Кіріспе

1970 жылы түсірілген британдық фильм, режиссері Кен Хьюз

«Кромвель» – 1970 жылы түсірілген британдық тарихи драмалық фильм. Сценарийін Кен Хьюз жазып, режиссерлік еткен. Фильм Англия азамат соғысының соңғы жылдары Парламенттік күштерге жетекшілік етіп, 1650 жылдары Ұлыбритания мен Ирландияны Лорд-протектор ретінде басқарған Оливер Кромвеллдің өміріне негізделген. Басты рөлдерде Ричард Харрис (Кромвель), Алек Гиннес (I Чарльз корольі), Роберт Морли (Эдвард Монтегю, Манчестердің 2-ші графы) және Тимоти Далтон (Рейннен келген Руперт ханзадасы) сомдады. Фильм 1971 жылы өткен 43-ші «Оскар» сыйлығына екі номинация алды, Витторио Нино Новарезе «Үздік костюм дизайны» номинациясында жеңіске жетті, ал Фрэнк Корделлдің «Үздік түпнұсқа музыкасы» номинациясы Уолтонның (соғыс сахналары) және Копландтың (қалған бөлігі) әсерімен болғанына қарамастан жеңіліске ұшырады. Сондай-ақ, фильм «BAFTA» сыйлығына «Үздік костюм дизайны» және «Алтын глобус» сыйлығына «Үздік түпнұсқа музыкасы» номинациялары бойынша ұсынылды. 1971 жылы өткен 7-ші Мәскеу халықаралық кинофестивалінде Ричард Харрис «Үздік актер» сыйлығын жеңіп алды, ал Кен Хьюздің «Кромвель» фильмі «Үздік фильм» номинациясы бойынша «Алтын жүлдеге» ие болды. Фильм көптеген тарихи қателіктері үшін сынға ұшырады, бірақ актерлік шеберлігі (әсіресе Харрис пен Гиннес), музыкасы және костюм дизайны жоғары бағаланды.

Сюжет

Оливер Кромвель – дінге берілген пуритан, ауылдық помещик, судья және бұрынғы парламент мүшесі. Король Карл I-нің саясаты, оның ішінде бай жер иелеріне тиесілі жалпы жерлерді бөліп алу және Англия шіркеуіне «римдік» рәсімдерді енгізу, Кромвельдің өзінің ішінде барған көптеген адамдарға ұнамайтындықтан, қатты наразылық тудырды. Шындығында, Карл өзін адал англикан деп есептейді, бірақ француз патшайымына жеке түрде Рим католиктігін ұстануға рұқсат береді және жас Уэльс принцін сол дінде тәрбиелеуге тыйым салады. Кромвель отбасын Жаңа әлемге көшіруді жоспарлаған, бірақ олардың кетер алдында саясатқа оралуға көндіріледі. Карл он екі жылдан кейін алғаш рет парламентті шақыруға құлшыныссыз келіседі, себебі оған шотландтар мен ирландтарға қарсы соғыс үшін қаржы керек. Ол, Commons-ты жұбату үшін, өзінің соғысқа қарсы кеңесшісі Страффорд графының өліміне келіседі, бірақ парламент конституциялық монархияға әкелетін реформаларға келіспесе, оның өтініштерін қабылдамайды. Корольдердің құдайдан келген құқығына сенетін және патшайымының талабымен бекем тұруға мәжбүр болған Карл бас тартады. Ол қарулы күзетшімен парламенттік палатаға кіргенде және парламент мүшелерінің бесеуін қамауға тырысқанда Англияда соғыс басталады, парламенттің жақтастары корольдің жақтастарына қарсы қаруланады, екі тарап та Құдай олардың жағында екеніне сенімді. Кромвельдің атқыштар офицері болған парламенттік әскерлер Эджхилл шайқасында тиімсіз екенін көрсеткенде, ол сэр Томас Фэрфакспен бірге патшаның әскерлеріне қарсы жағдайды өзгертетін Жаңа үлгідегі армияны құрады. Армияның тәртібі мен жаттығулары Назеби шайқасында басымдыққа ие болуға және Кромвельдің атқыштар әскерінің шешуші фактор болуына мүмкіндік берді, бірақ оның бір ұлы шайқаста қаза табады. Король Оксфордтағы штабында қоршауға алынады және оның сергек жақтасы және туысы Рейн ханзадасы Руперт Бристоль портын ұстап тұра алмағаны үшін елден қуылды. Ол екінші соғыста жеңіледі, католик елдерінен көмек сұрауға тырысқаннан кейін, осы мақсат үшін патшайымы мен үлкен ұлы шетелге жіберілді. Кейінірек Кромвель корольдің бұрынғы адал кеңесшісі сэр Эдвард Хайдтан Чарльздің оны қолдау үшін толыққанды католик армиясын жинау жоспарларын және Кромвельдің және оның серіктестерінің парламенттің елді басқаруда корольмен бірдей үкімді айту құқығын талап етуіне келіспеуін естиді. Сондықтан Кромвель парламентті Чарльзды мемлекетке опасыздық жасағаны үшін соттау үшін пайдаланады. Сот барысында король өзінен жоғары билік танудан бас тартады, бірақ кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесіледі. Кіші балаларымен қоштасқаннан кейін ол өлімге батыл қарсы тұрады. Оның өліміне тіпті Кромвельдің өзі де қуанбайды. Шындығында, Кромвель көңілсіз күйде өз иелігіне қайтып келеді және радикалдық әріптесі Генри Иртон мен басқа парламентарийлердің өзі король болуын сұрауына ашумен жауап береді. Алайда парламент елді басқаруда өзімшілдік танытады. Кромвельдің әскерлері парламент депутаттарын палатадан шығарып тастайды, Кромвель палатада жалғыз отырып, Протекторатқа деген көзқарасын көрсетеді. Фильмнің соңында дауыссыз мәлімдеме жасалады, онда Кромвель бес жыл бойы Лорд-протектор ретінде табысты қызмет еткені, содан кейін Карл I-нің ұлы «ешқашан бұрынғыдай болмайтын» Англияның патшасы ретінде оралғандығы айтылады.

