Кіріспе
Хинду тәңірісі Шамунда (,), сонымен қатар Шамундешвари, Шамунди немесе Чарчика деп те аталады, ол инду ана тәңірісі Шактинің қатыгез бейнесі және жеті Матриканың бірі. Ол сондай-ақ басты Йогинилердің бірі, алпыс төрт немесе сексен бір тантрикалық құдайлардың тобы, олар жауынгер тәңірі Парватидің қызметшілері. Бұл есім Чанда мен Мунда есімдерінің бірігуінен пайда болған, оларды Шамунда өлтірген. Ол Парватидің тағы бір қатыгез жағы - Калимен тығыз байланысты. Ол Парвати, Кали немесе Дурга тәңірілерімен теңестіріледі. Тәңірі әдетте кремация орындарында немесе қасиетті инжір ағаштарының жанында бейнеленеді. Тәңіріге құрбандық ретінде жануарлар шалынып, сондай-ақ шарап та сыйланады. Жануарларды құрбандыққа шалу салты Вайшнавтық әсерге байланысты азайып барады.
Chamunda (, ), also known as Chamundeshwari, Chamundi or Charchika, is a fearsome form of Chandi, the Hindu mother goddess, aka Shakti and is one of the seven Matrikas. She is also one of the chief Yoginis, a group of sixty four or eighty one Tantric goddesses, who are attendants of the warrior goddess Parvati. The name is a combination of Chanda and Munda, two monsters whom Chamunda killed. She is closely associated with Kali, another fierce aspect of Parvati. She is identified with goddesses Parvati, Kali or Durga. The goddess is often portrayed as residing in cremation grounds or near holy fig trees. The goddess is worshipped by ritual animal sacrifices along with offerings of wine. The practice of animal sacrifices has become less common with Vaishnavite influences.
Шығу тегі
Рамакришна Гопал Бхандаркар Чаммунданың бастапқыда Орталық Үндістанның Виндхья тауларындағы тайпалар табынған тайпалық құдай болғанын айтады. Бұл тайпалар құдайларға мал да, адам да құрбан ететін, сонымен қатар спирттік ішімдіктер ұсынған. Бұл ғибадаттану әдістері негізгі индуизмге сіңгеннен кейін Чаммунданың тантрикалық құлшылығында сақталды. Ол бұл құдайдың қатал мінезінің себебін кейде от құдайы Агнимен теңестірілетін Рудра (Шива) -мен байланысына жатқызады. Вангу да бұл құдайдың тайпалық тегі туралы теорияны қолдайды.
Иконография
Қара немесе қызыл түсті Чамунданың киімі кесілген бас немесе бас сүйектерінен тұратын гүл шоғыры (мундамала) ретінде сипатталады. Оның төрт, сегіз, он немесе он екі қолы бар екендігі, қолында Дамару (барабан), тришула (тризу), семсер, жылан, бас сүйектерінен жасалған соқа (хатванга), найзағай, кесілген бас және қанға толы панапатра (ішетін ыдыс) немесе бас сүйек (капала) бар екендігі айтылады. Ол ер адамның мәйітінің (шава немесе прета), жеңілген демонның немесе мәйіттің үстінде тұрады немесе отырады. Ол сүйектермен, бас сүйектерімен және жыландармен әшекейленген. Сондай-ақ ол бас сүйектерінен жасалған Яджнопавита (қасиетті жіп) киеді. Ол жата мукута, яғни жыландармен немесе бас сүйектерімен безендірілген, торыққан шаштардан жасалған бас киім киеді. Кейде оның басында ай тәрізді жарық көрінеді. Оның көз ұялары әлемді отпен өртеп жібергендей сипатталады. Оның қасында зұлым рухтар болады. Сондай-ақ, оның айналасында қаңқалар, арбақтар және шакал сияқты жануарлар бар екені көрінеді, олар құдай отырған немесе тұрған мәйіттің етін жейді. Шакалдар мен оның қорқынышты серіктері кейде оның бас сүйегінен немесе ұстап тұрған кесілген басынан қан ішетіндей бейнеленеді, бұл Чамунда жеңілген жаулардың қанын ішеді дегенді білдіреді. Бұл қан ішу қасиеті барлық Матрикаларға тән, әсіресе Чамундаға. Кейде ол соу, вахана (көлік) немесе бұқа немесе Дхола үстінде отырған күйінде бейнеленеді. Оның туында бүркіт суреттелген. Чамунда көбінесе Калидің бір түрі ретінде қарастырылады. Ол қорқыныш пен үрей сезімін тудыратын қорқынышты қарт әйел ретінде көрінеді.
