл ұсыныстың қарсыластары оны тым кешірімді деп сынап, саясатта, бизнесте және БАҚ-та жетекші лауазымдарда тұрған, 1972 жылға дейін туған барлық адамдарды мұқият тексеруді талап етеді, бұл моральдық тұрғыдан қатаң тәсіл. Тексеру дауларында Уайлдштейн «қалың сызық» ұсынысын сынап, әлеуметтік тыныштыққа нұқсан келтірсе де, тексеруді ымырасыз түрде қолдады. Уайлдштейн құпия полицияның көрнекті хабаршысын анықтауға көмектесті: Леслав Малешка, «Газета Выборча» анти-тексеру либералды газетінің журналисі, сонымен қатар Уайлдштейннің бұрынғы мектептесі және жақын досы, ол оппозициялық Студенттік ынтымақтастық комитеті (жоғарыда қараңыз) туралы хабарлаған, оны Уайлдштейнмен бірге құрған. Малешка Станислав Пьястың күңкіреулі өліміне қатысы бар деп күдіктенеді.
In his books and essays, Wildstein has strongly argued for a thorough review of the communist past not only of politicians, but of all of Polish society. However, a comprehensive vetting of public figures regarding contacts with the oppressive former communist apparatus has, after delays, been carried out only to a limited extent and with rather inconsequential results. Ever since the fall of communism, the question of vetting (lustracja) has been a bone of contention among political camps that emerged from the former anticommunist opposition. One side – prominently represented by Adam Michnik and his Gazeta Wyborcza, the country's largest daily – calls for a comprehensive reconciliation between former operatives and opponents of the Polish People's Republic by symbolically drawing a "thick line" (gruba kreska) demarcating the communist period from the present period, without seeking retribution. Opponents of this approach criticize it as too propitiatory and call for a morally rigorous approach, with thorough vetting of all persons in leading positions in politics, business, and the media who were born before 1972. In the vetting controversy, Wildstein has denounced the "thick line" proposal and has uncompromisingly advocated for screening, even at the expense of social peace. Wildstein has helped uncover a prominent secret police informer: Lesław Maleszka, a journalist with the anti vetting liberal daily, Gazeta Wyborcza, and a former schoolmate and close friend of Wildstein's who had reported on the oppositional Student Solidarity Committee (see above) which he had co founded with Wildstein. Maleszka has been implicated in the mysterious death of Stanisław Pyjas.
Уайлдштейннің тізімі
2005 жылдың басында Вайлдштейн Ұлттық естелік институтында (IPN) сақталған, бұрынғы құпия полицияның іс материалдарын басқаратын институттың файлдар тізімін көшіргеннен кейін тексеру мәселесі күшті дауға ұласты. Бұл тізімде шамамен 240 мың адамның аты-жөні ғана тіркелген еді. Вайлдштейн осы тізімді CD-ROM-ға жазып, жұмыс берушісі – «Rzeczpospolita» газетінің кеңсесіне алып барды, содан кейін оны әріптестеріне таратты. Біраз уақыттан кейін тізім бірнеше анонимді веб-сайтта жарияланып, көптеген келушілерді тартты. Осыған дейін жалпы жұртшылықтың іс материалдарына қол жеткізуі шектеулі болған. «Rzeczpospolita» газетінің қарсыласы – тексеруге қарсы «Gazeta Wyborcza» газеті Вайлдштейннің тізімді көшіріп, таратып жібергенін хабарлағаннан кейін қоғамдық пікірталас басталды. Ашуға себеп болған нәрсе – тізімде адамдардың хабаршы екендігі не құрбан болғандығы туралы ешқандай ақпарат болмады; сонымен қатар, тоталитарлық режимдердегі жағдайдың салдарынан қызметтес пен құрбанды ажырату көбінесе қиын не мүмкін емес болып келеді. Аты-жөні бірдей адамдардың кездесуі де жиі болады, бұл тізімді бағалауды одан да қиындатады. Вайлдштейн өзі тізімді көшіріп, журналистерге зерттеу жұмысына көмектесу үшін бергенін мәлімдеді. Сонымен қатар, ол IPN қызметкерінің бірінің келісімімен немесе тіпті оның белсенді көмегімен әрекет еткен болуы мүмкін деп болжануда; жағдайды анықтау үшін ішкі тергеу және алдын ала сот отырысы жүріп жатыр. Сыншылар Вайлдштейннің тізімді жариялауы күдік туғызып, қоғамдық тәртіпке қауіп төндіргенін айтса, басқалары оны азаматтық белсенділіктің батыл әрекеті деп санайды. Олардың пікірінше, Вайлдштейн бұл мәселені шешуге мүмкіндік берді және бұрынғы коммунистік партияның саясат пен бизнестегі байланыстары мен көзқарасын қалыптастыруға тырысқан интеллектуалдардың салдарынан ұзаққа созылған өткенді қайта қарауды бастауға көмектесті. 