Кіріспе

Жозеф Маккевич (1 сәуір 1902 – 31 қаңтар 1985) – поляк жазушысы, романист және саяси комментатор; ең белгілі туындылары – «Қатты айтудың қажеті жоқ» («Nie trzeba głośno mówić») және «Ешқайда саяхат» («Droga donikąd») деректі романдары. Ол коммунизмге бейшала қарсы болды және өзін «ұлттық тұрғыдан коммунизмге қарсы» деп санады. Маккевич эмиграцияда қайтыс болды. Оның үлкен ағасы Станислав Маккевич те жазушы болған.

Өмір және мансап

Жозеф Маккевич – Антони Маккевич пен Мария Пьетраскьевичтің ұлы, олар бастапқыда Краковтан, Божавола гербінің поляк-литвалық ақсүйектерінен шыққан поляк ақсүйек отбасынан. Ол 1902 жылдың 1 сәуірінде Санкт-Петербургте дүниеге келген. Жозеф Маккевич – 1954-1955 жылдары Польшаның эмиграциядағы үкіметінің саяси публицисі және премьер-министрі болған Станислав Маккевичтің және польшалық жазушының анасы Северина Маккевичтің кіші інісі. 1907 жылы оның отбасы Вильнюске көшті. 1919 жылы 17 жастағы ерікті ретінде ол Польша-Совет соғысына қатысты, алдымен Польша армиясының 10-шы литвалық улан полкінің, содан кейін 13-ші Вильно улан полкінің уланы ретінде. Ол Польшаның тәуелсіздік үшін күресі кезінде әскери қызметін аяқтады. Матураны бітірмей университетке түскен басқа жас соғыс ардагерлері сияқты, Маккевич Варшава университетінде өзінің сүйікті биология ғылымын оқыды, содан кейін Вильнюске көшіп келгенде Вильнюс университетінде оқуын жалғастырды, бірақ ешқашан диплом алмады. 1923 жылдан бастап ол ағасы Станиславтың Вильнюсте шығаратын және бұрынғы Ұлы Литва княздығының ескі ақсүйек отбасылары толыққанды қолдап, қаржыландыратын «Słowo» (Сөз) журналында журналист болып жұмыс істеді. Журналистік жұмысы оны Балтық республикаларының барлығына және Шығыс Польшаға алып барды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылдың 17 қыркүйегінде Кеңес әскерлері Германия-Кеңес бірлескен Польшаға шабуылының бөлігі ретінде Польшаның шығысына шабуыл жасады. Елдің оккупациялық күштер тарапынан бөлінуі кезінде Вильнюс облысы сол кездегі тәуелсіз Литваға берілді. Маккевич қалада қалып, 1939 жылдың қазан айынан 1940 жылдың мамырына дейін Литва бақылауындағы Вильнюсте поляк тіліндегі "Газета Кодзиенна" (Күнделікті газет) газетінің бас редакторы және издателі болды. Ол өз мақалаларында литвалықтар мен поляктар арасында саяси диалогты қозғауға тырысты. 1940 жылдың мамырында Литва үкіметі оны баспагер және журналист ретіндегі қызметтен шеттетуге тыйым салды. 1940 жылдың 15 маусымында Совет Одағының Литваны басып алуынан және аннексиялауынан кейін Маккевич уақытша жұмысшы болып жұмыс істеді. 1942 жылы ол неміс СД, СС және литвалық нацистік жақтастар Ипатингасис буристің қолынан шамамен 100 000, көбінесе поляк еврейлерінің қаза тауып, Понари қырғынын көрді, оны ол 1969 жылы жариялаған "Не надо говорить глосно" ("Қатты сөйлемеу керек") кітабында сипаттады. 1942 жылдың соңында (1943 жылдың басында) "Газета Кодзиенна" және "Goniec Codzienny" газеттеріндегі жұмысы үшін қарсылық күштері оны қателікпен өлім жазасына кесті. Үкім күштен шығарылды (төменде қараңыз).

