Кіріспе

Америка Азаматтық Соғысының шайқасы

Байрам Форды шайқасы (сондай-ақ Big Blue River және Blue шайқасы деп те аталады) 1864 жылдың 22 және 23 қазанда Миссури штатында, АҚШ Азаматтық Соғысының Price Raid науқаны барысында болды. Америка Конфедерациялық Штаттары құлап жатқан кезде, Конфедерациялық Штаттар армиясының генерал-майоры Стерлинг Прайс 1864 жылдың соңында Миссури штатына жорық жасады. Одақтың күштері Прайсті Сент-Луис және Джефферсон-Сити қалаларын басып алу жоспарларынан бас тартуға мәжбүр етті, ол әскерімен Канзас-Ситиге қарай батысқа бет бұрды. 22 қазанда Прайс әскері генерал-майорлар Джеймс Г. Блант және Альфред Плесонтон басқаратын екі одақтық күштің арасында қалды. Прайс күшінің бір бөлігі Екінші Тәуелсіздік шайқасында Плесонтонға қарсы кешіктіру шараларын жүргізді, ал бригадир генерал Джозеф О. Шелби дивизиясы, Біріккен қорғаныстың үстіндегі күзетсіз фордтан өтіп, Үлкен Көк өзеніндегі Байрам Фордында Бланттың шебін бұзды. Одақтың қорғаушылары Канзас штатының шекарасына шегінуге мәжбүр болды, ал Канзас штатының 2-ші милициялық жаяу әскер полкі Мокби фермасында ұсталып, жеңіліске ұшырады. Осы уақытта Плесонтонның әскері Екінші Тәуелсіздік шайқасында Прайс әскерінің артқы күзетін Үлкен Көк өзенінен ығыстырып шығарды. 23 қазанда Плесонтон Байрам Фордында генерал-майор Джон С. Мармадюктің басқаруындағы конфедерациялық күштерге шабуыл жасап, оларды Картоп төбесі деп аталатын биікке кері шегіндірді. Плесонтон Мармадюктың позициясын бұзып, конфедерациялық әскердің қалған бөлігі Вестпорт шайқасында жеңілді. Прайс әскерінің вагондары одақтың бригадир-генералы Джон МакНил мен оның бригадасынан қашып құтылғанмен, конфедерациялық әскер тәртіпсіздікпен оңтүстікке қарай шегінді. Жол бойындағы қосымша жеңілістерден кейін Прайс әскері екі үшін бір бөлігінен астамын жоғалтып, желтоқсан айында Техасқа жетті. Конфедерациялықтар жабдықтары мен жарақтанудан да айырылды, ал одақтың соғыс күш-жігеріне минималды ғана кедергі келді; бұл науқан Миссисипи өзенінің батысындағы соңғы маңызды операция болды. Шайқас алаңының бір бөлігі Үлкен Көк майдан алаңы паркінде сақталған, ал бір бөлігі Байрам Форды тарихи ауданының құрамы ретінде Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілген.

Өмірбаян

1861 жылы сәуірде АҚШ-та Азамат соғысы басталғанда, Миссури штаты құлдыққа рұқсат бергенімен және саяси жағынан бөлінгеніне қарамастан, Одақтан бөлініп шықпады. Миссури губернаторы Клейборн Фокс Джексон Одақтан бөлінуді және Америка Конфедерациялық Штаттарын қолдады, бірақ генерал-бригадир Натаниел Лион басқаратын Одақ әскерінің күштері оған қарсы болды. Конфедерация және олармен одақтас Миссури штатының күзетші күштері тамыз айында Уилсон-Крик шайқасында Лионды жеңді, бірақ жыл соңына қарай олардың қозғалысы оңтүстік-батыс Миссуримен шектелді. Штатта Одақты қолдайтын және Конфедерацияны қолдайтын екі үкімет құрылды. 1862 жылдың наурызында Арканзастағы Пи-Ридж шайқасынан кейін Миссуридің бақылауы Одаққа өтті, ал Конфедерацияның Миссуридегі әрекеттері 1862 жылдың соңы мен 1863 жылға дейін шабуылдар мен партизандық соғысқа дейін шектелді. 1864 жылдың қыркүйегіне қарай Конфедерацияның әскери жеңіске жеткізу мүмкіндігі болмады, ал АҚШ президенті Абрахам Линкольн соғысты аяқтауды қолдаған Джордж Б. Макклелланнан үстемдік танытты. Миссисипи өзенінің шығысындағы жағдай нашарлаған кезде, Конфедерацияның Транс-Миссисипи департаментінің қолбасшысы генерал Эдмунд Кирби Смит өзен арқылы өз әскерін соғыстың маңызды аймақтарына жіберуге бұйрық берді. Бірақ бұл мүмкін болмады, себебі Одақтың теңіз күштері өзенді бақылауда ұстады, сондықтан Миссисипиді кең көлемде кесіп өтуге жол берілмеді. Оның орнына Смит өзінің жауапкершілігіндегі Одақ күштеріне шабуыл жасауға шешім қабылдады, әрі ресурстары шектеулі болғанына қарамастан. Конфедерацияның генерал-майоры Стерлинг Прайс және Томас Коут Рейнольдс, Джексонның 1863 жылдың ақпанында қайтысынан кейін Миссуридің конфедерациялық үкіметінің басшысы болған, Миссуриге шабуыл жасауды ұсынды. Смит жоспарды мақұлдап, Прайсті шабуылға жетекші етіп тағайындады. Шабуыл штатта Одақ үкіметіне қарсы халық көтерілісін тудырып, Одақ әскерлерін соғыстың маңызды учаскелерінен ауыстырып, Макклелланның Линкольнды жеңу мүмкіндігін арттыруы күтілді.

