Ирландияның Тара брошы: ежелгі кельт әшекейі

Кіріспе

Ирланд кельт брошасы

Тара брошасы – Ирландия кельт брошасы, 7 немесе 8 ғасырдың басында жасалған. Ол псевдо-пенаннулярлық типке (толық жабық бас немесе шеңбермен) жатады және қола, күміс және алтыннан жасалған. Оның басы күрделі өрнектелген дөңгелек сақиналардан тұрады, ал беткі және артқы жақтары бірдей безендірілген; әрқайсысында филиграньмен толтырылған 50-ге жуық құйма панельдер орналасқан. Брошь көптеген жеке жасалған бөліктерден құралған; барлық жиектері мен ұштарында түрлі-түсті шпилькалар, тоқу өрнектері, филигрань және кельт спиральдері бар бірнеше панельдер бар. Бұл брошь өзінің түріндегі ең күрделі және әсем брошь саналады және жоғары дәрежелі дін қызметкерінің плащын бекіту үшін немесе Ирландияның Жоғары Королінің жоғары лауазымын көрсететін рәсімдік белгі ретінде тапсырылған болуы мүмкін. Брошь 11-12 ғасырларда Ирландияның шығыс жағалауында жасырылған, көбінесе викингтер мен нормандардың шабуылынан қорғау үшін. Ол 1850 жылдар шамасында қайта табылды, бірақ нақты табылған орны мен жағдайы белгісіз. Атауына қарамастан, ол Тара төбесінде емес, Мет округінің жағалауындағы Беттистаун маңындағы жағажайда немесе оның жанында табылды. Оның аты алғашқы коммерциялық иесі, Дублин негізді зергер Джордж Уотерхаус таңдады, ол 19 ғасырдың кельт қайта жандану кезеңінде көшірмелерді сату үшін маркетингтік тәсіл ретінде пайдаланды. Осы себепті көптеген өнер тарихшылары оны «Тара» брошасы деп инвертті тырнақшалармен сипаттайды. Оның әшекейлеуі мен безендіруі соншалықты егжей-тегжейлі және ұсақ, кейбір бөліктерін толық көру үшін үлкейту қажет, бұл 19 ғасырдың бір сыншысын «бұл адамның еңбегінен гөрі, феялардың жұмысына көбірек ұқсайды» деп жазуға итерді. Өнер тарихшылары тек қазіргі Хантерстон брошын (шамамен 700 ж.б.д.) оның өнеркәсіптік шеберлігі мен дизайны жағынан теңдес деп санайды. Археолог Ниам Уитфилд оны «Ирландияда табылған ең әсем және күрделі ортағасырлық зергерлік бұйымы» деп атады, ал Ұлттық музей оны «алғашқы ортағасырлық ирланд металл өңдеушілерінің жетістіктерінің шыңы» деп сипаттайды. Ол 1868 жылы Корольдік Ирландия академиясы сатып алды және 1890 жылы Ирландияның Ұлттық мұражайына берілді, онда ол тұрақты түрде көрсетілуде.

The Tara Brooch is an Irish Celtic brooch, dated to the late 7th or early 8th century. It is of the pseudo penannular type (with a fully closed head or hoop), and made from bronze, silver and gold. Its head consists of an intricately decorated circular rings, and overall its'front and reverse sides are equally decorated; each holds around 50 inserted cast panels packed with filigree. The brooch was constructed from numerous individually made piece; all of the borders and its terminals contain multiple panels holding multi coloured studs, interlace patterns, filigree and Celtic spirals. The brooch is widely considered the most complex and ornate of its kind, and would have been commissioned as a fastener for the cloak of a high ranking cleric or as ceremonial insignia of high office for a High King of Ireland. The brooch was hidden on the east coast of Ireland sometime during the 11th or 12th century, most likely to protect it from Viking or Norman invaders. It was re discovered around 1850, but the exact find spot and circumstances are unknown. Despite its title, it was not found at the Hill of Tara, but on or near the beach around Bettystown on the coast of County Meath. The name by which it became known was chosen by its first commercial owner, the Dublin based jeweler George Waterhouse, as a marketing ploy for selling copies during the height of the 19th century Celtic Revival. For this reason, many art historians describe it with inverted commas as the "Tara" brooch. Its decoration and ornamentation is so detailed and minute that parts can only be fully seen using magnification, leading to one 19th century critic writing that it was "more like the work of fairies than of human beings". Art historians see only the contemporary Hunterston Brooch (c. 700 AD) as an equal in craftsmanship and design. The archaeologist Niamh Whitfield called it "the most ornate and intricate piece of medieval jewellery ever found in Ireland", while the NMI describes it as representing "the pinnacle of early medieval Irish metalworkers’ achievement". It was acquired by the Royal Irish Academy in 1868, and transferred to the National Museum of Ireland in 1890 where it remains on permanent display.