Өндіріс

1960 жылы Хьюз Джон Бьюкеннің өмірбаянын, Оливер Кромвелл және тағы да басқа кітаптарды оқыды. Содан кейін Англияны аралап, тарихи орындар, мұражайлар мен архивтерде зерттеулер жүргізді. Келесі бірнеше жылда Питер Финч пен Тони Хэнкоктың басты рөлге үміткер екені хабарланды, бірақ 1968 жылы Ричард Харрис рөлге ие болды. Хьюз сценарийді алғаш рет 1961 жылы жазған. Ричард Харрис сценарийді ұнатып, рөлді ойнағысы келді, бірақ қаржыгерлер оны сол кезде фильмді қаржыландыруға жеткілікті танымал жұлдыз деп санамады. Олар Чарлтон Хестонды қалаған, бірақ Хьюз оны лайықты деп таппады. 1967 жылдың сәуір айында Ирвинг Аллен Джон Брилидің Кен Хьюздің сценарийін қайта жазғанын және Питер Холлдың режиссер болатынын мәлімдеді. Аллен Пол Скофилдті Карл I рөліне, ал Альберт Финниді Кромвелл рөліне шақыруды үміттенеді. «Колумбия» студиясы келесі жылы түсірілімдерді қаржыландыруға ниеттенді. Хьюз Ричард Бертонды сценариймен таныстыруға тырысты, бірақ Бертон қызығушылық танытпады. Сәуір айында Рональд Харвуд Кен Хьюзбен бірге сценарийді жетілдіріп жатқаны хабарланды. Хьюз ақыры АҚШ-тағы «Колумбия» студиясынан қаржы жинауға қол жеткізді. 600 000 доллар жұмсалғаннан кейін студия қаржыны кері тартып алуға бейімделді, бірақ соңында өз шешімін өзгертті. Бюджет 6 миллион доллардан басталып, 9 миллион долларға дейін өсті. Фильмнің көп бөлігі Англияда түсірілді, ал Лондонның Парламент алаңы Шеппертон студиясында қайта жаңартылды. Алғашқы нұсқасы үш сағат он бес минутқа созылды, бірақ Хьюз оны екі сағат жиырма төрт минутқа қысқартты. "Бұл мен жасаған ең жақсы туындым", - деді Хьюз 1970 жылы. Киімдер, түсірілім орындары (мысалы, Парламент палатасының орналасуы) және актерлердің сыртқы келбеті көбінесе дәл бейнеленген, бірақ көптеген тарихи фильмдердегідей, фильмді түсірудің практикалық қажеттіліктері үшін де оқиғалардың барысына қатысты еркіндіктер жасалды.

