Кіріспе
Бірінші американдық операциялық континентаралық баллистикалық зымыран
SM 65 Atlas – АҚШ жасаған алғашқы операциялық континентаралық баллистикалық зымыран (ICBM) және Atlas зымыран отбасының алғашқы мүшесі. Ол АҚШ Әуе күштері үшін General Dynamics компаниясының Convair бөлімшесінде Сан-Диего қаласының Кирни-Меса ауданындағы құрастыру зауытында салынған. Жоба 1946 жылдан бастап дамыды, бірақ келесі бірнеше жылда бірнеше рет тоқтатылып, қайта жандандырылды. Салқын соғыстың күшеюі және Кеңес Одағының ICBM жобасымен айналысатынын көрсеткен барлау мәліметтері 1952 жылдың соңында оны жеделдетілген жобаға айналдырды, сонымен қатар бірнеше зымыран жобаларын құруға мүмкіндік берді, олардың бірі қызметке енуіне қол жеткізе алсын. Алғашқы сынақ ұшырылымы 1957 жылдың маусымында жүзеге асырылды, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Тамыз айында советтік R-7 Семёрканың сәтті ұшырылымы бағдарламаға жаңа серпіліс берді, нәтижесінде желтоқсанда алғашқы сәтті Atlas A ұшырылымы болды. A үлгісінің сегіз ұшырылымының тек үшеуі ғана сәтті болды, бірақ кейінгі үлгілер үлкен сенімділікті көрсетті және C үлгісі пайдалануға жіберілді. Atlas C 1959 жылдың қыркүйегінде операциялық деңгейде пайдалануға енгізілді. Ол кезде де ол идеалды емес деп есептелді, себебі ұшырылғанға дейін жанармаймен толықтырылуы керек болды, сондықтан реакция уақыты өте баяу болды. Әуе күштері әлі де өздерінің стратегиялық бомбалаушыларын негізгі күш ретінде қарастырды және Atlas-ты АҚШ бомбалаушы базаларына қарсы шабуыл жасауға тырысқан жағдайда қарсы шабуылды қамтамасыз ететін соңғы құрал ретінде қарастырды. Бастапқы үлгілер жер бетінде сақталды, сондықтан олар совет бомбалаушыларының шабуылына ұшырауы мүмкін болды, бұл олардың осы рөлге жарамдылығын айтарлықтай төмендетті. F үлгілерінен бастап олар әуе шабуылынан қорғаныш беретін жер астына орналасқан силосқа сақталды. Жаңа жобалар, әсіресе Minuteman, Atlas-ты ескірген етіп, 1965 жылы ICBM рөлінен шығарды. Бұл кемшіліктер оның ғарышқа ұшырылуына кедері келтірмеді, ал Atlas-тан алынған ұшыру құралдары ұзақ жылдар бойы ұшырушылар ретінде пайдаланылды. 1965 жылы ICBM ретінде пайдалану тоқтағанға дейін Atlas төрт Mercury жобасының астронавттарын орбитаға шығарды және сәтті ғарышқа ұшыру құралдарының отбасы үшін негіз болды, ең бастысы Atlas Agena және Atlas Centaur. Бірігу нәтижесінде Atlas Centaur желісі United Launch Alliance компаниясының меншігіне өтті. Бүгінде ULA үлкен Atlas V-ті қолдайды, ол Centaur жоғарғы сатысын жаңа күштеуші құрылғымен біріктіреді. 1995 жылға дейін көптеген зейнеткерлікке шыққан Atlas ICBM зымырандары жөнделіп, спутниктерді ұшыру үшін жоғарғы сатылармен біріктірілді. Сол кездегі ең кішкентай атомдық оқ-дәрілердің барлығы жоспарланған ұзақ қашықтықтағы зымырандардың теориялық ең үлкен жүктемесінен үлкен болды, сондықтан 1947 жылы келісімшарт тоқтатылды, бірақ Армия Әуе күштері Convair компаниясына қалған келісімшарт қаражатын пайдалана отырып, үш аяқталмаған зерттеу машиналарын ұшыруға рұқсат берді. Үш ұшырылым толыққанды сәтті болмады, бірақ шатырлы бактар мен инерциялық зымыран қозғалтқыштарының қағидалары дұрыс екенін көрсетті. 