Катынь орманындағы қырғынның ашылуы

1943 жылғы сәуірде Маккевичті неміс оккупациялық билігі басқарған халықаралық Катын комиссиясы Катынь қырғыны орнына шақырды. Польша эмигранттық үкіметінің келісімімен ол 1940 жылы совет НКВД-сы өлтірген поляк офицерлерінің жаппай қабірлерін қазуға көмектесті. Вильнюске оралғаннан кейін жергілікті неміс газеті Goniec Codzienny Маккевичпен «Widziałem na własne oczy» («Мен өз көзіммен көрдім») атты сұхбатты жариялады. Кейін Италияға барып, II корпус (Польша) құрамында жұмыс істеді және осы қызметі барысында Катынь қырғынына тікелей қатысты құжаттар жинағын редакциялады. 1948 жылы генерал Владыслав Андерстің кіріспесімен «Збродня катыньска в свете документов» («Құжаттардағы Катынь қырғыны») атты кітабы жарық көрді. Сонымен қатар ол «Катынь. Збродня без суду і кари» («Катынь. Сотсыз және жазасыз кісі өлтіру») атты жеке кітабын жазды. Оның алғашқы поляк тіліндегі басылымын Лондондағы баспагер саяси себептермен жойды. 1949 жылы ол кітабының неміс тіліндегі нұсқасын – «Katyn – ungesühntes Verbrechen» Цюрих, Швейцарияда жариялады. 1951 жылы кітабының ағылшын тіліндегі нұсқасын «The Katyn Wood Murders» («Катынь орманындағы кісі өлтірулер») деген атаумен шығарды, бұл тақырып бойынша ағылшын тіліндегі алғашқы кітап болды (итальян тіліндегі нұсқасы 1954 жылы «Il Massacro della foresta di Katyn», испан тілінде 1957 жылы «Las Fosas de Katyn», ал орыс тілінде 1988 жылы «Катынь» деп жарық көрді). 1952 жылы ол АҚШ Сенатының «Катынь орман қырғынының фактілерін, дәлелдемелерін және мән-жайларын зерттеу жөніндегі арнайы комитеті» алдында Катынь қырғынының геноцидтік сипаты туралы куәлік берді. (Поляк тіліндегі «Катынь. Збродня без суду і кари» нұсқасы 1997 жылы Польшада, ал кейін басқа атаумен: «Sprawa mordu katyńskiego» жарық көрді. 2009 жылы қайта басылды).

Жалған жаламен бірге әрекет еткен үшін өлім жазасына кесілу

1941 жылы Вильнюсті неміс әскерлері басып алған кезде Маккевичті немістермен «ымыраластық» еткені үшін негіссіз айыптады. Маккевич Польшаның соғысқа дейінгі шекарасына оралудың қиял ғана екенін және пайдалы болмайтын болжам екенін айтты, бұл сол кездегі кейбір жергілікті поляктар үшін ойға келмейтін нәрсе саналды. Бірақ, кейінірек болған оқиғалар Маккевичтің дұрыс екенін көрсетті. Ол, Германияға ғана (Польша Қарсыласы сияқты) қарсы тұру, екінші басқыншы – Кеңес Одағына көмектесумен тең екенін жариялады, себебі олардың мақсаттары бірдей болды. Ол коммунизмге қарсы күресудің маңыздырақ екеніне сенді. Оның поляктардың бос үміттерін әжуалауы кейбір қарсыластары үшін шыдаусыз болды. Оған жер асты соттары тарапынан өлім жазасы берілді, бірақ Чеслав Милош үшін ол жалтақ болған жоқ. 1947 жылы Маккевичтің барлық кінәсінен ақталды. Милош айтқанынша, оның романдарына қатысты халықтың сынына қарсыластарының кеңестік симпатиясы қаншалықты әсер еткені әлі де талқылауға ашық. Бұл айыптамалар, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, поляктардың Маккевичтің туындыларына деген көзқарасына теріс әсер етті және оның сыншылары тарапынан пайдаланылды. Дегенмен, бұл айыптамалар коммунистердің оған және оның туындыларына қатысты айтқан екінші сөзінің негізі болған жоқ, себебі оның Катынь қырғынының әлемге жария етілуіне және коммунистік жүйенің зұлымдықтарын ашудағы тынбай еңбек етуіне байланысты поляк әдебиетінен шеттетілуіне себеп болды. Сондықтан, 1945 жылдан 1990 жылға дейін, коммунистік режимнің барлық кезеңінде, ол қара тізімге енгізілді, ресми басылымдарға рұқсат берілмеді, оның туындылары туралы академиялық зерттеулер мен журналистік талқылауларға тыйым салынды, нәтижесінде поляктардың бірнеше буыны оның туындыларымен немесе оның өмірімен таныс болмай өсті.

