Вен амун хикаясы: қамысқа жазылған ежегіткен Египет әдебиеті

Кіріспе

Иератикалық соңғы египет әдеби мәтіні

Венамунның хикаясы (басқаша Венамун туралы есеп, Венамунның бақытсыздықтары, Унамун саяхаты, немесе [бейресми] Венамун деп те аталады) – соңғы египет тілінде иератикамен жазылған әдеби мәтін. Бұл мәтін 1890 жылы Египеттегі әл-Хибадан табылған, ал 1891 жылы Каирдегі орыс египтологы Владимир Голенищев сатып алған бір ғана толық емес көшірмеден белгілі. Ол Аменопе ономастиконы және Қайғы туралы әңгімемен бірге құмырада табылған. Папирус қазір Мәскеудегі Пушкин атындағы Көркем өнер мұражайының қорында сақталады және ресми түрде Папирус Пушкин 120 деп белгіленген. Иератикалық мәтінді Коростовцев 1960 жылы, ал иероглифтік мәтінді Гардинер 1932 жылы жариялаған (сондай-ақ онлайн режимінде де қолжетімді).

Ашылу

Екі беттік папирус түпнұсқасы белгісіз. Ол Египеттегі әл-Хибахта өткізілген заңсыз қазба жұмыстары кезінде табылған деген хабар бар, және 1891-92 жылдары Владимир Голенищев сатып алған. Голенищев 1897-99 жылдары қолжазбаны жариялаған.

Мәтін

Бұл оқиға жасырын "5-жыл" деп аталады, бұл көбінесе ежелгі Египеттің жиырмасыншы династиясының оныншы және соңғы билеушісі Рамсес XI-нің қайта жаңаруының бесінші жылы деп есептеледі (б.з.д. 1190–1077 жылдар). Алайда, Карл Янсен Винкельн Амонның бас жұбысы Херихор мен Пьянхтың қызметтерінің ретін өзгертуді ұсынғандықтан, бұл тұжырым даулы болды. Херихордың бас жұбыстығы Пьянхтан кейін болғандықтан, ол қайта жаңарудың 7-шы жылында куәлік берген, сондықтан Венамунның тақырыбындағы жыл Рамсес XI-нің тікелей (немесе жанама) мұрагеріне қатысты болуы керек. Янсен Винкельннің ізімен Арно Эгбертс (1991) оқиғаның жиырма бірінші династияның негізін қалаушы, Дельтадағы Смендес I-нің билігінің бесінші жылында болғанын айтады. Оқиға басталғанда, басты кейіпкер Венамун, Карнақтағы Амонның жұбысы, Амонның бас жұбысы Херихор тарапынан Финикияның Библос қаласына Амонның құлшылық мүсінін тасымалдау үшін жаңа кеме жасауға арналған ағаш (көбінесе самырсын) алуға жіберіледі. Смендеске (египет тілінде Несбанебдет) барғаннан кейін, Венамун Текер ханзадасы Бедер билеген Дор портына тоқтады, онда оны тонады. Библосқа жеткенде, ол оны қарсы алғандардың жаугершілігіне таң қалды. Соңғыда ол жергілікті патша Закар-Баалға аудиенция алып, ол дәстүр бойынша сұралған тауарларды тегін беруден бас тартып, төлем талап етті. Венамун төлем үшін Смендеске хабарлауға мәжбүр болды, бұл Египеттің Шығыс Жерорта теңізіндегі билігінің әлсіреуін көрсететін ұятты қадам; осы Египет билігінің төмендеуінің себебі – б.з.д. 1100 жыл шамасында Ассирияның көтерілуі және Финикияға басып кіруі. Библоста бір жылға жуық күткеннен кейін, Венамун Египетке қайтуға тырысты, бірақ Алашияға (Кипр) қарай жолы бұрылды, онда оны ашулы халық шабуылдай жаздады, бірақ ол өзін жергілікті патшайымның қорғауына алды, оны ол Хатби деп атады. Осы тұста оқиға тоқтатылады.