Фильмнің шындыққа сәйкестігі:

Фильм Кромвельдің Англия азамат соғысының басталуына әкелген оқиғалардағы рөлін әлдеқайда үлкейтіп көрсетеді, оның және Иретонның король патшасы Парламентке кірген кезде тұтқындауға тырысқан бес парламентарийдің арасында болғанын, ал Кромвель өз орнында отырып, патшаға қарсылық көрсеткенін көрсетеді. Ал шындығында, бес парламентарий – Джон Пим, Джон Хэмпден, Дензил Холлс, Уильям Строд және сэр Артур Хаселриг болды. Чарльздың спикер орындығын басып алып, Парламентке билігін көрсетуі және "құстар ұшып кетті" деген сөзі, сондай-ақ спикер Лентхоллдың Парламенттің нұсқауы бойынша ғана көздері мен тілі бар екенін айтуы шындыққа сәйкес келеді. Фильмдегі оқиғалар 1640 жылы басталады. Кромвельдің "Парламент соңғы 12 жылда отырыс өткізбеді" деген сөзі Карл I 1628 жылы Парламентті таратып жібергенін білдіреді. Бірақ Карл I Парламентті 1629 жылы, 11 жыл бұрын таратып жіберген. Кромвель 1642 жылы Эджхилл шайқасында полковник болып бейнеленген. Ол кезде ол капитан болған, ал полковник атағын 1643 жылы алған. Ол шайқасқа қатыспаған, әскерімен кешке дейін келген. Фильмдегі әскерилердің дұғасы: "Уа, Раббым, бүгін мен қаншалықты асығалғанымды білесің. Егер мен сені ұмытсам, сен мені ұмытпа" деген сөз Кромвельдің аузынан шығарылады. Бірақ шындығында, бұл дұғаны патшалық қорғаушы сэр Джейкоб Астли айтқан. Принц Руперттің ақ аң аулау пудлі Бой Насеби шайқасынан бұрын Руперт көтеріп алып бара жатқан көрінеді. Бірақ шындығында, Бой бір жыл бұрын Марстон-Мур шайқасында қаза тапқан. Кромвельдің ұлы Оливер 1645 жылы маусымда Насеби шайқасында қаза тапқан деп көрсетілген. Фильмнің соңында үлкен Оливер ұлының 1644 жылы қайтыс болған жылы көрсетілген қабір тасында көрінеді. Жас Оливер Кромвель 1644 жылдың көктемінде Ньюпорт Пагнельдегі гарнизонда болған кезде талмадан қайтыс болды. Алайда, бұл қасақана жасалған өзгеріс емес, өйткені бірнеше ескі өмірбаяндар Оливердің шайқаста қаза тапқанын айтады, әсіресе Томас Карлайлдың еңбегінде осылай жазылған. Оливердің талмадан қайтыс болғаны туралы мәліметтер Ричардтың хаттарынан кейін ғана белгілі болды. Нақты айтқанда, оның Насеби шайқасында қаза тапқаны туралы аңыз ғана. Фэрфакс бас тартқаннан кейін Чарльздың өлім жазасына қол қойған бірінші адам Кромвелл болды деп көрсетілген. Бірақ Кромвель үшінші болып қол қойды, алғашқы екеуі – Брэдшоу мен Гроби лорды болды. Фильм Кромвельдің соғыс аралық жылдарды Хантингдондағы фермасында өткізгенін көрсетеді. Бірақ шындығында, ол Ирландияны бағындырумен және ағылшын-шотланд соғысымен айналысқан, осы екі оқиға да фильмде көрсетілмейді. Осы науқаннан кейін Кромвель Фэрфаксты Лорд-генерал ретінде алмастырды. Эссекс графтығы (соғыстың алғашқы жылдарында парламенттік бас қолбасшы) және Манчестер графтығы да Кромвельдің қатысуымен Парламентте отырғаны көрсетілген. Эссекс графты Карл I-нің өлім жазасынан кейін алты жыл өткен соң Кромвель Парламентті таратып жіберген сахнада көрінеді. Бірақ олар Лордтар палатасында отыруы керек еді. Эссекс графты 1646 жылы қайтыс болды.

Үй медиасы

Cromwell 2017 жылы Германияда Blu-ray форматында, ал 2020 жылы Францияда жарық көрді. АҚШ, Ұлыбритания және басқа ағылшын тілді елдерде Blu-ray нұсқасы әлі шығарылмаған, бірақ Amazon және iTunes сияқты онлайн платформаларда цифрлық форматта қолжетімді.

Сыни

Фильм көбінесе жағымсыз қабылданып, тарихи дұрыс еместіктері сынға түсті; алайда, басты екі рөлдің орындалуы, өндіріс сапасы және музыкасы мақтауға ие болды. FilmInk журналы фильм туралы: "Фильмде жақсы тұстар бар: Алек Гиннес І Чарльз рөлін тамаша орындады, ал өндіріс дизайны керемет. Бірақ ол көңілсіз. Өте көңілсіз. Ричард Харрис экранға шыққан сайын сөз сөйлейтіндей көрінеді, және ол да шынымен сөз сөйлейді" деді.

Қаражаты

Фильм 1970 жылы британдық прокатта ең көп тамашаланған фильмдердің бірі болды.