Ришард Капусцінски: Журналист, фотограф және суретші өмірі мен шығармалары

Кіріспе

Польшалық журналист, фотограф, ақын және жазушы (1932–2007)

Рышард Капустынский (; 4 наурыз 1932 – 23 қаңтар 2007) – поляк журналисі, фотограф, ақын және жазушы. Ол көптеген сыйлықтар алды және әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына үміткер деп есептелді. Капустынскийдің кітап түріндегі жеке күнделіктері репортаждың әдебиеттегі аллегория мен түскерлік реализммен үйлесуі үшін пікір қақтығыстарын және құрметті тудырды. Ол коммунистік кезеңдегі Польша баспасөз агенттігінің Африкадағы колонизация кезіндегі жалғыз тілшісі болды, сондай-ақ Оңтүстік Америка мен Азияда жұмыс істеді. 1956 мен 1981 жылдар аралығында ол 27 төңкеріс пен мемлекеттік төңкерістер туралы хабарлады, бірақ туған еліндегі демократияны қолдайтын "Солидарлық" қозғалысын қолдағандықтан жұмыстан босатылды. Ол осы саланың басқа да өкілдерімен бірге құрметке ие болды. Танымал итальяндық репортаж жазушысы Тициано Терзани, колумбиялық жазушы Габриэль Гарсия Маркес және чилилік жазушы Луис Сепульведа оған "Маэстро" атағын берді. Ең белгілі туындылары: Jeszcze dzień życia (1976; Another Day of Life), Ангола туралы; Cesarz (1978; The Emperor, 1983), Эфиопия билеушісі Хайле Селассидің құлауы туралы, сонымен қатар коммунистік Польшаның пародиязы ретінде қарастырылады; Wojna futbolowa (1978; The Soccer War, 1991), 1969 жылы Гондурас пен Сальвадор арасындағы қақтығыс туралы және Африка мен Латын Америкасындағы тілшінің өмірінен басқа да оқиғалар; Szachinszach (1982; Shah of Shahs, 2006) Парсының соңғы шаһының құлауы туралы; Imperium (1993) – оның құлап жатқан Кеңес Одағы арқылы саяхаты туралы; Heban (1998), кейіннен ағылшын тілінде The Shadow of the Sun (2001) деген атпен жарияланды, Африкадағы жылдарының тарихы; және Podróże z Herodotem (2004; Travels with Herodotus), онда ол Геродоттың "Тарихтар" еңбегінің қазіргі тілшінің жұмысына қатыстылығы туралы ойлармен бөліседі.