Функция

Тара брошасы Ирландияның Жоғары Короліне немесе жоғары дәрежелі шенеунікке немесе дін қызметкеріне жасалған болуы мүмкін, бәлкім, қазіргі Лейнстердің көп бөлігін билеген Уи Нейлл әулетінің тармағы – Брега Корольдігінен. Иесі оны салтанатты шараларда тағуға тиіс болған. Ерте ортағасырлық Ирландия мен Ұлыбританияда алтын және күміс зооморфты брошкалар мәртебе белгісі саналған. Олар ертеректегі торктар мен горжеттер (екі түрлі мойын әшекейі) дәстүрінен пайда болған, олардың ең жақсы үлгілері ирландтық басшыларға олардың мәртебесін көрсету үшін алтыннан жасалған. 7-ғасырға қарай ирландтық патшалар осы мақсатқа жету үшін Түнгі Рим империясының брошка қолдануын қабылдаған. Бұл дәстүр Византия империясында да жалғасты; Сан-Витале базиликасындағы мозаикаларда император Юстиниан (1482 ж.т.) империялық қызғылт плащ үстінде брошка тағып тұрғаны бейнеленген. Толығымен жабылатын брошкалар штырғыны тесікте 90 градусқа бұру арқылы жасалған. Жартылай дөңгелек брошкалар матадан өтуге тым кішкентай болған. Оның орнына, олардың штырғысын матаға итеріп, бастан артқа көлденең тігістермен бекітіп, шеттерінен орап, тізбекпен штырғының айналасын орау арқылы одан да жақсы бекітілген. Жарықтандырылған қолжазбалардағы бейнелер көрсеткендей, жоғары сапалы брошкалар көбінесе қызыл түсті плащтың (гейл тілінде brats) оң иығының астына орналастырылған. Оларды оң иықтың астына орналастыру – римдіктерден бастау алған тағы бір дәстүр, олардың әскерлері плащтарын сол жақта ұстап, қылыштарына қол жеткізуге кедергі келтірмеу үшін осылай орналастырған.

Кездесу

Жартылай сырғалы брошкалар 5 ғасырда Ирландияда пайда болды, оларды, болжам бойынша, Рим Британиясы дәстүрінде жұмыс істеген шеберлер жасаған. 9 ғасырдың ортасынан бастап сақталған ирланд брошкалары, ағылшын-саксон үлгілеріне қарағанда әлдеқайда күрделі болды. Қазіргі уақытта сақталған ирланд үлгілерінде қола емес, күміс негіздер, сондай-ақ әшекейленген шыналар, қызыл алтын, янтарь, эмаль, миллефиори және шыны сияқты инкрустация материалдарының кең ауқымы, және сәндеудің басты орталығына айналған ірі ұштар қолданылған. Алтын өңдеу ежелгі ирланд қоғамында маңызды қолөнер болған. 7 ғасырдың саудасы және миссионерлік байланыстары арқылы ағылшын-саксон, франк және ломбард мәдениеттерімен танысқан ирланд шеберлері алтын өңдеуде шеберлікке жетті және кейде тарихшылар "хиберно-саксондық" немесе "соңғы кельт" деп атайтын стильді қабылдады. Тара брошасы көбінесе 7 ғасырдың соңына немесе 8 ғасырдың басына жатқызылады, көптеген археологтар оны 8 ғасырдың басына жатқызады. Көптеген мерзімдемелер техникалық талдау мен стильдік салыстыруларға негізделген, әсіресе 8 ғасырдың басында Ирландияда немесе Батыс Шотландияда жасалған Хантерстон брошасымен және сол кезеңде Нортумберлендте жасалған Линдисфарн Евангелиясымен ұқсастықтарына байланысты. 19 ғасырдың соңында антиквар Маргарет Стоукс алғаш рет керней спиральдерін қолдану оны арал өнерінің "Алтын ғасыры" деп аталатын кезеңнің соңына жатқызатынын, себебі бұл элемент 1050 жылға қарай қолданыстан шығып кеткенін байқады. Хантерстон және Тара брошалары мен Линдисфарн Евангелиясы арасындағы ортақ элементтерге иілген өрнектер және жануарлар мен құстардың өрілген бейнелері жатады. Археологтар осы бұйымдардың артындағы шеберханалар байланыста болған және техникалық тәсілдер мен дизайн идеяларын бөліскен деп санайды. Ирланд стиліне ағылшын-саксон үлгілері, германдық полихромды зергерлік бұйымдарының ойып жасау және инкрустация әдістері әсер еткен. Сонымен қатар, 7 ғасырға қарай ирланд миссионерлері Орталық Еуропа және Жерорта теңізі мәдениеттерімен танысқан. Уитфилд Ирландияның сол кезде кейінгі орта ғасырлармен салыстырғанда сыртқа қарай бағытталған және көпұлтты болғанын, сондықтан "оның еуропалық сән үлгілерін көрсететін әшекейлер жасағаны таңқаларлық емес" екенін атап өтті.