The story is set in an anonymous "Year 5", generally taken to be the fifth year of the so called Renaissance of Pharaoh Ramesses XI, the tenth and last ruler of the Twentieth Dynasty of Ancient Egypt (1190 1077 BCE). However, since Karl Jansen Winkeln has proposed to reverse the order of the High Priests of Amun Herihor and Piankh, this ascription has become disputed. With the pontificate of Herihor falling later than that of Piankh, who is attested in year 7 of the Renaissance, the date in the heading of Wenamun should rather refer to the direct (or indirect) successor of Ramesses XI. Following Jansen Winkeln, Arno Egberts (1991) therefore argues that the story is set in the fifth regnal year of Smendes I, the Delta based founder of the Twenty first Dynasty. As the story begins, the principal character, Wenamun, a priest of Amun at Karnak, is sent by the High Priest of Amun Herihor to the Phoenician city of Byblos to acquire lumber (probably cedar wood) to build a new ship to transport the cult image of Amun. After visiting Smendes (Nesbanebded in Egyptian) at Tanis, Wenamun stopped at the port of Dor ruled by the Tjeker prince Beder, where he was robbed. Upon reaching Byblos, he was shocked by the hostile reception he received there. When he finally gained an audience with Zakar Baal, the local king, the latter refused to give the requested goods for free, as had been the traditional custom, instead demanding payment. Wenamun had to send to Smendes for payment, a humiliating move that demonstrates the waning of Egyptian power over the Eastern Mediterranean; a causative factor of a new nature can be seen in this ebbing of Egyptian power — the rise of Assyria and its intrusion into Phoenicia around the year 1100 BCE. After a wait of almost a year at Byblos, Wenamun attempted to leave for Egypt, only to be blown off course to Alashiya (Cyprus), where he was almost killed by an angry mob before placing himself under the protection of the local queen, whom he called Hatbi. At this point the story breaks off.