Кіріспе

19 қыркүйекте Миссури штатына кіргеннен кейін, Прайс жасағы солтүстікке қарай жылжыды, бірақ 27 қыркүйекте Пилот-Кноб шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады. Пилот-Кнобта жүздеген сарбазды жоғалтқан Прайс, 9 000 одақтық жаяу әскермен қоршалған Сент-Луис қаласына шабуыл жасаудан бас тартты. Оның орнына, ол жасағын штат астанасы Джефферсон-Ситиге қарай, батысқа бұрды. Баяу жылдамдықтағы керуенмен кешіккен Прайс армиясы Джефферсон-Ситиге жетуге көп уақыт жұмсады, осыдан одақ гарнизонды 1 000 адамнан 7 000 адамға дейін күшейтуге мүмкіндік алды. Прайс қазан айының басында Джефферсон-Ситиге жеткен соң, қалаға шабуыл жасауға тым қиын екенін түсініп, Миссури өзені бойымен батысқа қарай жолын жалғастырды. Бұл жол жүрісінде конфедераттар жаңа сарбаздар мен жабдықтар жинады, Глазго шайқасында жеңіске жетіп, Седалияны басып алды.

Конфедерация

Прайстың әскері, Миссури армиясы деп аталды, оның құрамында 12 000-нан 13 000-ға дейін атты әскер және 14 зеңбірек болды. Осы әскерлердің бірнеше мыңы қарусыз немесе нашар қаруланған, ал Прайстың барлық зеңбіректерi жеңіл калибрлі болды. Миссури армиясы генерал-майор Джеймс Ф. Фаган және бригадир-генералдар Джозеф О. Шелби мен Джон С. Мармадук басқаратын үш дивизияға бөлінді. Фаган дивизиясында бригадир-генерал Уильям Л. Кэбелл және полковниктер Уильям Ф. Слемонс, Арчибальд С. Доббинс және Томас Х. МакКрей басқаратын төрт бригада болды; Шелби дивизиясында полковниктер Дэвид Шенкс (Шенкс қаза тапқаннан кейін бригадир-генерал М. Джефф Томпсонмен ауыстырылды), Сидни Д. Джекман және Чарльз Х. Тайлер басқаратын үш бригада болды; ал Мармадук дивизиясында бригадир-генерал Джон Б. Кларк кіші және полковник Томас Р. Фриман басқаратын екі бригада болды.

Қазақстан Республикасы

Миссуриді генерал-майор Уильям С. Роузкранс басқаратын Миссуридің Одақтық департаменті қорғады. Департамент бастапқыда шамамен 10 000 адамнан тұрды, олардың көпшілігі милиция болған және штаттың әр жеріне аудандар мен кіші аудандар жүйесі бойынша таралып кеткен. Қыркүйек айында генерал-майор Эндрю Джексон Смит басқаратын XVI корпустың бір бөлігі Роузкрансты күшейту үшін Сент-Луиске келді. Смит әскерлеріне бастапқыда белсенді әскери операциялар емес, теміржолдарды жөндеу жұмысы тапсырылды. 6 қазан күні Джефферсон-Ситиде Одақтың атқыштар дивизиясы құрылып, генерал-майор Альфред Плесонтонның басқаруына берілді. Дивизияның төрт бригадасының бірі Смит басқаруында болды және ол әлі Джефферсон-Ситиге келмеген еді. Одақ әскері мен Миссури милициясының қосылған құрамынан және төрт зеңбірекпен қолдау көрсетілген Плесонтон бригадаларына бригадир генералдар Эгберт Браун, Джон МакНил және Джон Б. Санборн, сондай-ақ полковник Эдвард Ф. Уинслоу басшылық етті. Санборн 20 қазанға дейін Плесонтон толық басқару құқығына ие болғанға дейін уақытша басқарды. Канзаста генерал-майор Сэмюэл Р. Кертис басқаратын Одақ әскерлері шайендермен шайқасудан алынып, Канзас штатының милициясы жұмылдырылды. Шайендермен болған қақтығыстан алынған офицерлердің бірі генерал-майор Джеймс Г. Блант болды, ол 10 қазанда Оңтүстік Канзас округінің командирі болып тағайындалды және қолдағы бар атқыштарды жинап, Канзас-Ситиге қарай жылжуға бұйрық берді. Бір апта ішінде Блант Миссури штатындағы Хикман Миллске жетіп, күштерін үш бригададан тұратын дивизияға қайта ұйымдастырды. Бригадалардың екеуі Одақ әскерінен, ал үшіншісі Канзас милициясынан құралды. Полковниктер Чарльз Р. "Док" Дженнисон және Томас Мунлайт Одақ әскерінің екі бригадасын басқарды, ал полковник Чарльз В. Блэр милициядан құралған бригадаға басшылық етті (Блэр бригадасына Одақ әскерінің бір бөлімі кірді). Дженнисон бригадасы бес, Мунлайт бригадасы төрт, ал Блэр бригадасы сегіз зеңбірекпен қолдау көрді. Блант үшін милицияны қосу қиындық тудырды, себебі милиция сарбаздары бұрынғы басқару құрылымын сақтауға тырысты, соның ішінде милиция офицері Уильям Фишбэк Блэрдің орнына өздерінің дұрыс командирі деп есептеді. Кертис Канзас штатының милициясын жұмылдыруға тырысқанда штаттық саясат кедергі келтірді, бірақ соңында 15 000 адам жиналды. Канзас штатының милициясы Кертистің басқаруында болғанмен, ұйымның генерал-майоры Джордж У. Дитцлер бас генерал ретінде қызмет етті. Канзас штатының милициясы бригадалық ұйымды қолданды, бірақ нақты құрамы туралы мәліметтер Көтеріліс соғысының ресми жазбаларында аз.