1951 жылдың 23 қаңтарында Convair компаниясына екінші келісімшарт берілді, ол кезде MX 1593 деп аталған, бірақ оған салыстырмалы түрде төмен басымдық берілді. Atlas-ты дамытуды Әуе күштерінің Батыс даму бөлімі, кейіннен Әуе күштерінің баллистикалық зымыран бөлімінің бір бөлігі болған WDD қатаң бақылады. Жауынгерлік бас, бағыттау және қозғалтқыш келісімшарттары WDD арқылы бөлек жүзеге асырылды. Жоғары аспаптармен жабдықталған Atlas зымыранының толық қашықтықтағы алғашқы сәтті ұшырылымы 1958 жылдың 28 қарашасында болды. Atlas ICBM зымырандары 1959 жылдың 31 қазанынан 1965 жылдың 12 сәуіріне дейін операциялық режимде пайдаланылды. Зымыран бастапқыда XB 65 эксперименталды бомбалаушысы деп белгіленген, 1955 жылы SM 65 ("Стратегиялық зымыран 65") деп қайта аталды және 1962 жылдан бастап CGM 16 аталды. Бұл "C" әрпі "жәшік" немесе "контейнер" дегенді білдірді, зымыран жартылай нығайтылған контейнерде сақталды; оны көтеріп, ашық жерде отынмен толтыру арқылы ұшыруға дайындады. Atlas F (HGM 16) тік жер астына орналастырылды, бірақ жер бетіне көтерілгеннен кейін ұшырылды. WD-40 кіргізуші майлаушысы алғаш рет Atlas зымыранының сыртқы қабығының коррозияға қарсы жабыны ретінде қолданылды.
Зымыранның егжей-тегжейі
Атластың күрделі, дәстүрлі емес дизайны, Thor және Titan сияқты ракета отбасыларымен салыстырғанда, түзетуге қиын екенін көрсетті, олар дәстүрлі ұшақ стиліндегі құрылымдарды және екі сатылы жүйені қолданды, ал алғашқы жылдары ондаған сәтсіз ұшырулар тіркелді. Atlas Serial 7D ұшырылысынан кейін жарылып кеткенін көрген Меркурий ғарышкері Гас Гриссом: "Шынымен біз осындай машинаның үстіне шыға аламыз ба?" деді. Көптеген сәтсіздіктерге байланысты зымыран техниктері Атласты "Аудандық баллистикалық зымыран" деп атады, бірақ 1965 жылға қарай көптеген мәселелер шешіліп, ол сенімді ұшыру құралына айналды. Атластың дерлік барлық компоненттері сынақ ұшулары барысында қозғалтқыш жану камераларынан бастап, жанармай багының қысымдау жүйесіне және басқару жүйесіне дейін, әр түрлі уақытта бұзылып жатты. Бірақ Convair инженерлері мақтанышпен атап өткендей, ешбір ақау үш реттен артық қайталанбады, ал Атлас ұшуларындағы әрбір компоненттің істен шығуы анықталып, жойылды. Жеңілуге тиіс соңғы үлкен қиындық – қозғалтқыштың тұрақсыз итермесі болды, ол үш Атлас зымыранының (Serial 51D және 48D 1960 жылы, Serial 27E 1961 жылы) ұшыру платформасында жарылуына себеп болды.
Қысымды тұрақтандырылған резервуарлар
Атлас зымыра майытқыштарды сақтау үшін дөңгелек пішіндес резервуарларды пайдалану арқылы ерекшеленді, олар өте жұқа тот баспайтын болаттан жасалған және минимал немесе тірек құрылымдары болмаған, бұл тәсіл 1953 жылы алғаш рет ұшырылған советтік R-5 зымырасында бұрыннан қолданылған. Резервуардағы қысым ұшу үшін қажетті құрылымдық беріктікті қамтамасыз етеді. Атлас зымыра қысыммен ұсталмаса, өзінің салмағынан құлап қалады, сондықтан отын құйылмаған кезде де резервуарда азот болуы тиіс. Зымыраның екі жағында танкіге бекітілген екі кішкентай итеру камерасы болды, оларға вернье зымыралары деп аталды. Бұл камералар негізгі қозғалтқыш тоқтағаннан кейін жылдамдық пен бағытты дәл реттеуге мүмкіндік берді.
