Кіріспе
Lathyrus тұқымдасына жататын кейбір бұршақтарды жеуден туындайтын адамның неврологиялық ауруы – невролатиризм. Бұл ауру көбінесе Lathyrus sativus (сонымен қатар, шөп бұршағы, құс бұршағы, кесари дал немесе алмамұрт) және аз дәрежеде Lathyrus cicera, Lathyrus ochrus және Lathyrus clymenum түрлерінде кездесетін ODAP токсинімен байланысты. Бұл остеолатиризммен шатастырылмауы керек, ол – жалғау тіндеріне әсер ететін латиризмнің басқа түрі. Остеолатиризм Lathyrus odoratus тұқымын (тұздық бұршақ) жеуден пайда болады және көбінесе одоратизм деп аталады. Оның себебі – басқа токсин (бета-аминопропионитрил), ол жалғау тіндерінің құрамындағы коллаген ақуызының байланысына әсер етеді. Латиризмнің тағы бір түрі – ангиолатиризм, ол остеолатиризм сияқты жалғау тіндеріне әсер етеді. Алайда, бұл ауру сүйекке емес, қан тамырларына әсер етеді.
Neurolathyrism, is a neurological disease of humans, caused by eating certain legumes of the genus Lathyrus. This disease is mainly associated with the consumption of Lathyrus sativus (also known as grass pea, chickling pea, kesari dal, or almorta) and to a lesser degree with Lathyrus cicera, Lathyrus ochrus and Lathyrus clymenum containing the toxin ODAP. This is not to be confused with osteolathyrism, a different type of lathyrism that affects the connective tissues. Osteolathyrism results from the ingestion of Lathyrus odoratus seeds (sweet peas) and is often referred to as odoratism. It is caused by a different toxin (beta aminopropionitrile) which affects the linking of collagen, a protein of connective tissues. Another type of lathyrism is angiolathyrism which is similar to osteolathyrism in its effects on connective tissue. However, the blood vessels are affected as opposed to bone.
Белгілері мен симптомдары
Lathyrus тұқымының көп мөлшерде жеуі, жоғары концентрациядағы нейротоксикалық глутамат аналогы β оксалиль L α,β диаминопропион қышқылы (ODAP, сондай-ақ β N оксалиль амино L аланин немесе BOAA) қамтиды, параличке алып келеді. Бұл паралич төменгі аяқ-қолдардың әлсіздігімен немесе қозғалу қабілетінің жоқтығымен сипатталады және пирамидалық жолдарға әсер етуі мүмкін, нәтижесінде жоғарғы моторлық нейрондар зақымдану белгілері пайда болады. Токсин аорта аневризмасын да тудыруы мүмкін. Латиризмнің ерекше белгісі – бөксе бұлшық еттерінің (көлденең) атрофиясы. ODAP – митохондрияға зиянды зат. Клиникалық тұрғыдан ұқсас аурулар – конзо және литико-бодиг аурулары.
Себептер
Аурудың токсикологиялық себебі ODAP нейротоксиніне байланысты, ол нейротрансмиттер глютаматтың құрылымдық аналогы ретінде әрекет етеді. Латиризмді тағамдарды қасақана қоспалау арқылы да тудыруға болады.
Аштықпен байланысты
Балдырларды (Lathyrus) заласыздандыру жолдарын білгеніне қарамастан, уытты балдырларды жеу орын алады. Құрғақшылық жағдайлары отын мен су тапшылығына алып келуі мүмкін, бұл, әсіресе кедей елдерде, қажетті заласыздандыру шараларын жүзеге асыруға бөгет жасайды.
