Кіріспе
Цицеронның Рим саясаты туралы диалогы "De re publica" ("Республика туралы"; төменде қараңыз) – Цицеронның Рим саясаты туралы б.з.б. 54-51 жылдар аралығында жазылған алты кітаптан тұратын еңбегі. Еңбек толық күйінде сақталмаған, көп бөлігі жоғалып кеткен. Қалған бөліктері кейінгі еңбектерде сақталған үзінділерден және 1819 жылы табылған толық емес палимпсестен алынған. Цицерон осы еңбек арқылы Римнің конституциялық теориясын түсіндіреді. Платонның "Республикасынан" үлгі алып жазылған бұл шығарма Сципион Эмилианның дана қарт рөлін сомдайтын сократтық диалог түрінде жазылған. Бұл еңбек Римде патшалар тұсынан бері қалыптасқан және Юлий Цезарь сияқтылар сынға алған үкімет түрін зерттейді. Конституцияның даму жолы түсіндіріледі, ал Цицерон конституциялардың түрлерін және азаматтардың үкіметтегі атқаратын рөлдерін зерттейді. Еңбек алтыншы кітабындағы Сципионның арманы деп аталатын ойдан шығарылған түс көрінісімен де белгілі.
De re publica (On the Republic; see below) is a dialogue on Roman politics by Cicero, written in six books between 54 and 51 BC. The work does not survive in a complete state, and large parts are missing. The surviving sections derive from excerpts preserved in later works and from an incomplete palimpsest uncovered in 1819. Cicero uses the work to explain Roman constitutional theory. Written in imitation of Plato's Republic, it takes the form of a Socratic dialogue in which Scipio Aemilianus takes the role of a wise old man. The work examines the type of government that had been established in Rome since the kings, and that was challenged by, amongst others, Julius Caesar. The development of the constitution is explained, and Cicero explores the different types of constitutions and the roles played by citizens in government. The work is also known for the Dream of Scipio, a fictional dream vision from the sixth book.
Атау
Осы еңбектің латынша атауы екі нұсқада келтірілген (De re publica және De Republica), бірақ оның аудармаларында, көзқарасқа байланысты, көбінесе аудармашының таңдауымен, одан да көп нұсқалар бар: «res publica» тіркесін (осы еңбектің атауында қолданылады) аудару өте қиын. Ағылшын тіліндегі осы сөздің туысы – республика (сондай-ақ көптеген басқа тілдердегі ұқсас терминдер) түпнұсқа латын мағынасынан (res publica = тікелей «халықтың ісі») мүлдем өзгеше мағынаға ие болды, бұл терминнің мағынасы анахронизмге ұласуы мүмкін. Атаудың күрделілігіне байланысты, латынның мәнін сақтап қалай аударуға болады деген жалпы пікір жоқ. Цицерон өзінің диалогын атағанда Платонның белгілі «Республика» (грекше: Πολιτεία, Politeia) диалогын еске алғанын атап өту пайдалы. Платонның диалогы көбінесе «Республика» деп аударылса да, «politeia» сөзі тікелей «конституция», «режим» немесе «құрылым» деп аударылады, ал диалогты «Республика» деп атау дәстүрі Цицеронның латын тіліндегі зерттемесімен байланысты.
Ойынның орнын табу және кейіпкерлері
De re publica – бұл Сократ диалогы форматында, онда Сципион Эмилиан (Цицерон туғанға жиырма жылдан астам бұрын, Сократтың өлімінен 270 жыл өткен соң қайтыс болған) дана қарттың рөлін сомдайды – бұл жанрдың қалыпты ерекшелігі. Цицеронның трактаты саяси жағынан даулы болды: философиялық диалог форматын таңдау арқылы ол саяси қарсыластарын тікелей атаудан жалтарды. Әртүрлі спикерлерді пайдаланып, түрлі пікірлерді көтеріп, Цицерон қарсы аргументтерді бір-біріне қарама-қарсы қоюдың өзі ұнататын скептикалық әдісіне адалдығын сақтап қана қоймай, сонымен қатар қарсыластарына оның жазғандары үшін шағымдануды қиындатты.
