Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік Эстониядағы тарихи фин халқы
Historical Finnic people in Southern Estonia
Угаундар немесе Уганндықтар (; ), ең ертедегі орыс жылнамаларында "Чудь" деп аталған, қазіргі Эстонияның Тарту, Пылва, Выру және Валга округтерінде орналасқан оңтүстік Эстонияның Уганди округінде (Уганния; сондай-ақ Угания, Угауния) қоныстанған тарихи фин халқы болды.
Ugaunians or Ugannians (; ), referred to as Chudes by the earliest Russian chronicles, were a historic Finnic people inhabiting the southern Estonian Ugandi County (Ungannia; also Ugania, Ugaunia) that is now Tartu, Põlva, Võru and Valga counties of Estonia.
Атауы мен аумағы
Қазіргі эстон әдебиетінде Угауния провинциясы Уганди немесе Угала деп аталады. Уганди атауы Угаунияны Отепья маңындағы Уандимэги төбесінің атымен байланыстырып туындаған. Латвия тілінде Эстония елі әлі күнге дейін өздерінің ежелгі көршілері – угаундықтардың есімімен Igaunija деп аталады. Угаундықтардың билік орталығы Отепье қаласындағы қазіргі Линнамяги төбесіндегі Отепье (оңтүстік эстон тілінде "аюдың басы"; Caput Ursi, Медвежья Голова) бекінісінде болған деп саналады. Бұл төбе шын мәнінде аюдың басына ұқсайтын. Аю, ықтимал, угаундықтар үшін қасиетті жануар болған. Угаундықтардың тағы бір маңызды бекінісі – Емайоги өзені (сөзбе-сөз "Ана өзені") жағасындағы Тарбату болды. Ол біздің заманымыздың 600 жылы шамасында қазіргі Тартудағы Туме төбесінің (Тумемяги) шығыс жағында салынған. Эстония халық мұрасында угаундықтар (ugalased) – жаугершілік жауынгерлер мен қарақшылар ретінде бейнеленеді. Мысалы, Вильяндиден алынған бір халық әнінде угаундықтар шабуылдауы мүмкін болғандықтан егін жинау жұмыстарын жылдамдатуға шақырылады. "Угалан" сөзі сондай-ақ қарапайым ауыл тұрғынын кемсіту үшін қолданылған.
In modern Estonian literature, the province of Ugaunia is called Ugandi or Ugala. The name Ugandi is derived by associating Ugaunia with the name of Uandimägi hill near Otepää. In Latvian, the country of Estonia is still called Igaunija after Ugaunians, their ancient neighbors. The power center of Ugaunians is believed to have been in the fortified stronghold of Otepää (South Estonian for "bear's head"; Caput Ursi, Medvezh'ya Golova) in present day Linnamägi Hill in the town of Otepää. The hill was indeed shaped like a head of a bear. The bear was probably a holy animal for Ugaunians. Another important Ugaunian stronghold was Tarbatu by the river Emajõgi (literally, "Mother River"). It was erected around 600 AD on the east side of Toome Hill (Toomemägi) in what is today Tartu. In Estonian folklore, Ugaunians (ugalased) are enemy warriors and robbers. For example, a folk song from Viljandi calls for speeding up the harvest work because Ugaunians might attack. "Ugalane" has also been used as a disparaging word for an unsophisticated country person.
Руське қарсы соғыстар
Өзінің орналасқан жеріне байланысты Угауния әрқашан Шығыс славяндардың Чуделерге қарсы шабуылдарының күшіне тоғысты, себебі олар солтүстік-шығыс шекараларындағы фин халықтарын осылай атады. 1030 жылы Киев князі Ярослав I Даналық Чуделерге қарсы әскери жорық ұйымдастырып, оларды жеңіп, қазіргі Тарту қаласында Юрьев бекінісін (әдеби мағынада "Юрийдің" бекінісі, Юрий Ярославтың христиандық есімі) салды. Угауниядағы Киев үкімділігі 1061 жылға дейін сақталған болуы мүмкін, осы жылы орыс жылнамаларында айтылғандай, Юрьевті Сосольдер (вероятно, сакалиандар, оселиандар немесе хариондар) өртеп жіберген. Новгород және Псков билеушілері 12 ғасырда угаундықтарға жиі шабуыл жасады, бірақ оларды бағындыра алмады. 1116 және 1193 жылдары Аюдың Басы бекінісі, 1134 және 1192 жылдары Тарбата жаулап алынды. Угаундықтар өздері де Псковке бірнеше шабуыл жасады.
