Кіріспе

Америкалық Азамат соғысының шайқасы Белмонт шайқасы 1861 жылдың 7 қарашасында Миссисипи округінде, Миссури штатында болды. Бұл АҚШ Азамат соғысында бригада генералы Улисс С. Грант үшін алғашқы жауынгерлік сынақ болды, ол болашақта Одақ армиясының бас генералы және АҚШ президенті болады. Ол генерал-майор Леонидас Полкпен шайқасты. Гранттың осы шайқастағы әскерлері болашақта Теннесси армиясы болып қалыптасатын "ядро" болды. 6 қарашада Грант Каир қаласынан (Иллинойс штаты) өзен кемесімен Миссури штатының Белмонт қаласының жанындағы Конфедерацияның шағын бекінісіне шабуыл жасау үшін келді. Бұл бекініс Конфедерацияның Колумб (Кентукки штаты) бекінісіне қарап орналасқан. Ол әскерін Миссури жағына түсіріп, Белмонтқа қарай жорық жасады. Гранттың әскері Конфедерацияның күтпеген лагерін басып алып, жойды. Бірақ, шашыраған Конфедерация әскерлері тез арада қайта ұйымдасып, Колумбтан күш алып келді. Олар өзен арғы жағынан ауыр артиллериялық оқпен қолдау көрсетіп, қарсы шабуыл жасады. Грант өзендегі кемелеріне қайтып, әскерін Кентукки штатының Падука қаласына жеткізді. Бұл шайқас аса маңызды болмаса да, сол кезде басқа жерде көп оқиға болмағандықтан, баспасөзde көп назарға ілікті.

Өмірбаян

Соғыстың басында Кентки штаты, маңызды шекаралық штат, конфедерациялық үкімет басшысы болғанымен, көбінесе Одақ жақтас заң шығарушы органымен, екі тараптың арасында бейтараптық жариялады. Конфедерация жақтастары Теннессиге қарулы күшке қатысу үшін өтті, бірақ Одақ жақтастары Кентуккиде әскери жиын өткізіп, штаттың бейтараптығын бұзды. Жауап ретінде конфедерация генерал-майоры Леонидас Полк 1861 жылдың 3 қыркүйегінде Кентуккиге конфедерация күштерін енгізіп, Миссисипи өзеніне қарайтын маңызды стратегиялық тұсқа – Колумбусты басып алды. Үш күннен кейін Одақ бригадасының генералы Улисс Грант Падуканы басып алды. Оңтүстік-Шығыс Миссури округінің қолбасшысы Грант, театр командирі генерал-майор Джон С. Фремонттан Колумбқа шабуыл жасауға рұқсат сұрады, бірақ бұйрық келмеді. Келесі екі айда конфедерацияға қарсы тек шектеулі демонстрациялар ғана жүргізілді. Фремонт конфедерацияның Арканзастағы күштерін күшейтуді жоспарлап отырғанын білді және 1 қарашада Грантқа конфедерацияны сол жерде ұстап тұру үшін Колумбқа жасалмалы шабуыл жасауға бұйрық берді. Грант полковник Ричард Оглсбидің басқаруымен шамамен 3000 сарбазды Миссуридің оңтүстік-шығысына жіберді. Грант Оглсби колоннасын тоқтату үшін конфедерация күштерінің Миссуриге қарай жылжып келе жатқанын білді. Ол күштерді күшейтіп, бригада генералы Чарльз Ф. Смиттен Падукадан Кентуккидің оңтүстік-батысына конфедерация әскерін алаңдату үшін қозғалуға бұйрық берді. Грант Колумбтың қарсы жағындағы Миссисипи өзеніндегі паромдық жағалау және үш шатырдан тұратын шағын елді мекен – Белмонтқа шабуыл жасауды шешті. Гранттың экспедициялық құрамында 3114 офицер мен сарбаз болды, олар бригада генералы Джон А. МакКлернанд пен полковник Генри Догертидің басқаруымен екі бригадаға, екі кавалерия ротасына және артиллериялық батареяға бөлінді. 6 қарашада Гранттың әскері «Алек Скотт», «Канцлер», «Кейстон Штат», «Белл Мемфис», «Джеймс Монтгомери» және «Роб Рой» пароходтарымен Иллинойс штатының Каирінен шықты. Конфедерация генерал-майоры Леонидас Полк Колумсты қорғау үшін шамамен 5000 сарбаз жинады. Гранттың қимылы туралы білгенде, ол Колумб олардың басты мақсаты екенін және Белмонттың жасалмалы шабуыл екенін болжады. Ол бригада генералы Гидеон Ж. Пиллоудың басқаруымен 2700 сарбазды Белмонтқа жіберді, ал қалғанын Колумсты қорғау үшін қалдырды. Белмонтқа жеткенде Грант конфедерацияның шағын бақылау бекеті – Джонстон лагерін, оны артиллериялық батарея қолдап тұрғанын тапты. Ол генерал-майор Стерлинг Прайс немесе Миссури штатының гвардиясының генерал-майоры Джефф Томпсонның күштерін күшейтуге жол бермеу және Оглсбидің сол қанатын қорғау үшін шабуыл жасауға шешім қабылдады.