Өмірбаян

Рышард Капустинский 1932 жылы Польшаның екінші республикасының шығыс шекарасында, Пинск қаласында (қазіргі Беларусь), Полесье воеводиясында дүниеге келді. Оның әкесі Йозеф Капустинский (1903 ж.т.), анасы Мария Бобка (1910 ж.т.) бастауыш мектеп мұғалімдері болған. Келесі жылы оның қарындасы Барбара дүниеге келді. Олар кедейлікте өсті: ол кейін Африкада өзіндей азық-түлік тапшы және барлығының жалаң аяқ жүргеніндей сезінгенін айтты. 1938 жылдың қыркүйегінде Рышард Пинск қаласындағы №5 мектепке қабылданды. 1939 жылдың жазында анасы мен қарындасымен бірге Люблин воеводиясындағы Режовецке жақын Паулов ауылында болды. 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Пинск Қызыл Армия бақылауына өткен соң, олар қайта оралды және Рышард мектепке қайта барып оқуын жалғастырды. 1940 жылы Мария шығысқа жер аударылуы мүмкін деген қорқынышпен Ришард пен Барбарамен бірге Пинсктен Варшаваға жақын Сиераковқа көшіп кетті. Сол жерде олар Йозефпен қайта қосылды. Кейін отбасы Отвоцке жақын жерге көшті. Рышард Отвоцктегі бастауыш мектепте білімін жалғастырды (1944–45 жж.). Ол өзінің балалық шағын "Империум" кітабында сипаттаған. 1945 жылы отбасы Варшаваға қоныс аударды, онда Рышард Станислав Сташиц гимназиясында оқуын бастады. Ол әуесқой боксшы (жеңіл салмақта) және футболшы болды. 1948 жылы Капустинский ZMP (Польша Коммунистік Жастар Одағы) мүшесі болды және төменгі лауазымдарда жұмыс істеді. Ол мектебінде өткізілген поэзия конференциясы туралы жарияланған мақаланың авторы болды, онда оның өлеңдері Маяковский мен Вжежинскийдің шығармаларымен салыстырылды. 1950 жылдың маусымында гимназияны бітіріп, 1950 жылы құрылған ZMP органы "Sztandar Młodych" (Жастар Туы) газетінде жұмыс істеді. 1950 жылдың қазанында Варшава университетінде (Польша филологиясы факультеті) оқуға түсті, бірақ 1951 жылы "Sztandar Młodych" газетіндегі жұмысын тоқтатқаннан кейін тарих факультетіне ауысты (1955 жылға дейін). 1951 жылдың тамызында Шығыс Берлинде өткен Жастар фестиваліне қатысты. Бұл оның алғашқы шетел сапары болды. 1952 жылдан бастап өмірінің соңына дейін Капустинский дәрігер Алиция Миелчарекке (1933–2022) үйленді. 1953 жылы олардың қызы Зофия дүниеге келді. 1953 жылдан 1981 жылға дейін, Польшада әскери жағдай енгізілген жылға дейін, Капустинский Польша Біріккен жұмысшы партиясының (PZPR) мүшесі болды. Оның PZPR-ге деген көзқарасы ерте өзгерді, "шешуші сәт 1956 жылы болды" (вероятно, Познаньдағы маусым оқиғаларына және Гомулканың ықпалымен сталиншіліктен арылу процесіне, сондай-ақ 1956 жылғы Венгрия революциясына сілтеме). 1955 жылдың маусымында Варшава университетін бітірді. 1955 жылдың қыркүйегінде "Польшадағы алғашқы социалистік муниципалитет" деп таңдалған Нова Хутаның құрылысы туралы сын мақала жариялады, ол құрылысқа қатысқан жұмысшылардың қатал еңбек және тұру жағдайларын көрсетті. Бұл оқиға коммунистік билік өкілдерінде бастапқыда қандай реакция көрсету керектігін білмей, кейін олардың жобасын сынаған өздерінің адамына ризашылық білдірді. 23 жасында ол Еңбектің Алтын Кресімен марапатталды. 1956 жылдың тамызында Киевтен хабарлап, қыркүйекте Үндістанға жіберілді, ол Еуропадан тысқары алғашқы сапары болды. Ауғанстан (Кабул әуежайында ұсталды) және Мәскеу арқылы оралды. 1957 жылдың тамызында ол жарты жылға Қытайға (Токио және Гонконг арқылы) барды. Транссибір темір жолымен Польшаға оралды. 24 жасында Үндістанға жасаған саяхатынан бастап, ол Африка, Азия және Латын Америкасындағы соғыстар, төңкерістер мен төңкерістер туралы хабарлау үшін дамушы әлемді аралады. Ол Үндістанда Хемингуэйдің "Кімге қоңырау шалады" кітабын сөздікпен оқып, ағылшын тілін үйренді. Өзінің Азияға жасаған алғашқы сапары туралы "Саяхаттар Геродотпен бірге" кітабында жазды. 1958 жылы ол "Sztandar Młodych" газетін тастап, Польша баспасөз агенттігінде жұмыс істей бастады. Көп ұзамай ол "Polityka" апталығына да қосылды (онда ол 1962 жылға дейін жұмыс істеді). Апталықтағы жұмысының нәтижесі 1962 жылы жарық көрген "Бұс по полску" (Польшалық бұта) кітабы болды, ол "поляк даласынан" жазған мақалаларының жинағы. Ол оқырман қауымның алғашқы кітаптарына деген бейжайлығына ренжіді. 1950 жылдардың соңында ол алғаш рет Африкаға (Гана, Дагомея Республикасы және Нигер) барды. Отандық тақырыптарда тәжірибе жинағаннан кейін, ол Африкадағы Польша баспасөз агенттігінің "елу елге жауапты" болды. (Ресми мемлекеттік баспасөз агенттігінің тілшісі болғанымен, ол өмірінде бірде-бір баспасөз мәслихатында сұрақ қойған емес). Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде Капустинский 1960 және 1970 жылдардағы Африкадан жасаған хабарламаларымен танымал, ол сол континентте еуропалық колониялық империялардың құлауын өз көзімен көрді. 1961 жылы ол Конго Республикасынан хабарлады. Ол Бужумбураға қашуын және кейін қамауға алынуын "Футбол соғысы" кітабында сипаттады. 1962–65 жылдары ол бастапқыда Дар-эс-Саламда, кейін Найробиде тұрды, оннан Африканың басқа елдеріне саяхаттады. 1965 жылы Польшаға бірнеше аптаға ғана оралды, бірақ Африкаға Лагосқа оралып, хабарлауын жалғастырды. 1965 жылдың сәуір айында Сенегал және Мавританияға саяхаттады, оны кейін "Күннің көлеңкесі" кітабында сипаттады. 1966 жылдың соңында ол Польшаға оралды. 1967 жылдың сәуір айында Орталық Азия мен Кавказда болды. Сол жылдың қарашасында ол Оңтүстік Америкадағы шетел тілшісі болып жұмыс істеді, Штаготада орналасқан. Кейін ол Мексикаға көшті (1969–72 жж.). 1969 жылы Гондурастағы соғысты көрді, оны "Футбол соғысы" кітабында сипаттады. 1969 жылы ол Че Гевараның соңғы әдеби мұрасы "Эль диарио дель Че эң Боливия" кітабын испан тілінен аударды және өңдеді. Капустинский неміс дипломаты Карл фон Спрети ұрланғаннан кейін Гватемаладағы жағдайды талдады. Ол 1970 жылы "Неліктен Карл фон Спрети өлді" атты репортажын жариялады. 1972 жылы Польшаға оралды және кейін "Kontynenty" және "Kultura" журналдарында жұмыс істеді. 1975 жылдың қыркүйегінде Анголаға барды, содан кейін "Өмірдің бір күні" кітабын жариялады. 1975 және 1977 жылдары ол Эфиопияға барды. "Император" кітабы сол саяхаттарынан кейін жазылды. 1979 жылы ол 1940 жылдан бері алғаш рет туған жері Пинскіге барды. 1979 жылы Иран революциясын көрді. Оның "Шахтардың шаһы" кітабы осы тақырыпқа және Иранның соңғы шаһы Мохаммед Реза Пехлевидің құлауына арналған. 1980 жылы ол Польшадағы Гданьскіде болған ереуілдерге куә болды. 1988 жылы "Арена" бағдарламасының екі эпизоды оған және оның шығармаларына арналды. Ол Совет Одағының еуропалық және азиялық бөліктерінде саяхаттады (1989–1992 жж.) және Совет Одағының таралуын көрді. Осы тәжірибеден кейін ол "Империум" кітабын жазды. 1994 жылы ол Берлиндегі неміс академиялық алмасу қызметінің стипендиясын алды. 1999 жылы Капустинский VPRO телеарнасында ғылым, мәдениет және саясат әлемінен танымал адамдармен сұхбаттасты. 2006 жылы Reuters агенттігіне берген сұхбатында Капустинский әлемге қызығушылық танытатын жастар үшін жазатынын айтты. Капустинский 2007 жылдың 23 қаңтарында Варшава ауруханасында жүрек талмасынан қайтыс болды. 1987 жылы кітап Майкл Хастингс және Джонатан Миллердің қойылымымен, Лондонның Корольдік театрында сахналандырылды.

