1814 ж. Швеция мен Норвегия арасындағы Мосс келісімі: соғысты тоқтату, Норвегияның тәуелсіздігі және жеке одақ құрудың негізі. Тарих, саясат, келісімдер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1814 жылы Швеция мен Норвегия арасындағы атысты тоқтату туралы келісім.
1814 ceasefire agreement between Sweden and Norway
Мосс конвенциясы (Mossekonvensjonen) – 1814 жылғы 14 тамызда Швеция королі мен Норвегия үкіметі арасында қол қойылған атысты тоқтату туралы келісім. Ол Норвегияның тәуелсіздік алғысы келгенінен туындаған швед-норвегия соғысынан кейін жасалды. Бұл келісім де-факто бейбіт келісімге айналып, Норвегия Стортингінің (Парламент) 1814 жылғы 4 қарашада Швеция королі Карл XIII-ті Норвегия королі етіп сайлаған кезде құрылған Швеция мен Норвегия арасындағы жеке одақтың негізін қалады. Одақ 1905 жылы Норвегия тарап кеткенге дейін сақталды.
The Convention of Moss (Mossekonvensjonen) was a ceasefire agreement signed on 14 August 1814 between the King of Sweden and the Norwegian government. It followed the Swedish Norwegian War due to Norway's claim to sovereignty. It also became the de facto peace agreement and formed the basis for the personal union between Sweden and Norway that was established when the Norwegian Stortinget (Parliament) elected Charles XIII of Sweden as king of Norway on 4 November 1814. The Union lasted until Norway declared its dissolution in 1905.
Өмірбаян
1814 жылы Дания-Норвегия Наполеон соғыстарында жеңіліске ұшырады. 1814 жылғы 14 қаңтарда жасалған Киль шарты бойынша Норвегия жаңа Бернадот әулетінің Швеция короліне берілді. Өз тағдырларын өз қолдарына алуға тырысқан норвегиялықтар Эйдсволда конституциялық жиналыс шақырып, 1814 жылғы 17 мамырда Норвегия Конституциясына қол қойды. Дания мен Норвегияның тәж мұрагері және вице-королі, ханзада Кристиан Фредерик жиналыс тарапынан король сайланды. Швецияның іс жүзіндегі билеушісі, Швеция королі Карл XIII атынан әрекет ететін ханзада Карл Юхан, тәуелсіз Норвегия идеясын қабылдамады және 1814 жылғы 2 шілдеде Хвалер аралдары мен Фредрикстад қаласына шабуыл жасап, әскери науқан бастады. Швед әскері санда басым, жақсы жабдықталған және дайындықтан өткен, оған Наполеонның көрнекті генералдарының бірі, жаңадан сайланған швед мұрагер ханзадасы Жан Батист Бернадот басшылық етті. Жауынгерлік әрекеттер 26 шілдеде Швецияның Хвалердегі норвегиялық канонерлік кемелеріне қарсы жылдам шабуылмен басталды. Норвегия кемелері қашып үлкерді, бірақ соғыстың қалған бөлігіне қатыспады. Басты швед күші Холден шекарасы арқылы өтіп, Фредрикстен бекінісін айналып өтіп, солтүстікке қарай жылжыды, ал 6000 сарбаздық екінші күш Фредрикстадтың жанындағы Крэкеройға түсті. Келесі күні қала тапсырылды. Бұл Раккестадтағы норвегиялық әскердің басты бөлігін қоршауға алудың бастамасы болды. Норвегия әскері шведтерге бірнеше шабуылдар жасап, Норвегияны тәуелсіз мемлекет ретінде мойындауға және келіссөздер жүргізуге оларды мәжбүр етті. Бұл тактика сәтті болды, ал 7 тамызда басталған келіссөздерде Карл Юхан Норвегияның демократиялық конституциясын қабылдады. Норвегия 1814 жылғы 14 тамызда Мосс қаласында, ал Швеция 1814 жылғы 15 тамызда Фредрикстад қаласында соғыс тоқтату туралы келіссөздерді аяқтады.