Шайқас

7 қараша күні таңғы сағат 8:30-да Грант әскері Хантер фермасына түсті, ол Белмонттың солтүстігіне 5 шақырым жерде орналасқан, Колумбтағы алты Конфедерациялық батареясының қарулы қашықтығынан тыс жерде. (Колумбтағы ауыр су батареяларында 10 дюймдік Колумбиадтар мен 11 дюймдік гаубицалар болды, ал Конфедерациядағы ең ірісі – "Леди Полк" аталған 128 фунттық Уитворт зеңбірегі болды.) Ол әскерін оңтүстікке және шығысқа қарай жалғыз жолмен бастап кетті. Белмонттан бір шақырымдай жерде олар жүгері егісінде шайқас шегін құрды. Шегін 22-ші Иллинойс жаяу әскері, 7-ші Айова жаяу әскері, 31-ші Иллинойс жаяу әскері, 30-шы Иллинойс жаяу әскері және 27-ші Иллинойс жаяу әскерінен, сондай-ақ бір атқыштар ротасынан тұрды. Конфедерацияның шайқас шебі Белмонттың солтүстік-батысындағы төменгі қыратта, солтүстіктен оңтүстікке қарай 12-ші Теннесси жаяу әскері, 13-ші Арканзас жаяу әскері, 22-ші Теннесси жаяу әскері, 21-ші Теннесси жаяу әскері және 13-ші Теннесси жаяу әскерінен құралды. Гранттың шабуылы Конфедерацияның алғы шебін кері тартты, ал таңнан кейін екі армия да, жаңа сарбаздардан тұратын, бірнеше рет шабуылдап, шегінді. Сағат 2-ге қарай, Пилоудың дұрыс орналаспаған шебі құлап бастағанда, жағдай бір жақты болып кетті, ал конфедерациялықтар Джонстон лагеріне қарай шегіне бастады. Грант үнемі алдыңғы қатарда болып, әскерін басқарып отырды. Оның атын астынан атып түсірді, бірақ оның көмекшісі капитан Уильям С. Хиллер өзінің атын ұсынды, және Грант басшылықты жалғастырды. Шегіну кезінде дүрбелең туды, өйткені шегініп келе жатқан сарбаздарға қарсы төрт федералды әскерлік батарея атыс ашты. 31-ші Иллинойс полкінің атысы ондаған конфедерациялық сарбаздарды өлтірді, ал одақтың сарбаздары үш жағынан шабуылдап, құлаған ағаштардан жасалған кедергілерді жойғаннан кейін лагерьге енді. Конфедерациялықтар өздерінің туларын және артиллериясын тастап, өзенге қарай қашып кетті. Гранттың тәжірибесіз сарбаздары, оның сөзімен айтқанда, "жеңісінен басы айналып кетті". Бригадный генерал МакКлернанд енді "Жұлдыздар мен жолақтар" тігілген лагердің ортасына барып, үш рет қол соғуды сұрады. Ерекше, карнавал сияқты атмосфера болды; әскерлер тұтқынға алған жүзден астам адам мен лагерьдің жемісіне қуанып, көтеріліп кетті. Әскерлерді тонаудан және тойлаудан тоқтату үшін Грант және басқалары лагерьге от қоюға бұйрық берді. Дүрбелең мен соқыр түтін ішінде кейбір шатырларда жараланған конфедерациялық сарбаздар кездейсоқ өрттен көз жұмды, осыдан қайтып келген конфедерациялықтар тұтқындарды әдейі өлтірді деп ойлады. Федералдар екі тұтқынға алынған зеңбірек пен 106 тұтқынды алып, көліктеріне қайта оралды. Олар кенеттен Гранттың шегінуін тоқтатуға тырысқан, Колумбтан "Принц" және "Чарм" көліктерімен келген конфедерациялық күштердің шабуылына ұшырады. Бұл 15-ші Теннесси жаяу әскері, 11-ші Луизиана жаяу әскері және Пилоу мен полковник Бенджамин Ф. Читамен бірге аралас жаяу әскердің әскерлері болды. Осы кезде генерал-майор Леонидас Полк Миссисипи өзенін Колумбтан кесіп өтіп, шайқас кезінде конфедерациялық күштерге басшылық етті. Одақтың сарбаздары конфедерациялық күштерге қарсы бұрылғанда, Колумбтан "Леди Полк" зеңбірегі оларға атып, көптеген басқа конфедерациялық қарулар да атыс ашты. Одақтың канонерлік кемелері конфедерациялық батареяларымен атыс алмасты. Грант: "Біз кіргендей шығуға тиіспіз" деді. Конфедерациялықтарды бұзып өтуге мүмкіндік болғанымен, одақтың колоннасының артқы бөлігі қатты зардап шекті. Грант қонуға жеткенде, бір одақтық полк жоғалып кеткенін білді. Ол оны іздеуге қайта оралды, бірақ өзіне қарай келе жатқан конфедерациялық сарбаздарды ғана тапты. Ол атын бұрып, өзенге қарай шапты, бірақ өзен кемелерінің капитандыры бұйрық бергенін көрді. Грант өзінің естеліктерінде былай деп жазды: "Жақында ғана шығып кеткен кеменің капитаны мені танып, инженерге қозғалтқышты іске қоспауға бұйрық берді: содан кейін ол маған тақтай тіреп берді. Менің атым жағдайды сезінгендей, еш ойланбастан немесе жетелеместен банкеттің үстіне алдыңғы аяқтарын қойды, және артқы аяқтарын нық тіреп, банкеттен сырғып түсіп, бортында жүгірді." Көліктерге отырғанда, конфедерациялықтар өзен жағасына жетіп, адамдар мен кемелерге атып тастады. Екі одақтың ағаштан жасалған кемелері шабуылшыларды ұстап тұрды, ал көліктер өздерінің арқандарын кесіп, ағымға кері қайтып кетті. Өзен кемелері Падукаға қайтып келгенде, жоғалған Иллинойс полкі өзен бойымен келе жатқаны көрінді, және сарбаздар кемеге алынды. Шегіну кезінде Грант бай жылқысын, жабдығын, жазу үстелін және өзінің аты жазылған қаламсабын жоғалтты, ал МакКлернанд өзінің "әдемі темір жиекті кереуетін", хаттары бар кеңсесін және өзінің аты жазылған чернильницасын жоғалтты.