Ryszard Kapuściński was born in Pinsk (now in Belarus), Polesie Voivodeship, in the Kresy Wschodnie or eastern borderlands of the Second Polish Republic in 1932, the son of Maria Bobka (b. 1910) and Józef Kapuściński (b. 1903), primary school teachers. His sister Barbara was born the following year. They were born into poverty: he would later say that he felt at home in Africa as "food was scarce there too and everyone was also barefoot." In September 1938 Ryszard started attending Primary School No 5 in Pinsk. He spent the summer of 1939 together with his mother and sister in Pawłów, a small village near Rejowiec in Lublin Voivodeship. When the Second World War began in September 1939 they came back to Pinsk after the city was captured by the Red Army and Ryszard returned to school there. In 1940 Maria, afraid of deportation to the East, together with Ryszard and Barbara left Pinsk and moved to Sieraków, near Warsaw. There they met Józef. Later the family moved near Otwock. Ryszard continued education in primary school in Otwock (1944–45). He described his early life in the book Imperium. In 1945 the family settled in Warsaw where Ryszard began education in Stanisław Staszic Gymnasium. He became an amateur boxer (bantamweight) and football player. In 1948, Kapuściński joined the official Communist youth organisationthe ZMPand served lower rank posts. Kapuściński was the hero of the article published in the weekly periodical Odrodzenie reporting on a poetry conference organised at his school, in which the teenager's poems were compared with works of Mayakovsky and Wierzyński. In June 1950 he graduated from Gymnasium and started working for the Sztandar Młodych (The Banner of Youth), a nationwide newspaper founded in 1950 as the organ of the ZMP. In October 1950 he began his studies at Warsaw University (Department of Polish Studies) and in 1951 he moved to the department of history after he suspended working for Sztandar Młodych till 1955. He participated in the Youth Festival in East Berlin staged in August 1951 in East Germany. This was his first foreign trip. From 1952 and till his death Ryszard Kapuściński was married to doctor Alicja Mielczarek (1933–2022). Their daughter Zofia was born in 1953. During the period from 1953 to 1981the year of the imposition of the martial law in PolandKapuściński was a member of the Polish United Workers' Party (the PZPR). His attitude to the PZPR changed early on, "the decisive moment having come in the year 1956" (presumably a reference to the events of Poznań June and the process of de Stalinisation brought about by the Thaw of Gomułka, and the Hungarian Revolution of 1956). In June 1955 he graduated from Warsaw University. After publishing, in September 1955, a critical article about the construction of Nowa Huta, a Kraków conurbation built on a site chosen as the "first socialist municipality in Poland", which brought to light the inhuman working and living conditions of the labourers involved in the venture—a story which occasioned consternation before eventually winning favour with the Communist authorities unsure at first how to react to a fault finding depiction of their pet project by one of their own—Kapuściński was awarded the Golden Cross of Merit at the age of 23. In August 1956 he reported from Kyiv and in September he was sent to India, his first travel outside Europe. He returned via Afghanistan (where he was detained at the airport in Kabul) and Moscow. In August 1957 he went for half a year to China (via Tokyo and Hong Kong). He came back to Poland by the Trans Siberian Railway. Beginning with that journey to India undertaken at the age of 24, he travelled across the developing world reporting on wars, coups and revolutions in Africa, Asia, and Latin America. He started learning English in India by reading, with the help of a dictionary, a copy of Hemingway's For Whom the Bell Tolls. He wrote about his first travels to Asia in the book Travels with Herodotus. In 1958 he left Sztandar Młodych and started working for the Polish Press Agency. Shortly afterwards he also joined the weekly Polityka (where he worked till 1962). The result of his work for the weekly was the book Busz po polsku (The Polish Bush) published in 1962, a collection of his articles from the "Polish wilderness" that he went into to relate "the perspectives of forgotten, invisible, marginal people and so to record a living history of those seldom deemed worthy to enter the annals of official history" (in the words of Diana Kuprel, the literary scholar and translator of Kapuściński's works). He was aggrieved at the indifference of the reading public towards the majority of his early books. In the late 1950s he went for the first time to Africa (Ghana, Republic of Dahomey and Niger). After honing his skills on domestic stories he was later "'responsible' for fifty countries" for the Polish Press Agency in Africa. (Although a correspondent of an official state press agency, he never in his life asked a single question at any press conference that he attended In the English speaking world, Kapuściński is best known for his reporting from Africa in the 1960s and 1970s, when he witnessed first hand the end of the European colonial empires on that continent. In 1961 he reported from the Republic of the Congo. He described his escape to Bujumbura and subsequent arrest in the book The Soccer War. In the years 1962–65 he lived initially in Dar es Salaam and later