Орнату
Диалог Сципионның мүлігінде үш күн қатарынан өтеді. Әр күн екі кітапта сипатталған, және әр кітаптағы диалогтан бұрын Цицеронның кіріспесі келтірілген. Соңғы кітаптың (алтыншысының) үлкен бөлігі Сципионның көрген түсін баяндауға арналған: бұл бөлім Somnium Scipionis, яки "Сципионның түсі" деп белгілі.
Мазмұны
Жоғарыда аталған грек философтарынан өзге, Полибий Цицеронның саяси көзқарастарына да маңызды шабыт көзі болды. Еңбектің толық нұсқасы сақталмағандықтан, мазмұнының бір бөлігі басқа ежелгі авторлардың сілтемелері арқылы анықталады. Бірінші кітап: Заманағы саяси ахуалды басты кейіпкерлер арасындағы әңгімелесу. Еңбектің тақырыбы беріліп, конституциялар теориясы туралы бірнеше ой-пікір айтылады. Екінші кітап: Рим тарихы мен конституцияның қалыптасуы. Үшінші кітап: Әділеттіліктің мемлекеттік басқарудағы рөлі және конституция түрлері зерттеледі. Төртінші кітап: Білім беру туралы әңгіме. Бесінші кітап: Кейіпкерлер үкіметтегі үлгілі азаматтың қасиеттері туралы пікір алмасады. Алтыншы кітап: Осы кітаптан тек «Сомниум Сципионис» ғана сақталған, ол еңбектің қорытынды бөлігі ретінде танылады.
Стиль
Цицерон "De re publica" шығармасын жоғары стильге қол жеткізу үшін мұқият өңдеген. Цицерон латын әдебиетіндегі архаикалық бағытты қолдамаса да, трактатта бірнеше ескі сөздерді пайдаланған. "De re publica" шығармасындағы архаикалық сөздердің таралуы біркелкі емес. Қазірге дейін сақталған томдардың ішінде, тарихи мәселелерге арналған ІІ томдағы ескірген сөздердің жиілігі, теориялық мәселелер талқыланатын І томға қарағанда екі есе жоғары. Цицерон Сципион дәуіріндегі тілдің әртүрлі жақтарын қайта жаңғырту арқылы, диалог қатысушыларының сөйлеуін имитациялауға тырысқан. Трактаттың тағы бір стильдік ерекшелігі – басқа философиялық еңбектермен салыстырғанда антитезалардың көп болуы, сондай-ақ ресми тілде әлі де қолданылатын, бірақ халық алдындағы сөздерде толыққанды қолданыстан шығып кеткен архаикалық грамматика элементтері.
Мәтіннің тарихы
Мәтіннің үлкен бөліктері жоғалып кетті: әсіресе 4-ші және 5-ші кітаптардан тек шағын үзінділер ғана сақталған. Басқа кітаптардың барлығында кем дегенде бірнеше жолдар жоқ. 6-шы кітаптың бір бөлігі ғана болған Сципионның арманы – сол кітаптан қалғанның көбі. Бұл «Сомниум Сципионис» деп белгілі, өйткені ол Макробтың түсіндірмесінің нысаны болды, ол үлкен бөліктерді көшіріп алды; ол және орта ғасырлар мен Ренессанс дәуіріндегі оқырмандары астрология мен астрономия туралы талқылауға, әсіресе кітаптың қалған бөлігінің жоғалуына қызығушылық танытты. Тексеру дәстүрінің алғашқы кезеңдеріндегі бір белсенді көшіруші «Сомниумның» көшірмесін Макробтың түсіндірмесіне қосты, бірақ бұл көшірме Макроб оқыған нұсқадан нашаррақ болып көрінеді. Бұл мәтін соншалықты танымал болды, оның таралуы көптеген көшірмелермен бұзылды; оның генеалогиясын анықтау мүмкін емес. 1819 жылы Ватикан кітапханасының қолжазбасында (Vat Lat 5757) Августинның еңбегінің ішінде палимпсест ретінде мәтіннің ең үлкен бөлігі табылды және 1822 жылы жарияланды. Осыған дейін Сципионның арманы – орта ғасырлардан жеткен мәтіннің жалғыз үлкен үзіндісі болды. Басқа үзінділер негізінен басқа авторлардың еңбектерінен алынған цитаталар (мысалы, Августин мен Ноний Марцелл). Осы басқа авторлардың Цицеронның трактатын талқылауы арқылы әр кітаптың негізгі тақырыптарын болжауға болады. 