Due to its location, Ugaunia always bore the brunt of East Slavs' attacks against Chudes, as they called Finnic peoples around their North Eastern boundaries. In 1030 Kievan Prince Yaroslav I the Wise organized a military campaign against Chudes, defeated them and established fort Yuryev (literally "Yury's" Yury being Yaroslav's Christian name) in what is modern day Tartu. Kievan rule of Ugaunia may have lasted until 1061, when, according to Russian chronicles, Yuryev was burned down by Sosols (probably Sackalians, Oeselians or Harionenses). Rulers of Novgorod and Pskov made frequent raids against Ugaunians in the 12th century but never succeeded to subjugate them. Fort Bear's Head was conquered in 1116 and 1193, Tharbata in 1134 and 1192. Ugaunians themselves made several raids against Pskov.
Солтүстік крест жорығы
13 ғасырдың басында жаңа бір күшті жау пайда болды. Неміс крестшілері Даугава өзенінің сағасына бекініп, жергілікті тайпаларды бағындырып, дінге өтуге мәжбүрледі. Угаундықтардың оңтүстік көршілері – латыштар крестшілерді дәстүрлі қарсыластарына қарсы одақтас деп санады. Угаундықтар жаңа көршілерімен бітімге келуді қалаған, бірақ крестшілер бірнеше талаптар қойды. Олар Угаундықтардан бұрынғы бір оқиға үшін өтемақы талап етті. Көп жыл бұрын, ливондықтардың кеңесімен, Угаундықтар Даугава өзені жанында неміс саудагерлерінің керуенін тонап алған еді. 1207 жылы крестшілер Алабранд есімді дін қызметкерін Угаунияға өтемақы талап ету үшін жіберді, бірақ жауап алмады. Келесі жылы латыштар мен Ливон қылышбастар әскері Угаунияға жаңа делегация жіберіп, олар Угауниялық елшілермен бірге қайтып келді. Угаундықтарға христиан дінін қабылдап, немістер мен латыштардан тонағандарын қайтарып берсе, "мәңгілік бейбітшілік" ұсынылды. Угаундықтар бұл ұсынысты қабылдамай, латыштарды "өткір найзалармен" қорқытып, кетіп қалды. Крестшілер мен латыштар Угаундықтарға қарсы соғыс ашты. Олар Отепәні өртеп, тұтқындар мен олжамен оралды. Угаундықтар мен саккалиандықтар латыштардың жерлерін шапты және жауларын тірідей өртеп жіберді. Ливондықтар мен Рига епископы бейбітшілік орнатуды қалап, дін қызметкері Алабрандты келіссөздер жүргізу үшін Отепәге жіберді. Алабранд Угаундықтардың жиналысын пайдаланып, оларға христиан дінін уағыздады. Кейбір сенімсіз Угаундықтар оның уағыздауы үшін оны өлтіргісі келді, бірақ епископтың хабаршысы ретіндегі мәртебесі оны қорғады. Угаундықтар Ливон крест жорығының басшысы Рига епископымен келісімге келді. 1210 жылы Новгород князі Мстислав және оның інісі Полоцк князі Владимир Угаундықтарға қарсы әскер жіберді. Олар Отепәні қоршап алып, сегіз күн бойы соғысты. Қоршаудағылар азық-түлік пен судың жетіспеуінен зардап шегіп, бейбітшілік сұрауға мәжбүр болды. Угаундықтар православиелік дінге өтіп, 400 "ногата" маркасының құнын төлеуге міндеттелді. (Ногат немесе нахад – эстон тілінде терілерді білдіреді). Сол жазда Отепәнің Угаундықтары крестшілер қолбасшысы Бертольд Венденге бағынды. Угаундықтар латыш жерлерін шабуылдауын жалғастырды. Угаундықтар мен латыштар арасындағы соғыс он жылға созылды. Угаундықтар мен латыштардың ақсақалдары арасында жеке аждамалар болды. 