in Nairobi from where he travelled to other countries in Africa. He came back to Poland for only a few weeks in 1965 but returned to Africa to live in Lagos and continue reporting. In April 1965 he travelled to Senegal and Mauritania which he later described in the book The Shadow of the Sun. At the end of 1966 he came back to Poland. In April 1967 he went to Central Asia and Caucasus. In November the same year he started working as a foreign correspondent in South America, based in Santiago. Later he moved to Mexico (1969–72). In 1969 he witnessed war in Honduras which he described in the book The Soccer War. In 1969 he edited and translated from the Spanish El diario del Che en Bolivia, the final literary bequest of Che Guevara. Kapuściński analyzed the situation in Guatemala after a German diplomat Karl von Spreti was kidnapped. He published his reportage in 1970 entitled Dlaczego zginął Karl von Spreti (Why Karl von Spreti Died). He returned to Poland in 1972 and later worked for magazines Kontynenty and Kultura. In September 1975 he went to Angola after which he published the book Another Day of Life. In 1975 and 1977 he went to Ethiopia. The Emperor was written after his travels there. In 1979 he visited his birthplace Pinsk for the first time since 1940. In 1979 he went to Iran to witness the Iranian Revolution. His book Shah of Shahs deals with this subject and the fall of Mohammad Reza Pahlavi, the last Shah of Iran. In 1980 he witnessed the strikes that took place in Gdańsk, Poland. In 1988 two episodes of Arena were dedicated to him and his work. He travelled in European and Asian parts of the Soviet Union (1989–1992) and witnessed the dissolution of the Soviet Union. After this experience he wrote Imperium. He was awarded German Academic Exchange Service scholarship in Berlin in 1994. In 1999 Kapuściński talked about his life in VPRO in a series of autobiographical interviews with prominent people from the worlds of science, culture and politics. In a 2006 interview with Reuters, Kapuściński said that he wrote for "people everywhere still young enough to be curious about the world." Kapuściński died on 23 January 2007, of a heart attack suffered in a Warsaw hospital where he was being treated for unrelated ailments. In 1987 the book was adapted by Michael Hastings and Jonathan Miller into a theatre play, produced by the Royal Court Theatre, London. Quote box|align=right|width=30%|Kapuściński: We know everything about the global problem of poverty. What we can't figure out is how to reduce it in practical terms. [The moment we try] there appear obstacles that cannot be surmounted, and interests one cannot go against.|source= —From an interview with Kapuściński published in Press magazine, 2006 and reportage d'auteur. In the English speaking world, his genre is sometimes characterised as "magic journalism" (in counterpoint to magic realism), a term coined by Adam Hochschild in 1994. Kapuściński often introduced himself with the line "I am a poor reporter who unfortunately lacks the imagination of a writer". Jaime Abello Banfi, the friend and associate of Gabriel García Márquez, reports that García Márquez and Kapuściński, unbeknownst to each other, shared the opinion that the way to good journalism led through poetry (on account of the fact that it inculcates both the conciseness of expression and its aptness). Kapuściński considered the ancient Greek historian Herodotus a great reporter and his master. He wrote a book Travels with Herodotus where he shows that the Histories of Herodotus are timeless and the masterpiece of reportage. He also considered Curzio Malaparte, Melchior Wańkowicz, Ksawery Pruszyński and Franciszek Gil (1917–1960) to have been his literary models and stylistic precursors. On some level, Pruszyński and Wańkowicz shared a very similar approach to facts with Kapuściński, believing that the general picture of the story can be glued from bits and pieces to reveal a truth as a wholly independent construct. Students of Kapuściński's work observed correspondences between his work and that of J. M. Coetzee in that both writers were supposedly beholden to the theory of "the responsibility of witness". One reviewer saw in Kapuściński's mixing of subtle psychological reflection with vivid description an invitation to a comparison with Joseph Conrad; Binyavanga Wainaina and Aleksandar Hemon made the same comparison, if for other, less laudatory reasons. Kapuściński confirmed to Bill Deedes the fact that Conrad was one of his literary inspirations. Neal Ascherson likened him to Egon Erwin Kisch (1885–1948) considered the father of literary reportage. Kapuściński himself cites Kisch with approval as the "classic of reportage" who dealt a death blow to traditional forms of reporting by putting the person of the reporter at centre stage. Kapuściński's views on his craft were published in 2000 in the book in Italian Il cinico non è adatto a questo mestiere: conversazioni sul buon giornalismo (A Cynic wouldn't Suit This Profession: Conversations about Good Journalism), and in his Polish book Autoportret reportera (A Reporter's Self Portrait) published the same year. In 1987 Marek Miller talked with Kapuściński on the art of reportage and his life. These conversations were published in Poland in 2012 in the book Pisanie (Writing) but broadcast in Canada on Kalejdoskop Polski TV as early as 1988. He was vocal denouncing manipulations and ignorance of big media.