Талдау

Бір кездері «Венамун туралы әңгіме» Венамунның саяхаттары туралы баяндама ретінде жазылған тарихи дерек деп кеңінен саналған. Алайда, египтологтар 1980 жылдан бері жүргізген әдеби талдау (Хелк 1986) оның тарихи көркем шығарма екенін көрсетті, бұл пікірді мәтінмен жұмыс істейтін көптеген мамандар қабылдады. Сасс (2002) жағдайды былай қорытты: «Соңғы жылдары көптеген египтологтар Венамунды көркем шығарма ретінде қарастырды, ол баяндаған оқиғалардан кейін жазылған, тарихи дереккөз ретінде құндылығы шектеулі (4-бөлімнің соңына да қараңыз). Ал, ежелгі Таяу Шығыс және Египет-Левант байланыстарын зерттеушілер, жазба ақпараттың әр бөлшегін іздегендіктен, Венамунды 20-шы династияның соңғы кезеңінің негізгі тарихи дерегі ретінде қарастыруды жалғастырады». Сасс мысал ретінде Мазарды (1992), Китченді (1996), Миллардты (1998), Юрконы (1999), Уордты (1999), Марконы (2000), Лихиді (2001) және Вайнштейнді (2001) келтіреді. Бұрынғы тәсіл туралы толығырақ Baines 1999; Scheepers 1992; Egberts 2001; Sass 2002; Schipper 2005 қараңыз. Ярослав Черный мәтінде түзетулер жоқ екенін және құжатты бір уақытта жазу кезінде туындаған үзілістерсіз жазылғандай сезілгенін анықтады. Жалпы, мәтіннің әдеби сипатын Эгбертс (2001:495) күрделі сюжетімен, диалогтардың риторикасы мен ирониясымен, бейнелерімен және саяси, теологиялық және мәдени мәселелерге жасалған терең оймен анықталғанын түйіндейді. Грамматикалық ерекшеліктер де мәтіннің әдеби екенін көрсетеді. Сонымен қатар, мәтіннің палеографиясы оның жиырма екінші династия кезінде жазылғанын көрсетеді (Caminos 1977:3; Helck 1986:1215), сондай-ақ жиырма немесе жиырма бірінші династиядан кейінгі уақытты көрсететін бірқатар анахронизмдерді де көрсетеді (Sass 2002; Сасс оның Шошенк I билігі кезінде жазылғанын нақты айтады). Мәтін күрт аяқталады, бұл оны жазып жатқан адамның баяндаудың бірінші бөлігіне ғана қызығушылық танытқанын және кері сапарға тым алға жылжығанын түсінгенде тоқтағанын көрсетеді. Алайда, мәтін толық және соңында ештеңе жоғалмаған деген пікірлер де бар, соңғы сөздер («Ол маған: «Тыныштықта бол» деді») осыған дейін танылмаған қорытынды формула ретінде сәйкес келеді. Соңында, мәтіннің соңында, сәл үлкен жазумен «(көшірме)» деген сөз жазылған, бұл оның түпнұсқа емес екенін көрсетеді, бұл палеографияның мазмұнды даталау құралы ретіндегі құндылығын шектейді. Бұл әңгіменің тек екі данасы болды деп ойлау наивтік болар еді: 20-шы династияның түпнұсқасы және 22-ші династияның көшірмесі. Сақталған мәтіннің әдеби элементтері (мысалы, Арно Эгбертс атап өткен «нақты уақыт аралығы үшін тым жақсы») сипатталған оқиғалар мен біздің сақталған көшірмесінің күні арасында әңгіме кең аудиторияны көңілдету үшін қайта өңделгенін көрсетеді. Басты кейіпкерлердің көпшілігі дұрыс таныстырылмағандықтан, «есеп» сол кездегі есімдер мен жағдайлардың көпшілігі білімді аудитория үшін таныс болған кезде «әдебиетке» айналғандығы анық. Бұл туралы 2, 51-53-жолдарда «Хаемвасе елшілері осы елде 17 жыл тұрып, өз қызметтерінде қайтыс болды» деген екіұшты сілтемеде айтылған. Бұл Рамзес IX, Рамзес XI немесе Рамзес II-нің ұлына қатысты болуы мүмкін, сондықтан мәтіннің редакторы оқырмандары кімді айтқанын білетінін күткен болуы керек. Біздегі көшірме түпнұсқадан жүз елу жылға дейін кейін жасалған болуы мүмкін. Бұл болжамның бірінші себебі постскрипт қолданылған. Бұл тек жиырма екінші династияда (945-715 ж.б.э.) қолданылған. Екінші себеп - құжат табылған жер - Жоғарғы Египеттегі әл-Хиба қалашығы. Бұл қала Шошенк I және Осоркон I билігі кезінде ғана маңыздылыққа ие болды. Сондай-ақ, жиырма екінші династия кезінде Леванттың істеріне жаңа қызығушылық пайда болды. «Венамун» кітабының авторы бастапқы қолжазбаны әкімшілік құжат ретінде, яғни өзінің саяхаттары туралы баяндама ретінде жазған болуы мүмкін. Алайда, бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, сол құжаттың көшірмесін жасаған адамның ниеті басқа болғанға ұқсайды. Көшірушінің мақсатын ойлағанда папирустың артқы жағын ұмытып кету жиі кездеседі. Бұл, біздің ойымызша, «Ники тауарларын Непаз арқылы белгісіз төлем үшін жібергеніне» қатысты. Бұл кейініректе Венамунға ұқсас миссияны орындау әрекеті болуы мүмкін. Демек, «Венамунның Финикияға сапары» кітабы осы сапарға дайындалу үшін көшірілген болуы мүмкін.