1215 жылы Угаундықтар Трикатаның Таливалдисін тұтқындап, тірідей өртеп жібергенде, оның ұлдары өш алу үшін ұстаған барлық Угаундықтарды тірідей өртеп жіберді. Олар Угаундықтарды орманды жерлерін көрсетуге мәжбүрлеу үшін де азаптады. Угаундық провинцияларының барлығы өртеніп кеткеннен кейін, тірі қалғандар Ригаға елшілер жіберіп, бейбітшілік сұрады және дінге өтуге уәде берді. Олар неміс саудагерлерін тонағандардың бәрі өлтірілгенін мәлімдеді. Оларды дінге өтуге Отто және Питер Какувальда есімді дін қызметкерлері жіберілді. Бұл туралы естіген Псков князі Владимир Угаундықтарға шабуыл жасады. Угаундықтар мен неміс крестшілері Отепәні нығайтып, Псков пен Новгород жерлерін шапты, орыстардан кек алды. Содан кейін Угаундықтар крестшілермен, ливондықтармен және латыштармен бірге эстондық жерлерге шабуыл жасады. Псков князі Владимир Отепәдегі немістер мен Угаундықтарды қоршау үшін бүкіл Эстонияға хабаршылар жіберді. Гарриандар мен озелиандар келді, тіпті дінге өткен саккалиандар да келді. Орыс және озелиандық 20000 әскері Отепәге шабуыл жасағанда, Угаундықтар крестшілермен бірге Новгородқа, вирондықтарға және вотиандықтарға шабуыл жасады. 1220 жылы Угаундықтар немістерге қарсы көтерілді. Саккалиандықтар Тарбата мен Отепәнің Угаундықтарына немістерді өлтірген қанды қылыштарды жіберді. Тарбатада жеребе тастап, құдайларға құрбандыққа өгізді немесе олардың семіз дін қызметкері Хартвигті ұсыну керектігін шешті. Бірақ дін қызметкерінің бақытына орай, жеребе өгізге түсті. Угаундықтар новгородтықтарға жақтамақ болды. Орыс князьдері Псков, Новгород және Суздаль 20000 адамнан тұратын үлкен әскерін Угаунияға жіберді. Тарбата тұрғындары оларға үлкен сыйлықтар жіберіп, Отепә де оларды жылы қарсы алды. Орыстар Вячконы (Ветсеке) өз әміршісі ретінде Угаунды және оның айналасындағы басқа эстондық провинциялардан салық жинауға жіберді. 1224 жылы крестшілер Эстонияның материктегі барлық провинцияларын қайта бағындырды. Жебе тастау арқылы, Рига епископы Германн Бұксхеведен Угаунияны басқаруға ие болды, ал Сакала тәртіпке берілді. Отепә епископ Германнның билігіне қуанды, бірақ Тарбата әлі де Ветсеке мен оның орыстарымен басқарылды. Бірақ сол жылы Тарбата бағындырылып, барлық Угаундық және орыс қорғаушылары өлтірілді. Епископ Германн Отепә мен Тарбатуды нығайтуға кірісті. Ол Тарбата/Дорпатты өз резиденциясы етіп таңдады. Епископ Германн мен оның Угаундық поддандылары Новгородқа жиі шабуыл жасады және 1242 жылы Пейпус көліндегі шайқаста Александр Невский князінан жеңіліске ұшырады. Угауния кейіннен Дорпат епископтығы деп белгілі болды.