Суретші

Капустинский 2000 жылы «Z Afryki» («Африкадан») атты альбомын шығару арқылы фотограф ретінде дебют жасады, бұл альбом оның сол континенттегі саяхаттарының фотосуреттерінен құралған мол жиынтық болды. «Кіріспеде ол: «Әрбір сурет – естелік, бір кездерде болған оқиғаның қалдығы», – деп жазады, – «және уақыттың күнсіздігіне, оның тұрақсыздығы мен жылдам өтетініне фотосуреттей сезімтал ете алмайтын ештеңе жоқ»». 2008 жылдың қараша айында Джон Апдайк кіріспесімен жарық көрген «Ze świata» («Дүниеден») атты еңбегі Капустинскийдің әлемнің түкпір-түкпірінен түсірілген суреттерінен тұратын жиынтық, онда шынымен де керемет кадрлар бар.

Қабылдау

Капустинский әлемдік беделге ие болды және шетел тілдеріне ең көп аударылған поляк жазушыларының бірі. "Шпигель" газетінде жарияланған некрологта Капустинскийді неміс журналисі Клаус Кристиан Малзан "әлем көрген ең сенімді журналистердің бірі" деп сипаттады. Перулық америкалық романдар жазушысы Дэниел Аларкон Капустинскийді Достоевскиймен бірге оның қалыптасуына әсер еткен тұлға ретінде атады. Америкалық журналист және репортаж жазушы Ричард Бернштейн Капустинскийдің "терімді ой-қиялына" және оның "нақты бейнелейтін" жазу стиліне жоғары баға берді. Руандадағы геноцидті өз көзімен көрген британдық журналист Билл Дидес Капустинский туралы: "Африка туралы жазғандары сенімді де тартымды. Оның Руандадағы геноцидтің қараңғы түніне хутулар мен тутсилердің қалай тартылғаны туралы баяндауы – мен оқыған ең нұрлы жазба" деді, сондай-ақ ол "Африка туралы жазғандарымен журналистиканы әдебиетке айналдырды" деді. Салман Рушди оның туралы: "Бір Капустинский мыңнан астам сыңғырлап, қиялға берілген жазушылардан артық. Оның журналистика мен өнердің ерекше үйлесімі соғыс туралы Капустинскийтің айтуынша, сөзбен жеткізе алмайтын шын бейнеге жақындатуға мүмкіндік береді" деп жазды. Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алуға үміткер ретінде жиі айтылған, бірақ ол ешқашан жеңіп алмады. Капустинскийдің сыйлықты алуға үлкермей қайтыс болуы швед баспасөзінде 2010 жылдың қазан айында қайғымен еске алынды. Ол қайтыс болғаннан кейін баспасөзде оған көптеген ескерткіш сөздер арналды, мысалы, "Қазіргі журналистиканың шебері", "Әлемнің аудармашысы", "Әлемдегі ең ұлы репортер", "Үшінші әлемнің жылнамашысы". Жылдар бойы, әсіресе 1983 жылдан бастап, "Император" кітабы Лондонның "The Sunday Times" газетімен "Жыл кітабы" деп танылғаннан кейін, Капустинский көптеген халықаралық әдеби сыйлықтардың иегері атанды, бұл оның шығармашылық еңбектеріне танылу әкелді: мысалы, 1999 жылы Гамбургтегі Альфред Топфер Стифунг қоры ұсынған екі жылдық Ганзалық Гёте сыйлығы; немесе 2005 жылы Италияның Эльза Моранте сыйлығы (Premio Elsa Morante, Sezione Culture D'Europa) "Геродотпен саяхат" кітабы үшін (Эльза Моранте сыйлығының "Еуропа мәдениеттері" деп аталатын жаңа санаты, шын мәнінде, сол жюримен берілген жеке сыйлық, оған арнайы құрылған). 2001 жылы Капустинский өзінің "Күннің көлеңкесі" атты кітабы үшін француз даму агенттігінің әдеби "Тропикалық" сыйлығын алды, ол бір жыл бұрын француз әдеби айлығы "Lire" жылдың үздік кітабы деп танылған еді. Кітап сонымен қатар 2000 жылға арналған итальяндық әдеби сыйлықты, "Феудо Ди Майда" сыйлығын (толық атауы Premio Letterario Internazionale Feudo Di Maida) жеңіп алды. Сол жылы (2000) Капустинский беделді Premio Internazionale Viareggio Versilia сыйлығымен марапатталды, сондай-ақ Болоньяда Креола сыйлығын (Premio Creola) (саяхат кітаптары мен мәдениаралық кездесулерді жеңілдету үшін) және Пьемонт қаласындағы Омегна қаласындағы "Premio Letterario 'Della Resistenza'" (Premio Omegna) сыйлығын алды. 2003 жылы Капустинский Туринде "Premio Grinzane Cavour per la Lettura" сыйлығын алды; Перу теологы Густаво Гутьерреспен бірге Астурия ханзадасы сыйлығын ("коммуникациялар және гуманитарлық ғылымдар" санатында) бөлісті; және оның барлық еңбектері үшін Крейский сыйлығын (Bruno Kreisky Preis für das politische Buch) алды ("Sonderpreis für das publizistische Gesamtwerk"; марапаттау рәсімі келесі жылдың мамырында Венада өтті). Әдеби репортаждың шебері ретінде ол 2003 жылдың қазан айында Берлинде өткен Репортаж өнері үшін Lettre Ulysses сыйлығының ашылу салтанатында негізгі спикер болды. 2005 жылы Капустинскийтің өлеңдерінің итальяндық басылымы (алдыңғы жылы Сильвано Де Фантидің аудармасында Taccuino d'appunti деп басылып шыққан) мемлекеттік қаржыландырумен жүзеге асырылған Неаполь сыйлығын (Premio Napoli) жеңіп алды. Италиялық сыйлықтарды толықтыру үшін келесі жылы Капустинскийге оның барлық мансабы үшін Илария Альпи сыйлығының арнайы санаты берілді (Premio Ilaria Alpi alla carriera), Италияның ең танымал журналистік сыйлықтарының бірі, 1994 жылы Сомалиде қаза тапқан итальяндық тергеуші журналистің құрметіне аталған (бірақ сыйлықтың ауқымы тележурналистикамен шектелген, Капустинский үшін арнайы сыйлықтардың арнайы санаттары жасалған, мысалы, Эльза Моранте сыйлығында болғандай). Капустинский 1997 жылы Силезия университетінен, 2001 жылы Вроцлав университетінен, 2002 жылы София университетінен, 2004 жылы Гданьск университетінен, 2004 жылы Ягеллон университетінен құрметті докторлық дәрежесін алды. 2005 жылдың маусым айында Капустинскийге Испанияның Барселона қаласындағы жеке Рамон Лулл университеті құрметті докторлық дәріс берді; ал 2006 жылдың мамырында, ол қайтыс болғанға дейін сегіз ай қалғанда, Италияның Удине университетінен де осындай дәреже алды. 2010 жылы Варшава қалалық кеңесі Рyszard Kapuściński сыйлығын маңызды мәселелерді қамтитын, ойға жетелейтін және басқа мәдениеттер туралы білімімізді тереңдететін ең құнды репортаждық кітаптарды марапаттау және насихаттау мақсатымен құрды.