Үлкен көк өзенге

16 қазанның кешкі уақытында Кертис күштерін Миссуриге жылжытуға шешім қабылдады және Блантқа Уорренсбургке қарай шығысқа жылжуды бұйырды; егер Блант Прайсты таба алмаса, Лексингтонға жол тартатын еді. Блэр бригадасы Канзас-Ситиге жіберілді. Блант колоннасының алдыңғы бөлігі 18 қазанда Лексингтонға жетті, Санборнмен ынтымақтастық орнатуды үміттене отырып. Бірақ Санборнның күштері ынтымақтастыққа жеткіліксіз алыс болды, ал Прайс тек Уэверлиден шығысқа қарай орналасқан еді. Блант сондай-ақ Кертистен күшейтеру күтілмейтінін білді, себебі Канзастағы саяси билік Канзас штатының милициясына Үлкен Көк өзенінен шығысқа қарай жылжуға рұқсат бермеді. 19 қазанда Прайс Шелби дивизиясымен Лексингтон шайқасын бастап, Блантқа шабуыл жасады. Одақ әскерлері қарсы тұруға жеткілікті күш көрсеткендіктен, Прайс көбірек күштерді салғанға мәжбүр болды, ал Блант кешке кері шегінді. Лексингтон шайқасынан кейін Блант Кішкентай Көк өзеніне қайтып келді. Ол сол жерде тұрақтап қалғысы келді, бірақ Кертис Канзас штатының милициясының қозғалысына қойылған шектеулерге байланысты әскерін Тәуелсіздікке қайтаруға бұйрық берді. Кішкентай Көк өзенінде артқы күзет ретінде бір полк және төрт зеңбірек қалдырылды. 21 қазанда конфедерат әскерлері артқы күзетке шабуыл жасап, Кішкентай Көк өзені шайқасын бастады. Нәтижесінде, одақ орталығына жасалған конфедераттардың қысымы одақ әскерлерін Тәуелсіздікке кері шегінуге мәжбүр етті. Сол күні кешке одақ әскерлері Тәуелсіздікті тастап, Батысқа қарай Үлкен Көк өзенінің артына орналасты, ал конфедераттар Тәуелсіздікті басып алды. Миссури арқылы Прайс армиясын қуған Плезонтон дивизиясы Кішкентай Көк өзенінің шығысында орналасты. Прайс енді Кертис пен Плезонтонның күштері арасында қалды. Ол Үлкен Көк өзеніндегі одақ шебінің солтүстік бөлігіне жасалмалы шабуыл ұйымдастырып, өзеннің оңтүстігінде күшті шабуыл жасау арқылы өтуді жоспарлады. Конфедераттардың керуендері Үлкен Көк өзенінен өтуіне дейін Плезонтон күштерін тоқтату үшін кешіктіру шаралары қолданылатын еді. Нақты емес карталармен қиналған Кертис армиясын екі қанатқа бөлді. Дицлер сол қанатқа қолбасшылық етті, ол жеке бригададан тұрды, бірақ оның бақылауы номиналды ғана болды, ал Блэр көптеген шешімдерді қабылдады. Жеке бөлім болғанына қарамастан, Блэрдің күштері Бланттың басқаруымен жеке армия қанатынан гөрі бригада ретінде әрекет етті. Блант оң қанатқа қолбасшылық етті, оған Форд, Мунлайт және Дженнисон бригадалары кірді. 2-ші Колорадо атқыштар полкі шабуылшылар ретінде өзеннің арғы жағына жіберілді. Канзас штатының милициясы толық жұмылдырылмағандықтан және Канзас-Ситиге келген бөлімдердің саны марш кезінде артта қалғандардың көптігіне байланысты азайғандықтан, Кертистің күштерінде шамамен 5000 адам болды, бұл "Шекара армиясы" деп аталды. Одақ шебінің Миссури өзеніне жақын шетіндегі фордтан басқа, онда судың тереңдігіне байланысты Прайс пайдаланбауын Кертис күткенімен, одақ шебі солтүстік жағынан әлдеқайда мықты болды. 12 зеңбірек осы позицияны қолдады. Кертис Прайстың фордтар арқылы өтуін шектеу үшін Үлкен Көк өзенінің айналасындағы қиын жерге сүйенді. Одақ шебі Миссуриден Хикман Миллзге дейін созылды.

