Кіріспе

Платонның диалогтарындағы кейіпкер; ежелгі грек философы Тимей Локри ( /t//aɪ/'/m//iː//ə//s/; Τίμαιος ὁ Λοκρός; Timaeus Locrus) Платонның «Тимей» және «Критий» атты екі диалогында кездеседі. Екі кітапта да ол пифагорлық мектептің философы ретінде бейнеленеді. Егер Тимей Локри тарихи тұлға болған болса, ол б.з.д. V ғасырында өмір сүрген болар еді, бірақ оның тарихилығы күмәнді, себебі ол тек Платонның шығармаларында әдеби кейіпкер ретінде ғана танымал; қалған барлық ежелгі дереккөздер Платонға негізделген немесе құрастырылған әңгімелер.

Тарихилығы

Платонның шығармаларында Тимей Грекияның Магна Грециядағы Локрой Эпизефириои (қазіргі Калабриядағы Локри) грек колониясынан шыққан бай аристократ ретінде суреттеледі, ол Тимей диалогы жазылған Афинаға келгенге дейін туған қаласындағы жоғары лауазымдарда қызмет еткен. Платон Тимейді пифагоршыл деп тікелей атамайды, бірақ оқырманға оның сондай екенін білдіретін жеңіл меңзеулер қалдырады. Ол ежелгі философияның, әсіресе табиғаттану және астрономия салаларында білікті болып көрінеді. Көне дәуірде Тимейдің тарихи тұлға болғанына күмән келтірген ешкім болған жоқ. Цицеронның мәлімдемесінше, Платон Италияға Тимей және басқа пифагоршылдардан білім алу үшін сапар шеккен. Бұл кездесу туралы хабар ертедегі жазушы Макробийді Тимейдің Сократпен тікелей әңгімелесе алмағанына сендірді, өйткені Тимейдің заманында Сократ бұрыннан қайтыс болған еді. Ямблих Тимейді пифагор мектебінің көрнекті өкілдерінің бірі деп санайды. Диоген Лаерт өзінің «Ежелгі философтардың өмірі мен пікірлері» атты еңбегінде Тимей бейнесінің пифагоршыл Филолайға негізделгенін айтады. Тимей туралы қосымша мәліметтер Проклдың «Платонның Тимейіне түсіндірме» (II, 38, I) еңбегінде, Симплицийдің Аристотельге арналған түсіндірмелерінде және Порфирийдің шығармаларында кездеседі, онда Тимей Пифагордың Кротон қаласындағы үйін еске алады. Қазіргі заманғы ғалымдар Тимейдің тарихилығына күмән келтіріп, оны Платонның Архитас сияқты пифагоршылдар туралы білгендерінен құрастырған әдеби кейіпкер деп қарастырады. Тимейге әдеби туынды мәртебесін берудің басты себебі – Платонның диалогтарынан тыс көздерден алынған ешқандай ақпараттың болмауы. Алайда, бұл пікірге қарсы, Платонның диалогтарындағы көптеген кейіпкерлердің де тарихи тұлғалар екені айтылады.