Алдын алу
Егер қырыққабатты күкірт негізіндегі аминқышқылдарының жоғары концентрациясына ие дәнектілермен бірге жесе, латиризм қаупі азаяды, егер мұндай астық қолжетімді болса. Тағам дайындау да маңызды фактор. Уытты аминқышқылдары суда оңай ериді және оларды жуып шығаруға болады. ОДАП мөлшерін азайту үшін бактериялық (сүт қышқылы) және саңырауқұлақтық (темпе) ферментация пайдалы. Ылғалды жылу (қайнату, булау) протеаза ингибиторларын денатурациялайды, әйтпесе олар шикі қырыққабаттың уытты әсерін күшейтеді, қорғаныш күкірт аминқышқылдарын азайту арқылы. Құрғақшылық пен ашаршылық кезінде суға қою және қайнатуға отын да жиі жетіспейді. Кедей адамдар кейде латиризмге шалдығу мүмкіндігін қалай азайту керектігін біледі, бірақ аштықтан өлу мен латиризмге ұшырау қаупі арасында таңдау жасауға мәжбүр болады. Бұл ауру әйелдерге қарағанда еркектерге көбірек әсер етеді. 25-40 жас аралығындағы ер адамдар ерекше сезімтал.
Тарих
Алғашқы рет еске алынған улану ежелгі Үндістанға дейін жетеді, сондай-ақ Гиппократ б.з.д. 46 жылы Грецияда латирус тұқымынан туындаған неврологиялық ауруды айтады. Наполеонға қарсы Испанияның тәуелсіздік соғысы кезінде шөпшеке аштық шағында тағам ретінде қолданылды. Бұл Франсиско де Гояның "Gracias a la Almorta" ("Шөпшекеге алғыс") атты әйгілі акватинт суретінің тақырыбы болды, ол шөпшеке ұнынан жасалған қамырмен күн көріп жатқан кедей адамдарды бейнелейді, олардың бірі еденде жатыр, оны бұл ауру мүгедек қылған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Транснистриядағы Вапнярка концлагерінің командирі полковник И. Мургеску бұйрығымен тұтқындар, олардың көпшілігі еврейлер, негізінен мал азығы ретінде қолданылатын шөпшекемен тамақтандырылды. Салдарынан олар латиризмге шалдықты.
Қазіргі кездегі оқиғалар
Испанияда азамат соғысынан кейінгі кезеңде азық-түлік тапшылығынан латиризмнің бірнеше ошақтары пайда болды, бұл адамдардың бадам ұнын тым көп мөлшерде жеуіне себеп болды. Испанияда Lathyrus sativus, L. cicera, Vicia sativa және V. ervilia тұқымдарынан тұратын comuña деп аталатын тұқымдық қоспа, бір асқазанды жануарларды улау үшін күшті улы аминқышқылдарының қоспасын ұсынады. Атап айтқанда, V. sativa тұқымынан алынған β-цианоаланин токсині, күкірт аминқышқылдарының метаболизмін тежеу арқылы (метиониннің цистеинге айналуы, цистатиониннің зәрмен шығарылуына әкеледі) мұндай қоспаның уыттылығын күшейтеді, соның салдарынан қорғаныш тіолдарының деңгейі төмендейді. Егер доза рационның 50 пайызынан аспаса, қойларға қолдану латиризмге алып келмейді. Рональд Гамильтон "Сайқын от: ОДАП және Кристофер МакКэндлесс өлімі" атты мақаласында, саяхатшы Кристофер МакКэндлесс Hedysarum alpinum тұқымын жегеннен кейін аяқтарының сал болуынан аулауға немесе тамақ жинауға мүмкіндігі болмағандықтан аштықтан қайтыс болған болуы мүмкін деген болжам жасады. 2014 жылы алдын ала зертханалық талдау тұқымдарда ОДАП бар екенін көрсетті. Дегенмен, толыққанды массалық спектрометриялық талдау 176.13 молекулалық салмағы бар ОДАП-ты және латиризмді жоққа шығарды, оның орнына оның өліміне ең үлкен үлес қосқан 176.00 молекулалық салмағы бар L канаваниннің уытты әсері екенін анықтады, ол жеген Hedysarum alpinum тұқымдарында көп мөлшерде табылған.