Kapuściński had a global reputation, and is one of the Polish writers translated into the highest number of foreign languages. In an obituary published in Der Spiegel, Kapuściński was described by German journalist Claus Christian Malzahn as "one of the most credible journalists the world has ever seen". Daniel Alarcón, a Peruvian American novelist, cited Kapuściński as a formative influence together with Dostoyevsky. The American journalist and reportage writer Richard Bernstein, saw value in the "penetrating intelligence" of Kapuściński's vision and in his "crystallised descriptive" style of writing. The British journalist Bill Deedes, who had witnessed the Rwandan genocide first hand, said of Kapuściński that what he "writes about Africa is authoritative as well as captivating. His account of how the Hutus and the Tutsis were drawn into that dark night of genocide in Rwanda is the most enlightening I have read anywhere" and that he had "transformed journalism into literature in his writings about Africa". Salman Rushdie wrote about him: "One Kapuściński is worth more than a thousand whimpering and fantasizing scribblers. His exceptional combination of journalism and art allows us to feel so close to what Kapuściński calls the inexpressible true image of war". Frequently mentioned as a favorite to win the Nobel Prize in literature, he never did. Kapuściński's dying before he could be awarded the Prize was bemoaned in the Swedish press as late as October 2010. Since his death he has been offered many epitaphs in the press, such as, "The master of modern journalism", "Translator of the World" and "The Greatest Reporter in the World", "Third World chronicler". Over the years, particularly since 1983 when The Emperor was named Book of the Year by The Sunday Times of London, Kapuściński was the recipient of many international literary prizes that brought recognition to his creative oeuvre: these included, for example, the biennial Hanseatic Goethe Prize awarded by the Hamburg based foundation, the Alfred Toepfer Stiftung, which he received in 1999; or the Italian Elsa Morante Prize (Premio Elsa Morante, Sezione Culture D'Europa) in 2005, for his Travels with Herodotus (the new category of the Premio Elsa Morante, called "Cultures of Europe", in effect a separate prize awarded by the same jury, having apparently been created specially for him). In 2001 Kapuściński received the literary Prix Tropiques of the French Development Agency for his book The Shadow of the Sun, published in France under the title Ébène: Aventures africaines, which had a year earlier been named the best book of the year by the French literary monthly, Lire; the book also won the Italian literary award, Feudo Di Maida Prize (in full, Premio Letterario Internazionale Feudo Di Maida), for the year 2000. That same year (2000) Kapuściński was honoured with the prestigious Premio Internazionale Viareggio Versilia, as well as having received the Creola Prize (Premio Creola) in Bologna (awarded for travel books and facilitation of intercultural encounters), and the "Premio Letterario 'Della Resistenza' of the Piedmontese city of Omegna (Premio Omegna). In 2003 Kapuściński received the Premio Grinzane Cavour per la Lettura in Turin; shared the Prince of Asturias Award (in the category "Communications and Humanities") with the Peruvian theologian Gustavo Gutiérrez; and was awarded the Kreisky Prize (Bruno Kreisky Preis für das politische Buch) for the entirety of his work ("Sonderpreis für das publizistische Gesamtwerk"; the award ceremony having taken place in Vienna in May of the following year). As the doyen of literary reportage, he was the keynote speaker at the inaugural ceremony, held in Berlin in October 2003, for the Lettre Ulysses Awards for the Art of Reportage. In 2005 the Italian edition of Kapuściński's poems (which appeared in print the previous year as Taccuino d'appunti in the translation of Silvano De Fanti) won the state funded Naples Prize (Premio Napoli). To complete the round up of Italian prizes, the next year Kapuściński was awarded a special category of the Ilaria Alpi Prize for the entirety of his career (Premio Ilaria Alpi alla carriera), one of the best known of Italian journalistic awards, named for an Italian investigative reporter murdered in Somalia in 1994 (although the scope of the prize is limited to TV journalism, special categories of prizes for which he would not otherwise qualifyas also for example in the case of the Elsa Morante Prizehave been created for Kapuściński). Kapuściński received honorary doctorates from the University of Silesia (1997), the University of Wrocław (2001), the University of Sofia (2002), the University of Gdańsk (2004), Jagiellonian University (2004). In June 2005 Kapuściński was invested with an honorary doctorate by the private Ramon Llull University of Barcelona, Spain; and in May 2006, just eight months before his death, he received a similar degree from the University of Udine in Italy. In 2010, Warsaw City Council established the Ryszard Kapuściński Award as a form of distinction and promotion of the most worthwhile reportage books which touch on important contemporary issues, evoke reflection, and deepen our knowledge of the world of other cultures.