Жер аудару

Маккевич пен оның әйелі Барбара Топорска Вильнюсті тастап, 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін Варшавада тұрды, содан кейін Краковқа кетіп, 1945 жылдың қаңтарында Польшадан Римге шықты, енді ешқашан елге оралмады. Олар алғашқыда Италияда тұрды, ол Париждегі "Культура" сияқты және басқа көптеген эмигранттық басылымдарда жариялай бастады. 1948 жылы олар Лондонға көшіп, жазу және жариялауын жалғастырды. 1955 жылы ол әйелі Барбара Топорскамен бірге Мюнхенге тұрақты қоныстанды, ол 1985 жылдың қаңтарында қайтыс болды. Ол түрлі тақырыптарда жазумен айналысып, көптеген көркем әдебиеттер мен мақалалар жариялады, баспагерлерден түсетін гонорарға сүйеніп, қарапайым өмір өтті.

Шығармалары

Маккевичтің прозасы өте реалистік: ол жазуда қол сұғылмайтын тақырыптар жоқ деп сенді. 1957 жылы ол «Контра» атты туындысын жариялады, онда Австриядағы британдық әскерлердің мыңдаған антисоветтік казақтарды кеңестік билікке қайта тапсыруының аса қатыгез және опасыздығы туралы баяндалған. 1962 жылы ол «Sprawa pulkownika Miasojedowa» («Полковник Миасоедовтың ісі») атты екінші дүниежүзілік соғыста Дрезденнің бомбалауы туралы шыншыл роман жариялады. Оның басқа да белгілі романдары: «Droga donikąd» («Ешқайда бармайтын жол») – кеңестік оккупация астындағы өмір туралы әңгіме; «Zwycięstwo prowokacji» («Провокацияның жеңісі») – коммунизм туралы; және «W cieniu krzyża» («Тікұштың көлеңкесі») – католицизм туралы. Оның көркем әдебиетші және публицист ретіндегі мол шығармашылығы көп жылғы жасырын басылымдардан кейін қайта жандануда. Оның кітаптары 1972 жылдан бері Нина Карсов Сехтерге тиесілі Лондонның KONTRA баспасында жарық көріп келеді. 2009 жылы Нина Карсов Сехтер Жозеф Маккевичтің туындыларын редакциялауы үшін Шетелдегі поляк жазушылар одағының сыйлығымен марапатталды.

Танымал мәдениет

Жозеф Маккевичтің өлімінен кейін оның өмірі мен шығармалары туралы екі деректі фильм түсірілді. Біріншісі – 1996 жылы Польша телеарнасы үшін Роберт Качмарек түсірген "Jedynie prawda jest ciekawa" ("Шындық қана қызықты") фильмі, ал екіншісі – 2008 жылы Грегорц Браунның "Errata do biografii" ("Жозеф Маккевичтің өмірбаянына түзету") қысқаметражды фильмі. Оның өмірі мен шығармалары 30-дан астам ғылыми еңбекте, сондай-ақ мақалаларда, веб-сайттарда және блогтарда талданды.