Аңыздар
Хинду жазбалары Деви Махатмьяда Чамунда Каушики құдайының қабағынан Чандика Джаясундара ретінде пайда болды. Ол жын-перілермен қаһарлы күресіп, соңында оларды өлтірді. Деви Махатмьяның кейінгі эпизодында Дурга өзінен Матрикаларды жаратып, олардың көмегімен Шумба Нишумбаның жын әскерін талқандады. Бұл нұсқада Кали Рактабиджаның барлық қанын сорып алған Матрика ретінде сипатталады, оның әрбір тамшысынан жаңа шайтан пайда болды. Кали мәтінде Шамунда деп аталды. Осылайша, Деви Махатмья Шамунданы Калимен теңестіреді. Вараха Пуранада Рактабиджаның оқиғасы қайтадан баяндалады, бірақ мұнда әрбір Матрика басқа Матриканың денесінен туындайды. Шамунда арыстан басты құдай Нарасимхидің аяғынан пайда болады. Мұнда Шамунда әңгіме айтудың (пасунья) кемшілігінің символы ретінде қарастырылады. Вараха Пурана мәтіні Деви Махатмьядан өзгеше, Шамунда мен Кали екі бөлек құдай екенін нақты көрсетеді. Мацья Пурана Шамунданың тегі туралы басқаша оқиға айтады. Ол Шиваға Андхакасураны өлтіруге көмектесу үшін басқа Матрикалармен бірге жаратылды, ол Рактабиджа сияқты тамшылаған қанынан жаңа дене тудыра алатын қабілетке ие болды. Шамунда және басқа Матрикалар жынның қанын ішіп, Шиваның оны жеңуіне көмектеседі. Мәтінде Шамунда жойқын би орындап, сабы Меру тауы, ішегі ғаламдық жылан Шеша, ал қабағы ай жарығынан жасалған музыкалық аспапты тартып ойнайды делінеді. Ол әлемді суға батырған топан су кезінде бұл аспапта ойнайды. Басқа Матрикалар еркек құдайлардың Шактилері (күштері) ретінде қарастырылып, сыртқы түрімен ұқсас болса, Шамунда – еркек құдай емес, ұлы Деви құдайдың Шактисі болып табылатын жалғыз Матрика. Сондай-ақ, ол өзіне тәуелсіз құлшылық ететін жалғыз Матрика, ал қалғандары әрқашан бірге құлшылыққа тартылады. Деви Пуранада Ганешаға жын-шайтандарды өлтіруге көмектесетін Матрикалардың бестігі сипатталған. Сонымен қатар, дана Мандавия Матрапанчакаға (бес анаға) құлшылық етеді, олардың бірі – Шамунда. Аналар Харишчандра патшаны апаттан сақтап қалған Брахма құдайымен құрылған деп айтылады. Деви Пуранада Чамунданың әдеттегі мағынасынан өзгеше, жын-шайтандарды өлтіретін Чанда мен Мунда есімдерінің басқаша түсіндірмесі бар: Чанда – қорқынышты, ал Мунда – Брахманың басы немесе иесі немесе күйеуі. Вишнудхармоттара Пуранада Матрикалар кемшіліктермен салыстырылса, Шамунда бұзылудың көрінісі ретінде қарастырылады. Әрбір Матрика белгілі бір бағыттың қорғаушысы болып саналады. Шамундаға оңтүстік-батыс бағыты берілген. Бхавабхутидің сегізінші ғасырлық санскрит пьесасында Малатимадва құдайдың жақтасы әйелді құрбан ету үшін шалу алаңына жақын Шамунданың ғибадатханасына әкеледі. Раджастхандағы Гангадардағы тас жазуда Шамунда мен басқа Матрикаларға арналған ғибадатхананың құрылысы туралы айтылған, олар "Дакинилермен (әйелдер жын-шайтандар) қамтылған" және Бали сияқты күнделікті тантрикалық құлшылық (Тантробхута) ритуалдары (астық шалуы) жүргізіледі.