2005 жылдың 31 қаңтарында – «Gazeta Wyborcza» газеті оның әрекетін айыптағаннан екі күн кейін «Rzeczpospolita» газетінің бас редакторы оны штаттық қызметкер ретінде жұмыстан босатты, бірақ ол әлі де тәуелсіз автор ретінде мақалаларын жариялайды. Осы қадаммен газет өзін люстрацияны жақтаушылардың радикалдық көзқарасынан алшақтатқанын және назардан тыс қалуға тырысқанын көрсетеді. 1 ақпанда танымал «Wprost» апталығы Вайлдштейнге жұмыс ұсынды және «техникалық мүмкіндік болса» тізімді жариялайтынын мәлімдеді. Сонымен қатар, көптеген журналистер мен қоғам қайраткерлері, соның ішінде Йозеф Глемп, Вайлдштейнге қолдау білдірді.
In early 2005, the vetting debate reached a peak after Wildstein had abstracted an inventory of the files stored at the Institute for National Remembrance (IPN) which also manages the files of the former secret police, colloquially known as teczki in Polish. The list contained nothing but the names of roughly 240,000 persons on which such a file exists. Wildstein burned this inventory to CD ROMs and took it to the offices of his employer, the daily Rzeczpospolita, from where he distributed it among colleagues. Soon afterwards, the list was made available on several anonymous websites, which soon attracted a lot of traffic. Until then, access to files for the general public had been restricted. Public debate began when Rzeczpospolita's rival, the anti vetting Gazeta Wyborcza reported that Wildstein had copied and distributed the inventory. One cause for irritation was the fact that the list contained only names of persons with no information on whether they were informers or victims; not to mention the fact that the practice of totalitarian regimes often renders it difficult or impossible to distinguish collaborators from victims. Also, coincidental identity of names occurs frequently, making the list even more difficult to judge. Wildstein himself claimed to have copied and passed on the list as a tool for investigative journalists. In the meantime it is assumed that he acted with tacit approval or was even actively assisted by at least one IPN employee; an internal inquiry as well as preliminary legal proceedings are underway to investigate the circumstances. While critics claim that Wildstein's disclosure of the list has created a climate of suspicion and irresponsibly endangered social peace, others regard it as a courageous act of civil disobedience. According to them, Wildstein created a fait accompli and thus helped to initiate an overdue review of the past, which had so far been protracted by ex communist old boys' networks in politics and business and opinion making relativist intellectuals. On January 31, 2005 – two days after Gazeta Wyborcza had denounced his manoeuvre – Rzeczpospolita's editor in chief dismissed him as a salaried employee, although he continues to contribute freelance articles. With this move, the paper apparently tried to distance itself from the radical advocates of lustracja and remove itself from the focus. On February 1, the popular weekly Wprost offered Wildstein a job and declared it would also publish the list if "technically possible". Also, numerous journalists and public figures, including Józef Glemp, declared their solidarity with Wildstein.