Әлемнің және жанның табиғаты туралы

Дориялық грек тіліндегі «Әлемнің табиғаты мен жан туралы» (Περὶ φύσιος κόσμω καὶ ψυχᾶς) атты еңбек, сондай-ақ автор атымен Тимей Локрус деп аталады, былай деп басталады: «Локрилік Тимей мынадай сөздерді айтты» және Платонның «Тимей» еңбегінде Тимей қорғаған теорияларды қорытындылайды. Кітаптың елуден астам қолжазбасы толық сақталған. Ол көбінесе Платонмен үйлеседі, ең бастысы – Идеялар теориясын қамтымайды. «Әлем мен жан туралы» еңбегі алғаш рет біздің заманымыздың екінші ғасырындағы көздерде (Никомах және Кальвизий Таврдың «Тимейге» жазған түсіндірмесі) кездеседі және оның нақтылығы антикалық дәуірде күмәндалмаған. Бұл еңбек тіпті Платонның диалогтарының негізгі көзі деп есептелді; б.з.д. үшінші ғасырға дейін баратын әңгімеде Платонның «Тимейі» пифагоралық кітаптан көшірілген деген болжам айтылды, және бұл Тимей Локруспен байланыстырылды. Қазіргі филология «Әлем мен жан туралы» еңбегінің б.з.б. бірінші ғасырдың басы мен б.з. бірінші ғасырдың басы аралығында жазылған псевдоэпиграф екенін және Платонның «Тимейіне» емес, керісінше оған негізделгенін көрсетті. Псевдо-Тимей ойлау және баяндаудың жеңілдетілген әдісін қолданады, аргументтердің орнына қорытындыларды ұсынады және кез келген диалогты жоққа шығарады, яғни ол сыныпта пайдалану үшін қиын түпнұсқаның қысқаша мазмұны ретінде жасалған болуы мүмкін. Бұл Платонның түпнұсқасына жазылған лекциялар жинағы ретінде басталуы мүмкін болса да, ол түсіндірмелер берудің орнына «Тимейдің» қиын бөлімдерін жоюға бейім. Псевдо-Тимейдің кейбір тезистерін Платонның еңбектерін білмейтін адамдарға түсіну өте қиын. «Әлем мен жан туралы» еңбегінде орта платонизмнің идеялары мен терминологиясының іздері бар; әсіресе, ол Евдорий Александрийский мен Филонның еңбектеріне ұқсайды, бұл автордың Александрияда тұрғанын және Евдорийдің философиясымен таныс болғанын көрсетеді. Ол эллинистік астрономия мен медицинадан алынған жаңа ойларды Платонның «Тимейі» еңбегіндегі табиғат философиясын жаңғыртты. Кітапта сондай-ақ қазір жоғалып кеткен «Тимейге» жазылған бір немесе бірнеше түсіндірмелерден алынған материалдар бар сияқты. Р. Хардер «Әлем мен жан туралы» еңбегінің жазылуы екі кезеңді процесс болды деп болжайды, онда кітаптың сақталған нұсқасының авторы Псевдо-Тимей «Тимейдің» ертерек, эллинистік нұсқасын өңдеген болар еді. Ал Т. Тобин бұл еңбек бірден жазылып, содан кейін дориялық тіліне аударылғанын сендіреді.

Қабылдау

Дүние мен жанның табиғаты туралы неоплатониктер Ямблих, Сириан, Прокл және Симплицийге мәлім болды. Псевдо-Тимейдің еңбегі пифагорейшілік пен платонийшілік бір теорияны құрайды деген кең таралған неоплатоникалық сенімді қолдады, бұл псевдонимді автордың Платонды пифагорей дәстүріне жатқызу ниетінен туындады. XV ғасырда Джорджио Валла «Дүние мен жанның табиғаты туралы» еңбегін латын тіліне аударды. Оның аудармасы 1498 жылы Венецияда жарық көрді. Грек мәтіні Альдо Мануционың Платонның жинақталған еңбектерінің бір бөлігі ретінде пайда болды, алғаш рет 1513 жылы жарияланды және көп рет қайта басылды. XVI ғасырда ол Тимейдің бастапқы нұсқасы (Vorlage) деп есептелді (Генри Этьеннің басылымында көрсетілгендей) және көбінесе Платонның еңбектерімен бірге басылды.

Басқа шығармалардың атрибуциясы

Суда және Платонның «Тимей» туралы түрлі түсіндірмелері Локрилік Тимейге «Математика» атты еңбек жазғандығын айтады, оның басқа ештеңесі белгісіз. Бұл, әлдебір қателік болуы мүмкін, сол атты астрономмен шатастырып, дұрыс емес жатқызу. Ол сонымен қатар Пифагордың өмірбаянын жазған деген хабар бар, бірақ бұл Пифагордың өмірі мен еңбектеріне тарихының бір бөлігін арнаған Тавромендік тарихшы Тимеймен шатасу болуы мүмкін.