Penannular brooches appear in Ireland from the 5th century, presumably made by craftsmen working in Roman Britain traditions. Surviving Irish brooches became more elaborate than Anglo Saxon examples from the mid 9th century. The extant Irish examples have silver rather than bronze bases, as well as more decorated pinheads, a wider variety of inlay material such as red gold, amber, enamel, millefiori and glass, and larger terminals which had become the focal point for decoration. Goldsmithing was a prominent craft in prehistoric Irish society. Through 7th century trade and missionary contacts with Anglo Saxon, Frankish and Lombardic cultures, Irish craftsmen developed a sophistication in goldwork, and adopted a style sometimes referred to by historians as "Hiberno Saxon" or "late Celtic". The Tara brooch is commonly dated to the late–7th or early 8th century, with a majority of archaeologists estimating it to the very early 8th century. Most datings are based on technical analysis and stylistic comparisons, in particular to its many similarities to the Hunterston Brooch, produced in either Ireland or western Scotland at the turn of the 8th century, and the Lindisfarne Gospels produced in Northumberland in the early 8th century. In the late 19th century, the antiquarian Margaret Stokes was the first to observe that the use of trumpet spirals places it at least at the end of the so called "Golden Age" of Insular art, given that the design had fallen out of use by 1050. Common elements between the Hunterston and Tara brooches and the Lindisfarne Gospels include curvilinear patterns and renderings of animal and birds in interlace. Archeologists believe that the workshops behind these objects were in contact and sharing techniques and design ideas. The Irish style drew influence from Anglo Saxon formats and the chip carving and inlay methods of Germanic polychrome jewelry. In addition, by the 7th century, Irish missionaries had become exposed to Central European and Mediterranean cultures. Whitfield has noted that Ireland was then relatively outward looking and cosmopolitan – compared to the later Middle Ages – and that "it is not surprising that it should have produced jewels which reflected European fashions".

Сипаттама

Тара брошасы – ең күрделі құрастырылған және безендірілген аралдық нысан болып саналады. Оның металл өнімдері әшекейлік байлығымен 8 ғасырғы Ардаг және 9 ғасырдың басындағы Дерринафлан тостағандарын да басып өтеді. Ол екеуінен де көне, және аралдық металл өнімдерінің ең ертегілерінің бірі, ол 8-ден 12 ғасырдың соңына дейінгі кезеңде ирландиялық өнерде кең таралған зооморфты стильде жануарларды бейнелейді. Ол көптеген басқа кельт брошаларынан үлкен: шеңбердің диаметрі ең көп жерінде 0,6 метрге жетеді, ал шынасы салыстырмалы түрде ұзын. Брошка псевдо-пенаннулярлы типке жатады, себебі шеңбері толық дөңгелек, бірақ оның ұштарында бекіту шынасы өтетін саңылау жоқ. Ол екі жақты симметриялы, негізгі құрылымы дөңгелек ілмек, жартылай дөңгелек және байланысты ұштар, ұзын шына және киімге жақын ұстап тұру үшін қосымша қолдау ретінде пайдаланылатын жіптен тұрады. Өзегі күмістен жасалған болса да, беті соншалықты алтынмен қапталған және әшекейленгендіктен, күміс жартылай көрінбейді. Ол көптеген жеке пішінделген бөліктерден тұрады, ал оның филигрань әшекейлерінің көпшілігі кішкентай науаларға орнатылған. Жалпы 28 науаның 18-і сақталған. Броштің күрделі геометриясына концентрлі және қосымша шеңберлер, тікбұрышты кірістірмелер және парқментке компаспен салынған сызбалар кіреді. Бұл одан да ықтимал, өйткені өте кішкентай кеңістіктерге сығылған егжей-тегжейлі және күрделі өрнектердің көп саны бар.