Қайшылықтар мен өмірбаяндар

Кем дегенде 1987 жылдан бері Капустинскинің репортер ретінде шындықты айтуы күмәнді болып келді, ал ол өзінің жұмысы аллегориялық екенін түсіндіріп жауап берді. Оның айтуынша, ол оқиғалардың күнін, атын және ретін көрсетпеген. Кем дегенде 2001 жылдан бері Капустинскинің туындыларын қандай жанрға жатқызу керектігі туралы әдеби пікірталас жүріп жатыр. 2001 жылы Джон Райлдің жазған шолуы сол жылы жарық көрген «Күннің көлеңкесі» атты Капустинскинің естеліктеріне қатысты. Райл Капустинскидің репортаждарының сенімділігі туралы сұрақтар «Императормен» басталғанын мәлімдеді. Капустинскинің эфиопиялық сарай қызметкерлерінің құрмет көрсету сөздерін аударғанын зерттеген Райл, «амар тілінде сөйлейтіндер бұл құрмет сөздері тілдерінде белгілі емес екенін» айтты. Райл «Күннің көлеңкесі» түсіріліп жатқан 1990 жылдары Эфиопияға барғанын жазды. Ол оқиғада қателіктер бар екенін, мысалы, Менгистудің генералдары жазаланбағанын және олардың арасында «академиктер» өте аз болғанын айтты. Ал доктор Зигмунт Зиатек (Польша Ғылым академиясы) Капустинскинің алғашқы өмірбаянын жазды, ол 2008 жылы Znak баспасынан «Ришард Капустински. Жазушының өмірбаяны» деген атпен жарық көрді. Олардың монографиясы 2010 жылы испан тіліне («Капушинский. Una biografía literaria») және 2012 жылы итальян тіліне («Ришард Капустински. Жазушының өмірбаяны») аударылды. Удин университетінің профессоры Сильвано Де Фанти Капустинскинің өмірбаянын Opere (2009) үшін жазды, ол итальян тілінде Meridiani сериясында жарық көрді, бұл серияның мақсаты барлық елдердің барлық уақыттың ірі жазушыларын жинау. 2010 жылы Артур Домославскийдің «Капустынский Non Fiction» атты польша тіліндегі монографиясы Варшавада жарық көрді. Капустинскидің жесірі Алича Капустинска Домославскийдің кітабына қарсы тыйым салуды талап етіп, жамандау және жеке өмірге қол сұғушылық жасады. Польша соты оның Домославскийге күйеуінің мұрағатына қол жеткізуді таңдағаны үшін бұл талапты қабылдамады. The Guardian газетіне берген сұхбатында Домославский: «Капустинский журналистикада тәжірибе жүргізді. Ол журналистика мен әдебиет арасындағы шекараны кесіп өткенін білмеді. Мен оның кітаптарын әлі де керемет және құнды деп санаймын. Бірақ олар шығармашылық туындылар» деді. Нил Ашерсон 2010 жылдың наурыз айында Капустинскині қорғап былай деді: «Меніңше, күмәндердің ешқайсысы оның газеттерге немесе Польшаның баспасөз агенттігіне жіберген хабарлары мен мақалаларына қатысты емес. Олар оның кітаптары туралы. Оның кітаптарында баяндалған оқиғалар мен кездесулер басқа деңгейдегі шындықпен сипатталады. Досы Габриэль Гарсия Маркес сияқты Капустинский де «әдеби репортаж» туралы айтқан. Сізге айтылғандарға сену керек, бірақ әрбір нақты мәліметке емес. Журналистикада да, кітаптарында да шындықты одан да шындырақ ету үшін ой-өрісін ойлап тапқан. Ол жақсы әңгіме айтушы, бірақ өтірікші емес». Тимоти Гартон Эш бұдан да сыншыл болды. Аш сол айда (оның «Факты - подрывные» еңбегінде қайта басылып шыққан) былай деп жазды: «Капускинскиймен біз шындықтың Кениясынан ойдан шығарылған Танзанияға және кері қарай өтіп жатырмыз, бірақ бұл өтпе еш жерде нақты белгіленбейді». Домославскийдің кітабының ағылшын тіліндегі аудармасын 2012 жылы The Financial Times газетіне қарап, сол кездегі Нобель сыйлығын алған Швед академиясының тұрақты хатшысы Питер Энглунд былай деді: «Кейбір жағдайда да, «әдеби репортаждағы» «әдеби» сізді фактілерге деген міндетіңізден босатпайды. Менің ойымша, бұл тек қана фактілік мәтінге ақылға қонымды тамшыларды кішігірім түрде қосып, белгілі бір уақытта араласқанда, ол тек қана ойдан шығарылған мәтінге айналады. Жоқ, тексөзге көркем элемент енгізілгеннен кейін бәрі бірден көркемдікке айналады – мүмкін көркемдік шындыққа қатты ұқсайды, бірақ әлі де көркемдік». Бірінші өмірбаяндар, Новачка және Зиятек, Домославскийдің айыптауларына өздерінің жаңа кітабымен жауап берді, «Әдебиет емес әдебиет. Домославскийден кейін Капустинскийді оқу» (Литература non fiction. Czytanie Kapuścińskiego po Domosławskim), ол 2013 жылы Силезия университетінің баспасынан поляк тілінде жарық көрді. Олар миф жасау және оның өзінің аңызын құру, сондай-ақ автордың өмірлік білімін таңдаулы және тенденциялық пайдалану, әдеби репортажды түсінбеу, мәтіндер мен цитаталарды манипуляциялау, сондай-ақ Домославский жасаған көптеген фактілік және техникалық қателіктерге қарсы шықты. 2013 жылы Домославскийдің кітабын шығарған баспа Алича Капустинска мен оның қызынан кешірім сұрады. 2015 жылдың мамырында Варшавадағы сот Домославскийдің Капустинскинің жесірінен кешірім сұрауы керек деген үкім шығарды, бірақ 2015 жылдың тамызында сол сот автор Капустинскинің қызынан кешірім сұрамайды деген үкім шығарды.

