Кіріспе

Cromdale Haughs-дағы шайқас 1690 жылдың 30 сәуірі мен 1 мамырында өтті. Cromdale шайқасы Стратспейдегі Кромдейл ауылына жақын, тарихи тұрғыдан Инвернесс графтығының аумағында, төбеде орналасқан. Бұл шайқас алаңы Шотландиядағы тарихи шайқас алаңдарының тізіліміне енгізілген және 2009 жылғы Шотландия тарихи ортаны қорғау саясаты бойынша Historic Scotland қорғауында.

Өмірбаян

1689 жылы Дункельд шайқасында жеңілгеннен кейін, жоғарғы тайпалар көңілсіз күйде өз үйлеріне қайтып келді. Сэр Эвен Камерон әскердің қалдықтарын өзіне қаратып алды. Сэр Эвен және басқа да якобит басшылары король Джеймске Шотландиядағы оның қолдауының осалдығы және оларға көмек жіберу қажеттігі туралы шағымданып, арыз жазды. Джеймс Ирландияға күтілетін шабуылға қарсы тұруға дайындықпен айналысып жатты. Шотландиядағы қолдаушыларына көмек ретінде Джеймс киім-кешек, қару-жарақ, оқ-дәрі және азық-түлік жіберді. Ол сондай-ақ Ирландиядан Лохаберге бірнеше офицерді, оның ішінде генерал-майор Томас Буканды жіберді, оны Джеймс Шотландиядағы якобит әскерлерінің бас қолбасшысы етіп тағайындады. Букан келген соң, Кеппохта басшылар мен жетекші офицерлердің кездесуі өтіп, әрекет ету жоспары жасалды. Тайпалардың кейбіреуі үкіметке бағынуды ұсынды, бірақ Сэр Эвен бұл ұсынысқа қарсы шықты. Кездесуде соғысты жалғастыруға бірауыздан шешім қабылданды, бірақ жоғарғы аймақтардағы көктемгі еңбек аяқталғанға дейін емес. Тайпалардың жалпы жиыны кейінге шегерілді. Осы уақыт аралығында Буканның қарамағына 1200 жаяу әскер берілді, олар төмендіктердің шекарасындағы жау бекіністерін әлсіретуге тиіс болды. Генерал Букан өзінің әскерін Баденох арқылы жылжытып, Спейсайдке қарай, Гордон герцогының иеліктеріне барып, қосымша күш жинауды көздеді. Дезертирлік салдарынан Буканның жасағы 800 адамға дейін азайды. Шотланд офицерлерінің Кульнакилден (қазіргі Nethybridge маңындағы Coulnakyle) әрі жылжуға қарсы кеңесін елемей, Букан Спей бойымен Кромдейлге дейін жетті, онда сәуірдің соңғы күні лагерь құрды, офицерлерінің осы жерде лагерь құрудың қауіптілігі туралы ескертпелеріне қарамастан. Букан Фрейши қамалына қарап лагерь құрды, күш көрсету арқылы Грант тайпасының қолдауын алуға үміттенеді.

Шайқас

Буханды Спей өзенінің жанындағы Грантаун қаласына жақын Кромдейлде Инвернесс гарнизонының қолбасшысы сэр Томас Ливингстон бастаған үкіметтік күш қарсы алды, оған жергілікті Грант жетекшілері де қосылды. Ливингстон әскерімен Спейдің қарсы жағалауына жақындағанда, якобиттер шегіне бастады. Ливингстонның атты әскері өзеннен өтіп, Кромдейл төбесінің етегінде қысқа ғана қарсылық көрсеткен якобиттерді тоқтатып қалды. Бірақ таудан қалың тұман түсіп, аз санды якобиттерді қамтыды, сол себепті Ливингстон қуып жете беруді тоқтатты. Малиметтерге сәйкес, жоталықтар 400 адамды өлтіріп, тұтқынға алған. Ливингстонның жоғалғандары туралы мәліметтерде 0-ден 100-ге дейін қаза болғандар деп көрсетілген. Басты якобит күшінен айырылған шамамен 100 адам келесі күні Спейден өтті. Ливингстонның әскерлері оларды қуып жетіп, Авимор маңындағы Граниш даласында таратып, кейбіреулерін өлтірді. Олар Лохинклан қамалын басып алуға тырысты, бірақ шабуылдары меншік иесі мен оның шаруалары тарапынан тойтарылды.