At the beginning of the 13th century, a new powerful enemy appeared. German crusaders had established a foothold at the mouth of the Daugava river and started to expand and christen local tribes. The Ugaunians' southern neighbors, the Letts, saw the crusaders as potential allies against their traditional adversaries. The Ugaunians wanted to continue the truce with their new neighbors, but the crusaders had a list of preconditions. They demanded that the Ugaunians pay reparation for an old incident. Many years ago the Ugaunians, upon the advice of the Livonians, had robbed a caravan of German merchants by the Daugava river. In 1207 the crusaders sent a priest called Alabrand to Ugaunia to demand compensation, but did not receive an answer. Next year the Letts and Livonian Brothers of the Sword sent a new delegation to Ugaunia and returned with Ugaunian envoys. Ugaunians were offered "eternal peace" if they accept Christianity and return everything they had robbed from Germans and Letts. Ugaunians refused and left, threatening the Letts with "very sharp lances". The crusaders and Letts went to war against Ugaunians. They burned Otepää and returned with captives and booty. Ugaunians and Sackalians retaliated, raided territories of the Letts and burned their worst enemies alive. The Livonians and the Bishop of Riga wanted peace and sent the priest Alabrand to Otepää to negotiate. Alabrand used the gathering of Ugaunians to preach the Christianity to them. Some pagan Ugaunians wanted to kill him because of his preaching, but his status as the messenger of the bishop protected him. Ugaunians made peace with the Bishop of Riga, the leader of the Livonian crusade. In 1210 the Novgorodian prince Mstislav and his brother, Vladimir the prince of Polatsk sent an army against Ugaunians. They besieged Otepää and fought there for eight days. Defenders of the fort suffered a shortage of food and water and were forced to ask for peace. Ugaunians had to accept Orthodox baptism and pay a tribute of 400 "nogata" marks. (Nogat or nahad is Estonian word for pelts). The same summer Ugaunians of Otepää surrendered to crusader commander Bertold of Wenden. Ugaunians continued to raid Lettish territories. Wars between Ugaunians and Letts lasted the whole decade. The elders of Ugaunians and Letts had deep personal feuds. When Ugaunians captured Tālivaldis of Trikāta in 1215 and burned him alive, his sons burned alive all Ugaunian men they could catch to avenge. They also tortured Ugaunians to force them to show hiding places in the woods. When all Ugaunian provinces were burnt down, the people still alive sent messengers to Riga, asking for peace and promised to receive baptism. They told that all who had been involved in the robbery of German merchants had already been killed. The priests Otto and Peter Kakuwalda were sent to baptize them. Hearing about that, prince Vladimir of Pskov attacked Ugaunians. Ugaunians and German crusaders fortified Otepää and avenged Russians, raiding lands of Pskov and Novgorod. After that Ugaunians went with crusaders, Livonians and Letts against Estonian pagan provinces Jerwia and Vironia. Prince Vladimir of Pskov sent messengers through all of Estonia to besiege Germans and Ugaunians at Otepää. Harrians and Oeselians came and even already baptized Sackalians. While troops of 20000 of Russians and Oeselians attacked Otepää, Ugaunians along with crusaders made raids against Novgorod, Vironians and Votians. In 1220 Ugaunians rebelled against the Germans. Sackalians sent bloody swords with which they had killed Germans to Ugaunians of Tharbata and Otepää. In Tharbata they decided by lot whether to sacrifice to the gods an ox or their priest Hartwig, who was equally fat. Luckily for the priest, the lot fell upon the ox. Ugaunians decided to side with Novgorodians. Russian princes of Pskov, Novgorod and Suzdal sent huge troops of 20000 men to Ugaunia. The people of Tharbata sent them large gifts and Otepää welcomed them too. The Russians left Vyachko (Vetseke) as their prince to rule Ugaunians and any other Estonian province around he could gathered tax from. In 1224 crusaders retook all provinces in mainland Estonia. After casting lot, bishop Hermann of Buxhoeveden was given rule over Ugaunia while Sackala was given to the order. Otepää was happy over the rule of bishop Hermann but Tharbata was still ruled by Vetseke and his Russians. Later that year however, Tharbata was conquered and all its Ugaunian and Russian defenders killed. Bishop Hermann started to fortify Otepää and Tarbatu. He chose Tharbata/Dorpat to be his residence. Bishop Hermann and his Ugaunian subjects fought frequently against Novgorod and were defeated by prince Alexander Nevsky in the Battle on Lake Peipus in 1242. Ugaunia became subsequently known as the Bishopric of Dorpat.