In 1814, Denmark–Norway was on the losing side in the Napoleonic wars. Under the Treaty of Kiel, negotiated on 14 January 1814, Norway was ceded to the king of Sweden, of the new House of Bernadotte. In an attempt to take control of their destiny, the Norwegians convened a constitutional assembly at Eidsvoll and, on 17 May 1814, signed the Constitution of Norway. The viceroy and heir to the thrones of Denmark and Norway, Prince Christian Frederik, was elected by the assembly as king. The de facto Swedish ruler, Crown Prince Charles John, acting on behalf of King Charles XIII of Sweden, rejected the premise of an independent Norway and launched a military campaign on July 2, 1814 with an attack on the Hvaler islands and the city of Fredrikstad. The Swedish army was superior in numbers, better equipped and trained and was led by one of Napoleon's foremost generals, the newly elected Swedish crown prince, Jean Baptiste Bernadotte. The hostilities opened on 26 July with a swift Swedish naval attack against the Norwegian gunboats at Hvaler. The Norwegian vessels managed to escape, but they did not take part in the rest of the war. The main Swedish thrust came across the border at Halden, bypassing and surrounding the fortress of Fredriksten, and then continuing north, and a second force of 6,000 soldiers landed at Kråkerøy, outside of Fredrikstad. The town surrendered the next day. That was the start of a pincer movement around the main part of the Norwegian army at Rakkestad. The Norwegian army delivered several offensive blows to the Swedes, thus applying pressure on the Swedes to accept Norway as a sovereign nation and to open up negotiations. The tactic worked, and when talks began on 7 August, Charles John accepted the democratic Norwegian constitution. Armistice negotiations were concluded by Norway at Moss on 14 August 1814 and by Sweden in the city of Fredrikstad on 15 August 1814.
Шарттары
Киль шартының күші жойылды және тең құқықтық жаңа одақ туралы келіссөздер жүргізілді. Келісім төрт құжаттан тұрды және мынадай негізгі мәселелерді қамтыды:
The Treaty of Kiel was thus tacitly subdued and a new union on more equal terms negotiated. The convention comprised four documents with the following main points:
Келісімге швед королі атынан швед тақ мұрагері және норвегия үкіметі қол қойды. Шведтер Кристиан Фредерик Норвегия тағына талап ету құқығын мойындамады, сондықтан ол келісімге ресми түрде қатыспады. Оның екі министрі – Нильс Аалл мен Йонас Коллетт келіссөздер жүргізіп, құжатқа қол қойды. Норвегия парламенті конвенцияны ратификациялау үшін қыркүйек айының соңында немесе қазан айының басында шақырылуға тиіс болды. Швеция королі Норвегия конституциясын Швециямен одақ құруға қажетті түзетулермен қабылдады. Барлық өзгерістерді Норвегия парламенті бекітуі керек еді. Кристиан Фредерик Норвегия тағына деген барлық құқықтарынан бас тартып, парламентты шақырып, содан кейін елден кетуге міндетті болды. Ең үлкен келіспеушілік Кристиан Фредериктің тақтан безуына байланысты болды. Ол одан бас тартуға және одақтың Киль шартының нәтижесінде емес, Мосс қаласында қол қойылған келісім арқылы жасалуын қамтамасыз ету үшін дұрыс формулировка табуға мәжбүр болды. Норвегия тарапының талабы бойынша, тараптар швед королінің Норвегия королі деп жарияланбауына келісті, оның алдында ол Норвегия парламенті (Стортинг) тарапынан сайлануы керек еді. Норвегия Мемлекеттік кеңесі (Det Norske Statsrådsalen) бұдан әрі хабарлама берілгенге дейін атқару билігін өз қолына алып, шешімдерін ең жоғары билікпен бекітетін болды (paa allerhøieste Befaling). Норвегиялықтар үшін бұл қабылданатын формулировка болды, себебі ол Швеция королінің 14 қаңтарда Норвегия королі болғанын білдірмейді. Көптеген норвегиялықтар үкіметінің жасаған ұступтарына таң қалды. Швед келіссөздерін басқарған швед генералы Магнус Бьёрнштерна