Since at least 1987 Kapuściński's veracity as a reporter has been disputed, and he responded with the explanation that his work had been allegorical. By his own account he chose to avoid dates, names, and orders of events. Since at least 2001, there has been literary debate about to which genre Kapuściński's work should be categorized. A 2001 review by John Ryle concerned the Kapuściński memoir entitled The Shadow of the Sun released in the same year. Ryle alleged that questions about the reliability of Kapuściński's reportage began with The Emperor. Scrutinizing Kapuściński's translation of expressions of fealty by Ethiopian courtiers, Ryle said that "native speakers of Amharic say that these honorifics correspond to no known expressions in their language." Ryle wrote that he visited Ethiopia in the 1990s when the action of The Shadow of the Sun was taking place. He said there were inaccuracies in the story, for example, that Mengistu's generals did not escape justice and that the 'academics' among them were few and far in between. and Dr. Zygmunt Ziątek (Polish Academy of Sciences) wrote the first biography of Kapuściński, which was published by Znak in 2008 under the title Ryszard Kapuściński. Biografia pisarza. Their monograph was translated in 2010 to Spanish (Kapuscinski. Una biografía literaria) and in 2012 to Italian (Ryszard Kapuściński. Biografia di uno scrittore). Professor Silvano De Fanti from the University of Udine wrote Kapuściński's biography for the Opere (2009), published in Italian in the Meridiani series which aims to collect major writers of all times from all countries. In 2010, a Polish language monograph titled Kapuściński Non Fiction written by Artur Domosławski was published in Warsaw. Kapuściński's widow, Alicja Kapuścińska, sought an injunction against Domosławski's book, claiming defamation and invasion of privacy. The injunction was rejected by the Polish court on the grounds that she had chosen to give Domosławski access to her husband's archive. In an interview with The Guardian Domosławski said: "Kapuściński was experimenting in journalism. He wasn't aware he had crossed the line between journalism and literature. I still think his books are wonderful and precious. But ultimately, they belong to fiction." Neal Ascherson defended Kapuściński in March 2010 by saying: "None of the doubts, as far as I can see, are about the despatches and features he sent to newspapers, or to the Polish Press Agency. They are about his books. The adventures and encounters he describes in his books are on a different level of veracity. Like his friend Gabriel García Márquez, Kapuściński used to talk about "literary reportage". You're meant to believe what you are being told, but not in every literal detail. Scrupulous in his journalism, in his books he was capable of inventing to make a truth even truer. He was a great story teller, but not a liar." Timothy Garton Ash was more critical. Ash wrote later that month (reprinted in his Facts Are Subversive): "with Kapuscinski, we keep crossing from the Kenya of fact to the Tanzania of fiction, and back again, but the transition is nowhere explicitly signalled." Reviewing the English translation of Domosławski's book for The Financial Times in 2012, the then permanent secretary of the Nobel awarding Swedish Academy, Peter Englund, said: "In any case, the "literary" in "literary reportage" doesn't absolve you of your duty to the facts. Neither is it possible, in my mind, to see it as a sliding scale, in which you are able slowly to introduce droplets of fiction into a factual text until, at a certain point, the mixture transforms into pure fiction. No, once an element of fiction is introduced into a text everything immediately turns into fiction – maybe fiction with a strong resemblance to the real world, but still fiction." The first biographers, Nowacka and Ziątek, responded to Domosławski's allegations with their own new book, Literatura non fiction. Czytanie Kapuścińskiego po Domosławskim (Non‑fiction literature: Reading Kapuściński after Domosławski) which was published in Polish by the University of Silesia Press in 2013. They oppose the accusation of creating a myth, and his own legend, as well as confabulations and opportunism, showing a selected and tendentious usage of the author's life knowledge, the lack of comprehension of literary reportage, manipulation with texts and quotations, as well as numerous factual and technical mistakes made by Domosławski. In 2013 the publisher of Domosławski's book apologized to Alicja Kapuścińska and her daughter. In May 2015 amendments were ordered by a court in Warsaw which also ruled that Domosławski should apologise to Kapuściński's widow, however in August 2015 the same court has ruled that the author will not have to apologise to Kapuściński's daughter.

Құжаттамалық фильмдер

Капустинский 1962 жылы Патрис Лумумба туралы Тадеуш Жаворскинің режиссерлігімен түсірілген «80 күн Лумумба» (80 дней Лумумбы) атты поляк деректі фильмінің сценарийін жазды. «Imperfect Journey» – 1994 жылы Хайле Гериманың режиссерлік жасаған эфиопиялық деректі фильмі. Герима Капустинскиймен бірге Эфиопияға сапар шекті. Фильм Мэнгисту Хайле Мариам әскери хунтасының репрессиясынан кейін эфиопиялықтардың саяси және рухани жаңаруын зерттейді. Капустинский туралы деректі фильмдердің қатарында Яцек Талчевскинің «Ришард Капустинский» (поляк, 1987, фильм идеясы Марек Миллерге тиесілі), Филип Бажонның «Іздейтін Ришард Капустинский» (поляк, 1998), Пьотр Залускинің «Екінші Нұхтың кемесі» (поляк, 2000), «Балалық шақтың пейзаждары». Ришард Капустинский (поляк, 2005), Габриэль Пфайффердің «Алдыңғы қатардағы ақын: Ришард Капустинскийдің репортаждары» (ағылшын, 2004), Беата Хижи Чолыппинсканың «Ришард Капустинскийдің соңғы кітабы» (поляк, 2008), Ольга Пруд’ом Фаржестің «Ришард Капустинский көзімен Африка» (француз, 2014, сонымен қатар неміс тілінде «Am Puls Afrikas») және Эла Хрзановсканың «Los ríos. El viaje a México con el Maestro Kapuściński» (испан және поляк тілдерінде, 2016) фильмдері бар.