1819 жылы кардинал Анджело Майдың жасай білгені – палимпсесттен көне мәтінді алғашқы ірі табыстардың бірі болды. Майдың әдістері кейінгі ғалымдармен салыстырғанда қарапайым болғанымен, оның «Республиканы» табуы жаңа кезеңді ашты және оны және оның замандас ғалымдарын одан да көп палимпсесттерді іздеуге шабысданды. Мәтіннің бір көшірмесі 19 ғасырда Ватикан кітапханасынан шығарылды, ал көшірмесі 1908 жылғы Римдегі Америка мектебінің қосымша материалдарында жарияланды. Мәтіндегі маңызды деректерге әсер ететін бірнеше бұрмалаулар бойынша белгісіздік сақталуда, мысалы, Сципионның 2-ші кітабында сипаттағандай, ерте Римдегі Comitia Centuriata құрылымы мен мөлшері. Тағы бір маңызды пікірталас – Vat Lat 5757-де кездесетін бір түзетуші қол; кейбір ғалымдар түзетуші қол – көшірушімен бірдей мәтінге қол жеткізген және алғашқы жұмысты түзеген, мүмкін, бақылаушы болған, ал басқалары түзетуші қол мәтіннің басқа нұсқасына қол жеткізген деп санайды. Бір қызығы, өзінің досы Аттикусқа жазған хатында Цицерон «Де Республика» кітабының көшірмесін түзетуді сұрайды. Бұл түзету мәтіннің Vat Lat 5757 нұсқасында жоқ.
Дәйексөздер
Бұл шектен тыс еркіндік көп ұзамай халықты, жалпы және жекелеген тұлғаларды, тым ауыр құлдыққа түсіреді.
Мәтін
Цицерон: Достық туралы және Сципион арманы Дж. Пауэлл (1990) Уилтшир: Арис & Филлипс ЛТД
Цицерон: Де Ре Публика, ред. Дж. Е. Г. Зетцель (1995) Кембридж: Кембридж UP
Цицерон: Мемлекет туралы және Заңдар туралы, ред. және ауд. Дж. Е. Г. Зетцель (1999) Кембридж: Кембридж UP
Цицерон: Республика және Заңдар, ред. және ауд. Н. Радд (1998) Нью-Йорк: Оксфорд UP
Cicero: De Re Publica ed. J. E. G. Zetzel (1995) Cambridge: Cambridge UP
Cicero: On the Commonwealth and On the Laws ed. and trans. J. E. G. Zetzel (1999) Cambridge: Cambridge UP
Cicero: The Republic and The Laws ed. and trans. N. Rudd (1998) New York: Oxford UP
Аудармалар
Республика – латын тіліндегі атаудың бірінші сөзін (De) назарға алмайтын аударма, ол «туралы» немесе «жайлы» деген мағынаны білдіреді; атаудың басқа аудармаларына «Республика туралы» немесе «Республика трактаты» кіреді. «Республика» сөзі «res publica» сөзінің бейтарап аудармасы болғанымен, жоғарыда айтылғандай, кейіннен оған берілген көптеген түсіндірмелермен мағынасы өзгерген. Сондықтан, «Res publica» (сөзбе-сөз «қоғамдық іс» немесе «қоғамдық мүдде») аудармасының көптеген нұсқалары бар: кейде «Res publica» «Комонвелл» деп аударылады, сондықтан «Комонвелл туралы трактат» атаудың мүмкін аудармасы болып табылады (Г.Х. Сабина мен С.Б. Смиттің 1929 жылғы негізгі аудармасы – «Комонвелл туралы»). «Үкімет туралы» немесе «Мемлекет туралы» – бірақ Цицеронның ниеті, бәлкім, одан да нақтырақ болған: Римде патшалар тұсынан бері орнатылған және Цицерон «De re publica» жазған кезде Юлий Цезарь сияқтылармен сынға алынған үкімет түрі. (Қараңыз: Рим Республикасы)
Sometimes "Res publica" is translated into Commonwealth, hence Treatise on the Commonwealth is a possible translation of the title (the major translation by G. H. Sabine & S. B. Smith, 1929, is, thus, On the Commonwealth). On Government or On the State – Cicero's intention was however probably more specific, the type of government that had been established in Rome since the kings, and that was challenged by amongst others Julius Caesar, by the time Cicero wrote his De re publica. (see: Roman Republic)