Байрамның Форды үшін күресіңіз

Сағат 08:00 шамасында Шелби Үлкен Көк Теңізден Одақ тыңшыларын кері қайтарғанда шайқас басталды. Шамамен бір сағаттан кейін Джекменнің 1500 шамасындағы бригадасы Одақ шебінің солтүстік бөлігіне қарсы жасалмалы шабуыл жасады, бірақ Кертис бұл әрекетке сенбеді, себебі ол бұл қақтығыстың негізгі шабуыл үшін тым баяу екенін ойлады. Одақ офицерлері шептің солтүстік бөлігінен Канзас-Ситиге қарай жолда Конфедерациялық әскердің қозғалысын байқамағанын хабарлағаннан кейін, Кертис солтүстік Конфедерациялық қауіптің негізгі шабуыл еместігіне көз жеткізді және оңтүстіктен шабуыл жасалуы мүмкін деп алаңдады. Ол Блантқа, Хикман Миллс маңында оңтүстікке орналасқан екі Канзас штатының милиция полкіне қолбасшылық ететін Мелвин С. Грантпен бірге Конфедерациялық әскердің қозғалысын бақылап, жарты сағат сайын есеп беруді бұйырды. 11:00-де 2-ші Колорадо кавалериясы Конфедерациялық күштердің оңтүстік фордтарға қарай жылжып бара жатқанын хабарлады, ал жылжып келе жатқан әскерлерден көтерілген шаң бұлттарын солтүстікке орналасқан Одақтың сигнал мұнарасынан көрді. Сонымен қатар, 11:00 шамасында Шелби Одақ шебінің оңтүстік бөлігінде орналасқан Байрам Фордында Үлкен Көк Теңізден күштеп өтуге шешім қабылдады. Байрам Форды Дженнисонның бригадасы сағат 09:00-ден бері басып алған, ал Гранттың милиция полктерінің бірі түні бойы қорғаныс құрылыстарын дайындаған. Ағаштар кесіліп, өткелдерге кедергілер қойылған, бірақ өзеннің Одақ жағындағы бұталар ғана тазартылған, яғни Конфедерациялық әскерлерде жасырынуға мүмкіндік болды, бірақ фордтың жанындағы Дженнисон бригадасының бөлімшесінде мұндай мүмкіндік болмады. Дженнисонның шамамен 1200 адамы фордтың батысындағы биік жерде орналасқан, ал фордты қорғау үшін күшті тыңшылар тобы мен бес таулық гаубицасы ғана болды. Байрам Фордына жеткен алғашқы Конфедерациялық күш Томпсонның бригадасы болды, онда 1445 шамасында әскер болды. Томпсонның шабуылдары сәтті болмады, бірақ оның әскері Дженнисонның позициясына қысым жасады, нәтижесінде Дженнисонды нығайту үшін 16-шы Канзас кавалериясы және мүмкін Миссури милициясы бөлімшесі жіберілді. Томпсон мен Дженнисон арасындағы шайқас үш сағатқа созылды, осы уақытта Джекмен өзінің бригадасынан екі бөлімді – Николстің Миссури кавалерия полкін және Шнабледің Миссури кавалерия батальонын – Томпсонды нығайту үшін жіберді. 14:00 шамасында Томпсон мен Шелби Дженнисонның қасарысқан қорғанысын айналып өту үшін балама фордтарды іздеуге шешім қабылдады. Полковник Б. Фрэнк Гордон және оның 5-ші Миссури кавалерия полкі оңтүстікке жіберілді, өзеннен өтіп, солтүстікке бұрылып, Дженнисонды күшейтуден кесіп тастау бұйрығын алды; Гордонның әскері фордты тауып, оқиғасыз өтті. Слейбэк Миссури кавалерия батальоны солтүстікке жіберілді, онда ол тез арада Хинкл Фордын – жергілікті шаруалар пайдаланатын, күзетсіз қалған өткелді – тапты. Байрам Фордының үстіндегі және астындағы өткелдер жалпыға ортақ жетістікке әкелді. Шайқасқа қатысушылар Конфедерациялық әскердің өзеннен өткен уақытын 14:00-15:00 аралығында көрсетті; қазіргі заманғы тарихшы Марк А. Лауз бұл бағалаулардың өзгеруіне себептің кезең-кезеңмен болған ілгерілеу екенін айтады. Айналып өткеннен кейін Дженнисон кері шегінуге мәжбүр болды, бұл Байрам Фордындағы өткелді ашты. Одақ әскері фордта бірнеше айқас балталарын тастап кетті, бұл Конфедерациялық әскерлерге бір сағат ішінде кедергілерді жоюға мүмкіндік берді. Дженнисонның бригадасы солтүстік-батысқа қарай Вестпортқа қарай шегінуге тырысты, бірақ Хинкл Фордынан өткен Конфедерациялық әскерлер солтүстікке қарай қозғалуға кедергі жасады. Одақ бригадасы кері шегініп, ақырында штаттық шекарадан өтіп, Канзасқа кірді. Блант Мунлайт бригадасына Дженнисонды 13:00 шамасында қолдауға бұйрық берді, бірақ Мунлайт бұйрықты қабылдамады. Мунлайт өзінің барлаушыларынан Дженнисонның кері шегінгенін білгеннен кейін, ол өзінің бригадасын Дженнисонға қолдау көрсетуге жіберді, бірақ Конфедерациялық әскерлер өткелді кесіп өткеннен кейін Хинкл Фордына келді. Содан кейін ол Вестпортқа қарай кері шегінді.