Бас

Бас (немесе "шеңбер" немесе "сақина") құйылған және алтын жалатылған күмістен жасалған, екі жағынан да Темір дәуірі Ла Тен стилінің ықпалындағы техникалар мен өрнектермен безендірілген. Басы екі үлкен концентрлі шеңберден, шамамен 28 сәндік панельден және екі жақты жиектейтін дөңгелек түйреуіштерден тұрады. Басының жоғарғы жартысы ашық, ал төменгі жартысы екі біріктірілген ұштан тұрады, сондықтан ол қатты және жабық (яғни псевдо-пенаннулярлық), бірақ оның дизайны ашылуға мүмкіндік береді. Алдыңғы жағы алтын жапырақшаларға дәнекерленген жиырма сегіз шұңқыр панельмен қапталған. Панельдер сол кездегі жаңа "зергерлік тігістер" (сондай-ақ "мүсін орнату" немесе "милли зерделеу" деп те аталады) техникасымен бекітілген, яғни күміс сымның өте жіңішке жолақтарынан құралған күрделі және әріктелген филигрань өрнектері. Он сегіз панель алтын жалатылған филигранін сақтап қалған, ал қалғандары тот басқан немесе 1850 жылы брошь қайта табылғаннан бері сынған. Басқа декоративтік элементтерге жануарлардың (көбінесе жұқа денелі балықтар) бейнелері мен абстрактілі мотивтер кіреді, олар шыны, эмаль және бұрғыштан жасалған түйреуіштермен бөлінеді. Артқы жағы да осылай безендірілген, бұл ерекше, себебі ол киген адамның киіміне жасырылған болар еді. Оның сәндік элементтеріне ойылған жануарлар мен құстардың өрілген суреттері кіреді, олар керней тәрізді спиральдармен аяқталады. Бастағы фриздерде дөңгелек ою-өрнектер (дөңгелек дискілер) бар. Ла Теннің басқа элементтері – бас пен ұштардың ортасындағы өрнектер, олар күміс, ал ұштарда қара қызыл, бірақ бас жағында алтынмен жалатылған.

Терминалдар

Терминалдардың алдыңғы жағындағы үш үлкен және жұқа панельдер ашық брошкалардағы кеңістікті бейнелеу үшін жасалған. Олар филиграньмен және үш қатарлы шиполармен байыстырылған. Арты алтын, қара және қызыл түске боялған, сондай-ақ Латен стиліндегі әрі қарайғы безендірулерді, оның ішінде төрт дөңгелектен тұратын фризді қамтиды. Шалқа мен терминалдар қызыл және көк түсті күміс торлы шыны шиполармен біріктірілген, бұл қазіргі германдық гранат клаузон техникасын қолданады және 8 ғасырға жататын Мойлоу белдік қаптамасы мен Ардаг құтысының (8 және 9 ғасырлар) сияқты нәрселерге ұқсас. Қызыл және көк шынының үйлесімі бұл кезең үшін ерекше жағдай. Арты күміс және ниэлло фонында Латен стиліндегі екі трапецияны қамтиды. Әр жағында бас пен терминалдар арасындағы көпірде бір үлкен дөңгелек пішіндес шипо орналасқан. Екі терминал және олардың көпірі бір-біріне тістесіп тұрған екі жануардың басына ұқсайды.

Шына мен шынжыр

Шынақ шашының жоғарғы жағына шыны көздері бар, сопақша келген, алтын жалатылған, жылан тәрізді ұзын панель арқылы бекітіледі. Ол екі қосымша панельге буынды түрде жалғанған, аяқтарында жануарлардың (қасқыр немесе айдаһар болуы мүмкін) жұп бастары және күлгін шыныдан жасалған екі адам беті бар. Өрілген тізбек күміс және өрілген сымнан жасалған, ал ілгекке айналмалы құрылым арқылы бекітілген. Көптеген жағдайларда, ол киімнің бөліктеріне оралып, брошканы сенімдірек ұстау үшін қолданылған болуы мүмкін. Басқа теориялар оның түсіп кетпеуі үшін қауіпсіздік тізбегі ретінде пайдаланылғанын немесе брошка бұрын тізбекпен байланысқан жұптың бір бөлігі болғанын көрсетеді.