Салдары

Конфедерация мүшелері Белмонтты оңтүстік жеңісі деп қарастырды, себебі Грант шабуыл жасап, кері шегінді. Полктің жоғары бастығы, генерал Альберт Сидни Джонстон: «7 қараша күні біздің әскери тарихымыздағы маңызды бір бос орын толтырылады және Оңтүстіктің ұлдары мен қыздары оны ризашылықпен еске алады» деді. 7 қараша күні кешкісін және 8 қараша күні таңертең Грант Миссури және Кентуккиде алға жылжытуға бұйрық берген бөлімдерін қайтарды. Бір Одақ әскері: «Грант Белмонтта жеңіліске ұшырады, бұл оны соншалықты қорқытты, ол барлық бұйрықтарын кері алып, әскерлерді мәжбүрлі маршпен бұрынғы орналасқан жерлеріне қайтарды» деді. Бірақ Грант бұл шайқасты өте басқаша бағалады. Оның естеліктерінде: «Белмонт шайқасының екі мақсаты да толық орындалды. Жау Колумбтан әскерлерді шығару туралы ойын қалдырды. Соғыстың сол кезеңіндегі шығындары өте зор болды» делінген. Миссисипидегі бір күнделік авторы оны Гранттың жеңілісі деп бағалап, «Бүгін шайқас даласына бардым. Көрініс қорқынышты болды. Янкилер бітім туралы тудың астында өз қаза тапқан әріптестерін жерлеп жатыр. Кейде бір қабірге онға дейін жандарды салып, оларды жаппай көмеді» деп жазды. Одақтың жоғалтуы 607 адамды құрады (120 қаза тапқан, 383 жараланған, 104 тұтқындалған немесе жоғалған). Конфедерацияның жоғалтуы сәл жоғары – 641 адам (105 қаза тапқан, 419 жараланған, 106 тұтқындалған және 11 жоғалған). Шайқастың маңызды нәтижесі – Гранттың жауынгерлік тәжірибесі мен үлкен бөлімдерді басқару дағдысын арттыруы болды. Бұл президент Авраам Линкольнге де оң әсер етті, ол өз әскерлерінің Конфедерацияға шабуыл жасауын қалаған. Чикагодағы Белмонт даңғылы осы шайқастың құрметіне аталды. Кентукки жағындағы бұрынғы бекінілген орын қазір Колумб-Белмонт мемлекеттік паркі деп аталады, ол айналасындағы ауданда жүргізілген әскери операцияларды еске салады. 2023 жылдың ортасына дейін Американдық шайқас алаңы қоры және оның серіктестері шайқас алаңының 1,2 акрын сақтап қалды.