Мокби фермасы

Айшықтың бригадасы ақырында штаттық шекараға жетіп, Дженнисон бригадасының жанына орналасты. Дженнисон, жоғары шенді офицер болғандықтан, екі бригаданың жалпы басқаруын қолға алмады, ал Томпсонның конфедераттары көшбасшысыз қалған одақ шебіне күшпен кірді. Кертис өзінің эскортын Дженнисонды Байрам Фордында күшейту үшін жіберді, эскортты бас артиллерия офицері, майор Роберт Ханттың басқаруына берді. Ханттың тобы Дженнисонның шегініп кеткенін анықтады және Айшықтың әскерінің соңынан штаттық шекараға дейін барды. Конфедераттар одақ шебіне қауіп төндіргендіктен, Хант күшті қарсы шабуылдық желі құрып, Томпсонның әскеріне қарсы шабуыл жасап, конфедераттардың қатарын шатастырды. Кертис Форд бригадасы мен Дейцлер ополчениясының толыққанды шегінуіне бұйрық берді, бірақ Блэр бригадасының құрамындағы 19-шы Канзас штатының ополчениялық жаяу әскер полкі конфедераттардың шабуылына тойтарыс беруге мәжбүр болды. Осы уақытта Грант пен оның Канзас штатының милиция бөлімдері Байрам Фордының оңтүстігінде Одақ әскерінің қалған бөлігінен оқшаулану қаупі бар екенін білді. Грант өз бөлімдеріне Вестпортқа тәуелсіз түрде жылжуға бұйрық берді, бірақ күш дезорганизацияланған күйде болды. Шелби Гранттың күшінің бұзылғанын білмеді және одақ бөлімдері қауіпті құрайды деп ойлады, сондықтан ол Джекман бригадасын оңтүстікке конфедераттардың сол жақ флангын қорғау үшін жіберді. Гранттың шегініп келе жатқан әскері Гордон мен 5-ші Миссури кавалерия полкімен кездесті, олар оңтүстік фордтан өтіп, тез таратылды, 2-ші Канзас штатының милициялық жаяу әскер полкіне тіркелген 24 фунттық гаубицаны оқшаулады; полк полковник Джордж В. Вилдің басқаруында болды. 21 адамнан тұратын артиллерия экипажы өз полкінің қалған бөлігінен қолдау алды және бірлік Томас Мокбидің фермасына орналасты. Артиллерия экипажымен бірге, 2-ші Канзас штатының милициялық жаяу әскер полкінен шамамен 250-300 адам да болды. Артиллеристер конфедераттарға, жақын маңдағы төбедегі шегіртке ағаштарында орналасқан, атыс ашты. Алғашқы бірнеше оқтар тиімсіз болды, бірақ одақ артиллеристері соңынан қашықтықты дұрыс анықтап, конфедераттарды жартасқа итеруге мәжбүр етті. Бұл шайқас екі шешімге әкелді: Грант Хикман Миллден күш түсуін күтіп, Мокби фермасында тұруға бел буды, сондай-ақ Вестпортқа дейін жол ашуға ниеттенді; Шелби Дженнисонды қууды тоқтатты және Мокби фермасындағы шайқасқа әскерлерді тартуды бастады. Шелбиден күш түскенге дейін Гордон одақ позициясына шабуыл жасады, бірақ тойтарыс берді. Джекман бригадасы Мокби фермасына алғашқы болып жеткізілді, бірақ берік қарсылық Шелбиді Плезонтон дивизиясымен бетпе-бет келгенін ойландырды, сондықтан ол Томпсон бригадасының бір полкінен басқа барлық әскерін фермаға баруға бұйырды. Гордонның екінші шабуылы, Джекманның әскерлерінің бір бөлігімен бірге, де сүрініп қалды. Үшінші шабуылда Джекман өзінің бригадасына жаңа келген сарбаздар мен қарусыз адамдарды қосып, шабуылдаушы колоннаны күшейтті. Бұл жолы конфедераттардың сандық артықшылығы 2-ші Канзас штатының милициялық жаяу әскер полкіне тым ауыр болды, және бірлік пен зеңбірек басып алынды. Одақтың күшін күшейту ретінде 21-ші Канзас штатының милициялық жаяу әскер полкі мен 15-ші Канзас кавалерия полкінің бір бөлігі келді, бірақ 15-ші Канзас кавалериясы конфедераттардың шабуылына дейін штаттық шекараға қарай шегінді, милицияны өздеріне қалдырды. 21-ші Канзас штатының милициялық жаяу әскер полкі конфедераттармен шайқасқаннан кейін шамамен шегінді, бірақ бірлік басып алынды.

Тәуелсіздік және интерлюдия

Плезонтон 22-сі күні де белсенді болды. МакНил бригадасы күн шығар алдында Кішкентай Көк өзеніне жетіп, жарты сағаттан соң өзендегі Конфедерацияның артқы күзетін кері итерді. Плезонтон дивизиясы шамамен сағат 11:00-де өзенді кесіп өтіп, Екінші Тәуелсіздік шайқасында Слемонстың Конфедерация бригадасын Тәуелсіздікке қарай ықтырды. Сағат 13:30-да Одақ әскерлері Тәуелсіздікке барар жолдың жартысына жуығына жетті. Плезонтонның әскері қалаға жеткенде, Конфедерация Кертистің Үлкен Көк өзеніндегі қорғанысын бұзды, бірақ Прайстың керуендік пойызы әлі де өзеннің батыс жағында болды. Кларк, Кабелл және Фримен бригадалары керуендік поездің өтуіне уақыт беру үшін Тәуелсіздікте қарсы тұрды. МакНил мен Санборн бригадалары Тәуелсіздік позициясына сәтті шабуыл жасады, бірақ шабуыл барысында ұйымдаспағандықтан, қуып жете алмады. Плезонтон Браун мен Уинслоу бригадаларын жеткізіп, олар Мармадуке дивизиясына шабуыл жасады. Конфедерация әскерлері кері шегінгенмен, олар керуендік поездің өтуіне жеткілікті уақыт ұстады. Одақтың ілгерілеуі сағат 22:30-да Үлкен Көк өзенінен бірнеше шақырым жерде тоқтады. Сол кеште Прайс штаб-пәтерін Байрам Фордының батысындағы үйге орналастырды, ал Шелби өз әскерін құрылыстың жанында қайта топтастырды. Бір полк Вестпорт маңындағы Одақ әскерінің орналасқан жерін бақылау үшін Браш-Крикке қалды. Кертис Блант әскерін Вестпортқа жіберді, ал Канзас штатының милициясын Канзас-Ситиге қайта жабдықтау үшін жіберді. 23 қазан күні сағат 03:00-де Кертис пен Блант күндік шайқас жоспарын жасады: Форд, Дженнисон және Мунлайт өз бригадаларымен Браш-Крикке өтіп, Конфедерацияға шабуылдайтын болды, ал Блэр резервте қалатын болды. Конфедерация тарапынан Прайс та Фэган мен Шелби дивизияларын пайдаланып, Браш-Крик аймағында батысқа қарай шабуыл жасауды жоспарлады. Плезонтонның әскері де осы уақытта қозғалды: МакНил бригадасы 23-ші күні сағат 01:00-де Тәуелсіздіктен оңтүстікке қарай Хикман Миллсқа қарай жылжыды, ал Санборн Тәуелсіздіктен шығып, Браун мен Уинслоуға қосылу үшін кетті. Смиттың XVI корпусы сол күні таңертең шығыстағы лагерьден Тәуелсіздікке қарай қозғалыс бастады. Прайс екі бригаданы өз керуендік пойызын сүйемелдеу үшін тағайындап, оны Хикман Миллс арқылы оңтүстікке қарай Литтл-Санта-Феге жіберді.