Жағдай

Бұл брошка табылған кезде көбінесе толық сақталған, бірақ содан бері көп зақымдануға ұшырады. Алдыңғы он кірпішесі мен үш түйреуіші жоғалып, тағы екеуі филигралық әшекейін жоғалтты. 19 ғасырдың ортасындағы фотосуреттермен салыстырғанда, табылған кезде брошкада бір ғана панель жетіспегені байқалады. Ең ерте сақталған көшірмелер – 1852 жылғы екі ағашқа қашалған гравюра, олар Уитфилдтің сөзінше, қазір жоғалған филигралық әшекейлердің, түйреуіштердің және енгізілген өрнектердің көп бөлігі сақталған "денегей жағдайда" болған.

Ашылу

Тара тауының атымен аталса да (Ирландияның жоғары патшаларының ордасы және жерлеу орны), брошь Тарамен ешқандай байланысы жоқ. Бұл брошь шамамен 1850 жылы Беттистаун жағалауында, Лейтаунның жанындағы, Мит графтығында, Дрогедадан алыс емес және Тарадан 25 шақырымдай қашықтықта табылған. Деректерге сәйкес, оны жергілікті шаруаның ұлы құмға көмілген ыдыстан тапқан, бірақ ол өзен жағасында табылған болуы мүмкін, ал ол жер иесінің заңдық талабынан қашу үшін жағажайда табылғанын айтқан. Атауды оның алғашқы иесі, Дублин зергері Джордж Уотерхаус, маркетингтік мақсаттармен берген, осылайша оның көшірмелері мәдени тұрғыдан жақын болсын деген ниетпен. Уоттерхаус сол кезде жаңадан табылған кельт жаңғыруы әшекейлерінің көшірмелерін сатудан негізгі табыс көзін тапқан. Уитфилдтің сөзіне қарағанда, ол "сататын брошьтерге романтикалық және әсем атаулар қоюға әдеттенген". Оның табылу жағдайына байланысты, табылған жерде заманауи археологиялық зерттеулер жүргізілмеген. Алайда, 20-шы ғасырдың соңында жағалаудағы қазба жұмыстары кезінде тарихи кезеңнен ерте ортағасырға дейінгі кезеңде пайдаланылған үлкен жерлеу орны табылды. Бұл брошьтің қазынаның бір бөлігі ретінде жерленгенін болжауға мүмкіндік берді, бірақ әзірге басқа ешқандай зат табылған жоқ. Сондай-ақ, оның жерленген күні мен себептері белгісіз, көбінесе оны викингтер немесе нормандық шабуылшылардан жасыру үшін немесе шайқаста жеңілгеннен кейін жерге көмген болуы мүмкін. 12-шы ғасырдың кодексі, Лейнстер кітабында "Хауттың қоршауы" деген бөлім бар, онда жеңіліснен кейін жерленген қымбат брошь туралы айтылады, бұл кейбір өнер тарихшыларын Тара брошы да осындай тағдырға ұшыраған болуы мүмкін деп болжауға итермеледі.

19 ғасырдағы қабылдау

Кельт қайта жандану әшекейлері 1840 жылдары сәнге енді. Осы трендті пайдаланып, Уотерхаус кейіннен Тара брошьін Дублин дүкеніндегі кельт брошьтерінің репликасының орталық бөлігі ретінде орналастырды және оны 1851 жылы Лондондағы Ұлы көрмеде, 1853 жылы Дублиндегі Ұлы өнеркәсіптік көрмеде және 1855 жылы Париждегі Универсалды көрмеде көрсетті. Оның Тара брошьінің көшірмелері түпнұсқадан шамамен үштен бір бөлігі кішкентай және дизайнымен әлдеқайда қарапайым болды. Уотерхаус брошьқа атау берді, оны Ирландияның Жоғары патшаларымен байланысты жермен, бірақ жалған түрде байланыстырып көрсетті, "бұл ирланд орта сыныбының олардан тарағандығы туралы қиялын қоздырады". Ол түпнұсқаға қарағанда кішкентай және аз детальды репликалар жасады. Дублин көрмесіне Тара тауына қызығушылық танытқан Виктория патшайымы келді, ол бұл кельт брошьтерін ұнатып, Беттистаунда табылғанын білмей, брошьтің бірнеше көшірмелерін сатып алды. Ал Альберт ханзада 1849 жылы Дублинге келгенде оған екі ұқсас зат сатып алған еді. 1868 жылы брошь Корольдік Ирландия академиясына сатылды. 1870 жылдары "Тара брошы" кельт қайта жандану брошьтарын белгілейтін жалпы терминге айналды, олардың кейбіреулері сол кезде Үндістан шеберханаларында Еуропаға экспорттау үшін жасалған.