Ғибадатханалар
Химачал-Прадеш штатының Кангра ауданында, Палампурдың батысында шамамен орналасқан, әйгілі Чамунда Деви храмы бар. Бұл храм Деви Махатмия, Рамаяна және Махабхарата оқиғаларын бейнелейді. Құдайдың бейнесі Хануман мен Бхаирава бейнелерімен қатар тұр. Канграда орналасқан тағы бір храм, Шамунда Нандикешвар Дхам, Шива мен Шамундаға арналған. Аңыз бойынша, Шамунда жын Жаландхара мен Шива арасындағы шайқаста "Рудра Чамунда" деп аталатын бас құдай ретінде құрметтелген. Гуджаратта Чотила және Парнера төбелерінде екі Чамунда храмы бар. Одишада көптеген Чамунда храмдары бар. 8 ғасырлық Байтала Деула олардың ең танымал храмы және Бхубанешвардағы ең көне храмдардың бірі. Бхубанешвардағы Мохини храмы мен Читракарини храмы да Чамундаға арналған. Барипадағы Кичакешвари храмы және Банкидегі Чарчика храмы Чамунданың түрлерін сақтайды. Тағы бір храм – Майсур қаласындағы Чамунди төбесіндегі Чамундешвари храмы. Мұнда құдай әйел Буффало демонды, Махишасураны өлтірген Дургамен теңестіріледі. Чамундешвари немесе Дурга, Шактидің қатал бейнесі, Мысыр Махараджасы ғасырлар бойы құрметтеген қамқоршы құдай. Мехрангарх бекінісіндегі Чамунда Матаджи храмы 1460 жылы құрылған, ол кезде Парихар билеушілерінің Куладеви және Ишта Деватасы (қамқоршы құдайы) болған Чамунда құдайының мүсіні Мандордың бұрынғы астанасынан Мандордың сол кездегі билеушісі Джодха көшірген. Құдайға әлі де Жодпурдың патшалық отбасы және қаланың басқа да тұрғындары табынады. Храм Дүшәрде мерекелерге толы. Тағы бір храм, Шри Чамундешвари Кшетрам, Телангана штатының Медак ауданындағы Жогипетке жақын орналасқан. Шри Шактан Кулангара храмы – Чамундешвари храмдарының бірі. Ол Керала штатының Кожикод ауданындағы Койландиде орналасқан. Шамунда Ана храмы Девас қаласында, Мадхья-Прадеш штатында орналасқан. Ол 300 футтан жоғарырақ Текри деп аталатын төбеде орналасқан. Девастағы Чамунда Мата сондай-ақ Чоти Мата деп те аталады (сол төбеде орналасқан Тулжа Матаның кіші қарындасы).
Буддизмде
Ваджраяна буддизмінде Шамунда Палден Лхамомен байланыстырылады. Ол Калидің ашулы кейпі ретінде көрінеді және Махакаланың серігі, сондай-ақ Гелуг мектебінің Далай-ламасы мен Панчен-ламасын қорғаушы болып саналады.
Джайнизмде
Ертедегі джайндар Шамунданы, қан құрбандығын талап ететін қасиетті әйелді елемеген, себебі бұл джайнизмнің ахимса қағидасына қайшы келеді. Кейбір джайни аңыздарында Шамунда Джинадатта және Джинапрабхасури сияқты джайни монахтарымен жеңілген қасиетті әйел ретінде бейнеленеді. Тағы бір джайни аңызы Шамунданың джайни қасиетті әйеліне айналуын баяндайды. Осы әңгімеге сәйкес, Шамунда Осиандағы храм үшін Махавир мүсінін жасап, Освал руының индуистерін джайнизмге өткізгеніне қуанды. Наваратри мерекесінде, индуистердің қасиетті анасын құрметтейтін мейрамда, Шамунда джайнизмге өткен джайндардан жануар құрбандығын күтті. Бірақ вегетариандық джайндар оның талабын орындай алмады. Джайни монахы Ратнапрабхасури араласып, нәтижесінде Шамунда ет пен ішімдік талабынан бас тартып, вегетариандық сыйлықтарды қабылдады. Ратнапрабхасури оған Саччия деп ат қойды, «ақиқатты айтушы», себебі Шамунда оған Осианда жаңбырлы маусымда болудың өзіне пайдалы екенін шындығымен айтқан еді. Ол сондай-ақ храмның қорғаушы қасиетті әйеліне айналды және Освал руының қасиетті әйелі болып қалды. Осиандағы Сачия Мата храмын джайндар оның құрметіне салған. Кейбір джайни жазбалары индуистік рәсімдер мен салты арқылы Шамундаға табынудың қауіпті салдары туралы ескертеді. Көптеген кшатриялар және тіпті джайни қауымы оны Куладеви, яғни отбасылық/рулық қасиетті әйел ретінде құрметтейді.