Қайықпен шайқас

Плезонтон Байрам Фордына шабуыл жасауды жоспарлады, оны Браун бригадасы бастауы тиіс болған, ал Плезонтонның бұйрықтарында олар "[әлі күнге дейін шайқасқа түспеген]" деп көрсетілген. Бұл қимыл Браунның әскерлерінің Винслоу бригадасынан өтуін қажет етті. Сонымен қатар, Браунның полктерінің бірі, 1-ші Миссури штатының милициялық кавалериялық полкі, бригаданың қалған бөлігімен байланысын жоғалтқан және оны дереу табу мүмкін болмады. Браун кем дегенде 90 минут кешікті, ал Плезонтон келгенде Браунды және 1-ші Миссури штатының милициялық кавалериясының командирі полковник Джеймс Макферранды кешіккені үшін және бөлімдердің дезорганизацияға ұшырауына жол бергені үшін тұтқындады. (Кейін Браун әскери сотта ақталды.) Полковник Джон Ф. Филипс Браунды бригада командирі ретінде алмастырды, ал Уинслоуға шабуылдың басқаруы жүктелді. Конфедераттар өткен күні фордты тазалаумен айналысқанмен, кедергілер әлі де сақталып, қорғаныс күшейтілді. Мармадукедің әскері фордты қорғады, Фримен бригадасы фордтың өзінде, ал Кларк бригадасы батысқа қарай, Картоп төбесі деп аталатын биіктікте орналасты. Фордтан батысқа қарай жартасты жартас болды, ал Картоп төбесі өзеннен бірнеше жүз метр қашықтықта жатқан. 3-ші Миссури кавалериялық полкі мен 4-ші Миссури кавалериялық полкі Фримен бригадасымен бірге болды, ал Харристің Миссури батареясы мен Хинсонның Техас батареясы Картоп төбесіне орналастырылды. Уинслоу шабуыл жасағанда, Санборн бригадасы мен Плезонтонның дивизиялық артиллериясы резервте қалды, 2-ші Миссури жеңіл артиллериялық полкінің H батареясынан үш Родман зеңбірегі Конфедераттардың қатарына оқ атып тұрды. Филипс пен Уинслоу бригадалары арасында шамамен 2700 одақтың әскері, ал қарсы жағында 2500 конфедерат әскері болды. Шабуыл сағат 08:00 немесе 09:00 шамасында басталды. 7-ші Миссури штатының милициялық кавалериялық полкі шабуылға көшті, бірақ тез арада тоқтауға мәжбүр болды. 4-ші Айова кавалериялық полкінің батальоны өзенді солтүстікке қарайғы шатқалдан кесіп өтіп, Конфедераттардың қанатына оқ атуды бастады. Уинслоу тағы бір шабуылға шықты, Конфедераттар кері шегінді. Бір бөлігі жартастың бойында бекінді, ал көпшілігі батысқа қарай, төбедегі Конфедераттардың негізгі қатарына қайта шегінді. Уинслоу Конфедераттардың қатарына шабуыл жасамас бұрын, қосымша күштерді жеткізу үшін шамамен 30 минут тоқтап тұрды.

Картоп төбесі

Одақ әскерлерінің Картоп төбесіне шабуыл жасауы тиіс жолы көтеріле қарайтын және ағаш түптерімен жабылған еді. Төбедегі тасты тік жар және ағаш үй Конфедерация әскерлеріне жасыру мүмкіндігін берді, олар сондай-ақ ағаштардың басына мергендерді орналастырды. Конфедерация позициясын жылдам басып алуды қалаған Уинслоу Филипске шабуылға өтуге бұйрық берді. Фордтан басталатын жол тар болғандықтан, Филипс тек бір бөлімді, 1-ші Миссури штатының милициялық атты әскерін жолға жіберді, ол Хинсон батареясының атыс шегінде болды. 7-ші Миссури штатының милициялық атты әскері және 4-ші Миссури штатының милициялық атты әскері полкі қолдау үшін жолдың сол жағына жылжыды. 1-ші Миссури штатының милициялық атты әскері төрттік тізімде атпен шабуылға көшті. Екі рет шабуыл жасаған бөлім екі рет те қайтарылды. Уинслоу 4-ші Айова атты әскері, 3-ші Айова атты әскері полкі және 10-шы Миссури атты әскері полкімен жолдың оң жағында желі құруға жауап берді; 2-ші Нью-Джерси атты әскері полкінің әскерлері желінің ортасын нығайтатын мергендер ретінде қызмет етті. Филипстің бригадасы жолдың сол (оңтүстік) жағында орналасты. Одақ әскерлерінің көбі шабуылға түсіп, көптегені қайталайтын мылтықтармен қаруланды, бұл оқ ату қуаты бойынша маңызды артықшылықты қамтамасыз етті. Конфедерация шебін Кларк бригадасы ұстады, ал Фрименнің әскерлері резервте болды. Сағат 11:00 шамасында Одақ атты әскері шабуылға көшті. Одақ әскерлері тасты тік жарға қарай шабуыл жасағанда, Уинслоу аяғына оқ тиді; подполковник Фредерик В. Бентен оның бригадасының басқаруын өз қолына алды. Конфедерацияның қатты атысы шабуылды баяулатты, ал Санборн бригадасы қолдау көрсету үшін келді. Одақ әскерлері қайта жиналып, қайта шабуыл жасап, Конфедерация әскерлерін тік жардан кері итерді. Жауап ретінде Мармадук өзінің артиллериясын Кларк шебінен Фрименге көшірді. Одақтың жалпы шабуылы жасалып, Картоп төбесінің шыңы басып алынды. Плезонтон Санборн бригадасын алға жылжытты, ал Мармадук Фрименнің әскерлерімен тұруға тырысты. Бұл тұру ұзаққа созылмады, өйткені Мармадук Санборнның жаңа әскерлері шайқасқа кіргенін көріп, жылдам кері шегінді. Бентен мен Филипс бригадаларын демалып, қайта жабдықтау үшін тоқтатты, ал Санборн Конфедерация әскерлерін Харрисонвилл жолына дейін қуды. Түске дейін Плезонтон мен Кертистің күштерін біріктіруге мүмкіндік ашылды.