It was once widely believed that the Story of Wenamun was an actual historical account, written by Wenamun as a report regarding his travels. However, literary analysis conducted by Egyptologists since the 1980s (Helck 1986) indicates that it is a work of historical fiction, a view now generally accepted by most professionals working on the text. As Sass (2002) summarized the situation, "In recent years most Egyptologists have come to regard Wenamun
as a work of fiction, composed after the events it relates, its value as a historical source rather limited (see also end of Section 4). On the other hand students of the Ancient Near East and of Egypto Levantine connections, thirsting as they are after every scrap of written information, often still treat Wenamun practically as a primary historical source of the late 20th dynasty." As examples of the latter approach, Sass cites Mazar (1992), Kitchen (1996), Millard (1998), Yurco (1999), Ward (1999), Markoe (2000), Leahy (2001), and Weinstein (2001). For details on the former approach, see Baines 1999; Scheepers 1992; Egberts 2001; Sass 2002; Schipper 2005. Jaroslav Černý found that the text had no corrections, and was apparently written without any interruptions, such as would have been caused by simultaneously composing the document. In general, the literary character of the text is summed up by Egberts (2001:495) as being apparent from the sophisticated plot, the rhetoric and irony of the dialogues, the imagery, and the underlying reflection on political, theological, and cultural issues. Specific grammatical features also point to the literary nature of the text. Moreover, the palaeography of the text points to a Twenty second Dynasty date for its composition (Caminos 1977:3; Helck 1986:1215), as well as a number of anachronisms more reflective of a post Twentieth or Twenty first Dynasty time frame (Sass 2002; Sass specifically states it was written during the reign of Shoshenq I). The text ends quite abruptly, possibly showing that the person writing the text down was only interested in the first part of the narrative, and stopped when he realized that he had continued too far into the return journey. However, it has also been suggested that the text as it stands is complete and nothing has been lost at the end, with the last words (And she said to me: "Be at rest") as a fitting, but hitherto unrecognized closing formula. Finally, at the end of the text, in a slightly larger hand, the syllable (copy) is written, showing that it is not the original, which of course limits the value of paleography as a means to date the content of the story. It would be naïve to assume that there have only been two copies of this narrative: a 20th Dynasty original and a 22nd Dynasty copy. The literary elements in the surviving text (such as the "too good to be true timeframe" which was pointed out by Arno Egberts) suggest that in between the events described and the apparent date of our surviving copy the story was somehow reworked to entertain a broader audience. From the fact that many of the main protagonists are not properly introduced, it seems clear that the "report" became "literature" at a time when most of the names and situations were still recognizable for an educated audience. A case in point is the ambiguous reference to "the messengers of Khaemwase who spent 17 years in this country and died in their positions" in lines 2, 51 53. Since this could theoretically refer to either Ramesses IX, Ramesses XI or the son of Ramses II, it seems that the editor of the text could expect his readers to know who was meant. It is quite possible that the copy we have may date as much as one hundred and fifty years later than the original. The first reason for this assumption is that the post script is used. This is otherwise only used in the twenty second dynasty (945 715 BCE). The other reason is the locale where the document was discovered—the Upper Egyptian town of al Hibah. This town only gained any degree of importance under the reigns of Shoshenq I and Osorkon I. There was also apparently a renewed interest in the affairs of the Levant during the twenty second dynasty. The author of Wenamun possibly wrote the original manuscript as an administrative document, a report of his journeys. However, the man who had the document copied over a century later most likely had a different reason. When theorizing about the purposes of the copyist, it seems to be all too common to forget about the reverse side of the papyrus. This concerns, as near as we can tell, the "sending of commodities by Ni ki through the agency of Ne pz K r t for unspecified payment." It could be that this is a summarization of an attempt to perform a mission similar to that of Wenamun in this later time. The Journey of Wenamun to Phoenicia, then, may have been copied as a preparation for this later trip.

Құжаттың маңыздылығы

"Венамун туралы әңгіме" Мысыр мен Финикиядағы жағдай туралы мағлұмат көзі болып табылады. Бұл құжат дінге (әсіресе Амонға табынуға) қатысты халықтың жалпы көзқарасын, Жерорта теңізіндегі кеме жүргізу амалдарының жай-күйін және тіпті аймақтағы Мысырдың басымдығына шетелдік билеушілердің қарым-қабілетін көрсетеді. Мысырдағы фараонның үстемдігі де күмәнді болып тұр; қазіргі фараон, Рамсес XI, Венамун сапары барысында есімдері тіліңіре бермейді. Венамунның туған қаласы – Фива, Амонның бас жұбасы Херихордың билігінде. "Венамун туралы әңгіме" тағы бір тарихи көркем шығармамен бірге табылған, оны "Қайғының әңгімесі" (Папирус Пушкин 127) деп атайды, ол баяндауды жеткізу үшін ойдан туған хат түрінде жазылған.

Венамунның географиясы күмәнге ұшырады

Алессандра Нибби көптеген мақалалар жазды, онда ол ежелгі Египет мәтіндеріндегі географиялық сілтемелердің көптеген қазіргі заманғы түсіндірмелерінің қате екенін көрсетуге тырысты. Ол бастапқы мәтіндерді талдағаннан кейін, Египет теңіз жүретін ел болмаған деген қорытындыға келді. Жерорта теңізімен байланысты египеттік сөздер (мысалы, "Харудың ұлы ымы") және олармен байланысты географиялық атаулар жаңаша түсіндірілді. Оның зерттеулері нәтижесінде Венамунның Уади Тумилат арқылы Тимса көліне сапар шеккенін болжап, Венамун айтқан жерлерді "қайта орналастыруға" тура келді.