Кристианияға келгенде, оны жылы қарсы алмады. Норвегиялықтар наразылығын өздерінің басшыларына және тиімсіз әскери қорғаныс деп санайтын жағдайға да бағыттады. Уақыт өте келе, қоғамдық пікір өзгерді. Конвенция Киль шартында Дания-Норвегияға таңылған шарттарға қарағанда айтарлықтай жақсырақ болды. Ең бастысы, Норвегия енді Швецияның басып алған жері ретінде емес, екі тәуелсіз мемлекеттің одағындағы тең құқылы тарап ретінде қарастырылуы керек еді. Норвегия Конституциясының қағидалары мен мазмұны толығымен қабылданды. Кристиан Фредериктің 1814 жылғы әрекеттері Норвегияның Швециямен тең және тәуелсіз бөлік ретінде одаққа кіруіне үлкен үлес қосты, осы арқылы Норвегия өз парламенті мен жеке институттарын сақтап қалды, тек ортақ король мен сыртқы істер қызметін бөлісті. Бұл Швеция мен Норвегия арасындағы соңғы соғыс және сонымен қатар Швецияның соңғы соғысы болды.
The agreement was entered into between the Swedish crown prince on behalf of the Swedish King and the Norwegian government. The Swedes did not recognise Christian Frederik's claim to the Norwegian throne and so he was not officially a party to the agreement, which was negotiated and signed by two of his ministers, Niels Aall and Jonas Collett. The Norwegian parliament was to convene by the end of September or the beginning of October to ratify the convention. The King of Sweden accepted the Norwegian constitution, with only such amendments as were necessary to accommodate the union with Sweden. All changes were to be accepted by the Norwegian parliament. Christian Frederik was to abandon all claims to the Norwegian crown and to leave the country after he had convened the parliament. The greatest disagreement was in the question of Christian Frederick's unconditional renunciation of the throne, which he had to accept and to find a wording that meant that the Union should not be entered into as a result of the Kiel Treaty but by the treaty that became signed on Moss. At Norway's insistence, the parties agreed on a wording that avoided declaring the Swedish king to be the Norwegian king before he was elected by the Storting. The Norwegian Council of State (Det Norske Statsrådsalen) would, until further notice, take over the executive authority and sign its decisions with highest authority (paa allerhøieste Befaling). That was one formulation that the Norwegians could accept since it did not mean that the King of Sweden had become King of Norway on 14 January. Many Norwegians were shocked by their government's concessions, and when Swedish General Magnus Björnstjerna, who had led the Swedish negotiations, arrived in Christiania, Norway, he got an unfriendly welcome. Norwegians also directed their resentment toward their own leaders and what they perceived as an ineffective military defence. Over time, public opinion shifted. The convention was a significant improvement over the terms dictated to Denmark–Norway at the Treaty of Kiel. Notably, Norway was no longer to be treated as a Swedish conquest but as an equal party in a union of two independent states. Both the principle and the substance of the Norwegian Constitution were accepted. Christian Frederik's actions in 1814 greatly helped in allowing Norway to go into the union with Sweden as an equal and independent part in which Norway retained its own parliament and separate institutions except for the common king and foreign service. That was the last war between Sweden and Norway as well as Sweden's last war.
Басқа дереккөздер
Sverre Steen (1951) Det frie Norge (Осло: J. W. Cappelen)
Р. Глентхой, М. Нордхаген Оттосен (2014) Дания және Норвегиядағы соғыс және ұлттық тәжірибе, 1807–1815 (Springer)
Sverre Steen (1951) Det frie Norge (Oslo: J. W. Cappelen)
R. Glenthøj, M. Nordhagen Ottosen (2014) Experiences of War and Nationality in Denmark and Norway, 1807–1815 (Springer)