Конфедерацияның құлдырауы

Шелби Мармадукеден ресми түрде хабар алмады, бірақ шайқас дауыстарын естіді және артта қалғандардан әңгімелер таратты. Оның дивизиясы Уэстпорт шайқасында тоқтап тұрғандықтан, Шелби Джекман бригадасын Мокби фермасындағы Фаганға жіберді. Бірлік көп ұзамай Харрисонвилл жолына қайтарылды, онда Санборн бригадасымен кездесті. Коллинстің Миссури батареясынан бір зеңбірекпен қолдау көрсетілген Джекманның әскері Санборнның шабуылын тойтарды. Темірде, Уэстпортта Дженнисон бригадасының шабуылы Томпсон бригадасын жеңіліске ұшыратты, ал Шелбидің әскері артқа қарай қашты. Бұл шамамен сағат 14:00-де болды. Шелбидің басқаруының ыдырап жатқанын көрген Джекман Санборн бригадасының қарсылығына шегінді. Санборн Джекманды қуды, ол ұрыс жүргізе шегінді. Шелби тағы да тұруға тырысты, бірақ Бентин мен Филлипстің бригадаларының шабуылына ұшырады, ал Кёртистің әскерінен Блант дивизиясы оңтүстікке қарай жылды. Эллиоттың Миссури кавалерия полкі жасаған конфедерациялық шабуылдар тойтарылды, ал конфедерациялықтардың шегінуі оңтүстікке қарай асыққан қашқынға айналды.

МакНил және вагондық пойыз

Прайстың вагондық колоннасы Харрисонвилл жолы арқылы оңтүстікке қарай жол тартты, Үлкен Көк Теңізді оңтүстікке қайта кесіп өтіп, содан кейін аты белгісіз жолға бұрылды. Бұл жолмен оңтүстік-батысқа қарай және Үлкен Көк Теңізді батыс жағынан кесіп өтіп, Кішкентай Санта-Феден оңтүстікке қарай Форт Скотт жолына жетті. Вагондық колоннаны тоқтатуға тиіс болған МакНил бригадасы қозғалысын кеш бастады және сағат 04:00-де тоқтады. Сол кезде МакНил конфедераттардың лагерь оттарын көрді, бірақ ол өзінің нақты орнынан солтүстікте екенін және негізгі одақтық күштен оқшауланып, қауіптің алдында тұрғанын ойлады. Ол конфедераттардың өз позицияларын тастап келе жатқанын хабарлаған барлаушыларды жіберу үшін шамамен 90 минут тоқтады. Оңтүстікке қарай қозғалысын жалғастырған одақтық әскерлер сағат 09:00 немесе 10:00 шамасында конфедераттардың колоннасын байқады. Сағат 10:00-де Прайс оқиға орнына келді және колоннаны қорғау үшін тактикалық шаралар қолданды. Көптеген қарусыз сарбаздардан тұратын Тайлер бригадасы жол айырысының солтүстігіне, Кэбелл бригадасы айырыстың шығысына, ал МакКрей бригадасы Кэбеллдің оң жағына орналастырылды. Шамамен екі жүз сарбаз, Тайлер бригадасының аздаған қарулы сарбаздары немесе Тайлер бригадасының және Прайстың жеке күзетінің сарбаздары шайқасшылар ретінде жұмыс істеді. Барлығы шамамен 4000-5000 конфедерат сарбазы колоннаны күзетті, бірақ олардың жартысы ғана қарулы болды. Конфедераттарда кем дегенде Хьюгидің Арканзас батареясынан артиллерия да болды. МакНил шамамен сағат 13:00 немесе 14:00 шамасында колоннаға қарсы шабуыл жасады. Таулық гаубицалар мен 2-ші Миссури жеңіл артиллерия полкінің L батареясынан үш Родман зеңбірегі атып тұрғанда, МакНил бригадасын Харт Гроув арығының құрғақ арнасына енгізді. 17-ші Иллинойс атты әскері полкінің және 2-ші Миссури атты әскері полкінің екі ротасы сандық артықшылыққа ие конфедераттарға қарсы шабуыл жасады. Осы уақытта 7-ші Канзас атты әскері полкі де қатысты. 5-ші Миссури штатының милициялық атты әскері полкі МакКрей бригадасына қарсы одақтықтардың сол жағын қорғады. 5-ші Миссури штатының милициялық атты әскері МакКрейдің конфедераттарының қауіпті шабуылына тойтарыс беру үшін желісін кеңейтуге мәжбүр болды. Артиллерия атысы оның желісіне тигендіктен, және өзінің бүкіл конфедерат армиясына қарсы тұрғанын ойлаған МакНил кері шегінді. Одақтық атты әскерлер конфедераттардың түнгі уақытқа дейін шегінуін бақылады. Прайстің сарбаздары Кас округінің оңтүстігінде сағат 21:00-ге дейін шегінуді тоқтатпады. Одақтың көп бөлігі Кішкентай Санта-Фе маңында түнеуге орналасты, ал Дженнисон бригадасы оңтүстікке қарай жолын жалғастырды.

Салдары

Ұрыстағы жалпы қазалардың саны белгісіз. Тарихшы Кайл Синисидің «Соңғы шақыру: Стерлинг Прайстың 1864 жылғы Миссури жорығы» кітабында жазылғандай, Мокби шаруашылығындағы шайқас нәтижесінде Конфедерациядан 43 адам қаза тапты, 50 одақтық әскер қаза тапты немесе жараланды, сондай-ақ 68 тұтқын болды. Джекман бригадасының конфедераттары одақтың тұтқындарының бір бөлігін атып тастады, бірақ Шелби бұл әрекетті тоқтатуға тырысты. Тарихшы Говард Моннетт Мокби шаруашылығындағы шайқаста одақтың 100-ден астам әскері қаза тапқанын, өлгеннен гөрі көптегені жараланғанын және 102-сі тұтқынға алынғанын мәлімдейді. Байрам Форды және Картоп төбесіндегі 23 қазандағы шайқаста екі тараптан да қаза болғандар туралы толық мәлімет жоқ. Мармадуктің үш полкі ғана шығын туралы хабарлады, олардың ішінде 25 адам қаза тапты немесе жараланды; Синиси бұл деректі пайдаланып, Мармадук шайқастың сол кезеңінде шамамен 50 адамды жоғалтқанын болжайды. Одақ тарапынан 1-ші Миссури штатының атты әскері 12 адамның жоғалғанын, ал 4-ші Миссури штатының атты әскері 51 адамның қаза тапқанын немесе жараланғанын хабарлады. Уинслоу бригадасының 25 адамы қаза тапқан немесе жараланған деп есептеледі, бірақ бұл көрсеткіш бригаданың 22 қазандағы және 23 қазандағы шайқастағы әрекеттерін де қамтиды. 1912 жылғы газет хабарламасында Картоп төбесінде 300 конфедераттың қаза тапқаны айтылған, ал тарихшы Марк А. Лауз 23 қазанда Картоп төбесі мен форд үшін болған шайқаста 122 одақтық әскердің қаза тапқанын мәлімдейді. Моннетт Картоп төбесін басып алу кезінде одақтың жоғалтуларын шамамен 200 деп бағалайды. 23 қазандағы жалпы шығындарды есептегенде (Байрам Форды мен Вестпортты қоса алғанда) Лауз одақтың 475-тен 650-ге дейін, ал конфедераттардың 700-ден 1000-ға дейін қаза тапқанын болжайды. Брайс Судероудың жарияланбаған зерттеулері 23-ші күні болған барлық шайқастарда 510 конфедерат және 361 одақтық әскердің қаза тапқанын көрсетеді. Синиси Лауздың сандарын тым жоғары деп санайды және Судероудың деректерін артық көреді. Байрам Форды мен Вестпорттағы жеңілістерден кейін Прайстың конфедераттары оңтүстікке шегінді. 25 қазанда олар бір күні ішінде үш жеңіліске ұшырады. Олардың бірі Канзастағы Майн-Крик шайқасындағы апатты жеңіліс болды, онда Мармадук тұтқындалды және конфедераттар адамдары мен артиллериясынан ауыр шығынға ұшырады. 28 қазанда Миссуридегі Ньютония шайқасының екінші кезеңінде жеңілгеннен кейін Прайстың әскері Арканзас штатының Кэйн-Хилл арқылы Арканзас өзеніне шегінді. 8 қарашада Арканзаста одақтың қуғыны тоқтатылды, ал конфедераттар Үндістан аумағы арқылы Техасқа шегінді, желтоқсан айына дейін жетті. Бұл жорық Прайстың әскерінің үштен екісінен айырды, сондай-ақ жабдықтары мен жаратылысынан да шығынға ұшыратты; одақтың соғыс күш-жігеріне минималды әсер етті. Транс-Миссисипиде бұдан былай ірі операциялар жүргізілген жоқ. Шайқас алаңының бір бөлігі Байрам Форды тарихи ауданының бөлігі ретінде Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілген. Үлкен Көк өзен шайқасының паркі шайқас алаңының сақталған бөліктерін, соның ішінде түпнұсқа бекіністердің іздерін қамтиды. 2011 жылғы Америка шайқас алаңын қорғау бағдарламасының есебінде Байрам Форды шайқас алаңының, әсіресе батыс бөліктері Канзас-Ситидің кеңеюімен жабылғаны айтылған. Сол зерттеуде шайқас алаңының бір бөлігі Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілгенімен, қалған бөліктері де тізімге енгізілуі мүмкін екені атап өтілді. Бұл орын «Азаттық шекарасы» ұлттық мұралық аймағында орналасқан. Америка шайқас алаңының қоры Байрам Форды шайқас алаңын сақтауға үлес қосты. Бұл шайқас Үлкен Көк өзен шайқасы және Көк шайқасы деп те аталады.