"Бір жарым кезең"
Атлас ресми түрде "бір жарым сатылы" зымыран деп классификацияланбады, бірақ орталық тұрақты қозғалтқышы және екі күшейтер қозғалтқышы болды, олардың барлығы ұшырылу кезінде іске қосылды, әрқайсысы жалғыз отын бактарынан жұмыс істеді. Көп сатылы зымырандардың көпшілігі келесі сатының қозғалтқыштарын іске қосу алдында қозғалтқыштар мен отын бактерін бірдей тастап түсіреді. Дегенмен, Atlas зымырасы әзірленген кезде, ракеталық қозғалтқышты ауада іске қосуға бола ма деген күмән болды. Сондықтан Atlas-ты ұшырғанда барлық қозғалтқыштарын бірден іске қосуға шешім қабылданды; күшейтер қозғалтқыштары тасталып кетеді, ал тұрақты қозғалтқыш жануын жалғастырады.
Қозғалтқыштар
Күшейткіш қозғалтқыш екі үлкен итеру камерасынан тұрды. Atlas A/B/C-де бір турбонасос жиынтығы екі күшейткіш қозғалтқыштың екеуін де қуатпен қамтамасыз етті. Atlas D-де күшейткіш қозғалтқыштардың жеке-жеке насос жиынтықтары болды. Атлас ұшыру түрлерінде қозғалтқыштардың өнімділігін арттыру жиі кездеседі.
Нұсқаулық
Atlas A-дан D-ға дейінгі ракеталар радиолық басқаруды қолданды: ракета өзінің инерциялық жүйесінен ақпаратты радио арқылы жер станциясына жіберіп, керісінше бағытты түзету туралы ақпаратты қабылдады. Atlas E және F ракеталары толыққанды автономды инерциялық басқару жүйесімен жабдықталған. Жердегі басқару компьютері, басқару компьютері ракетаның ішіне орнатуға жеткілікті кішірейгенге дейін ракета жүйесінің маңызды бөлігі болды. Айзек Л. Ауербах "Атлас" құрлық аралық баллистикалық ракеталары үшін "Бурроуз" басқару компьютерін жасады. "Бурроуз" басқару компьютері алғашқы транзисторлық компьютерлердің бірі болды. Ол 18 биттік командаларды пайдаланып, 24 биттік деректерді өңдеді. Барлығы 17 осындай жердегі компьютерлер жеткізілді. Осы жердегі компьютерлер кейіннен Atlas Able, "Mercury" жобасы және басқа да ерте ғарыш кемелері үшін де қолданылды.
Жарылыс балы
Atlas D зымырасының оқ-дәрісі бастапқыда G. E. Mk 2 "жылу сіңіргіші" қайта кіру құрылғысы (RV) W49 термоядролық қаруымен, жалпы салмағы және қуаты 1,44 мегатонна (Mt) құрады. W49 кейіннен Mk 3 абляциялық RV-ге орналастырылды. Atlas E және F зымыраларында AVCO Mk 4 RV орналастырылған, оның құрамында 3,75 Мт қуаты бар W38 термоядролық соғыс басы болды және ол ауада жарылу немесе тікелей соқтығысу үшін орнатылған. Mk 4 RV сонымен қатар Mk 4 RV-нің радарлық сигналын көшіретін милар шарлары түрінде бұзушылық құралдарын да қолданды. Mk 4 және W38-дің жалпы салмағы 1945 жылы Нагасакиге тасталған бомбадан 100 есе артық қуатқа ие болды.
R-7-мен салыстыру
R 7 Семиорка – алғашқы кеңестік құрлық аралық баллистикалық зымыран. Ол жоғары биіктікте үлкен сұйық отын қозғалтқышын тұтандырудан аулақ болу үшін ұшырылу алдында барлық қозғалтқыштарды іске қосты. Алайда, R 7-нің орталық тұрақты бөлігі болды, оның екі жағына төрт күшейткіш бекітілген. Үлкен бүйірлік күшейткіштерге қымбат ұшыру алаңы қажет болды және зымыранды шахтадан ұшыруға мүмкіндік бермеді. "Атлас" сияқты, криогендік сұйық оттегін пайдалану зымыранды ұшып шығуға толық дайын күйде ұзақ сақтау мүмкін емес екенін көрсетті және ол көбінесе арналған мақсатына (әскери) тиімсіз болды. Содан кейін ол ғарышқа зымыран тасымалдау құралы ретінде дамытылды, бастапқыда "Спутник" және "Восток" спутниктерін орбитаға шығарды. "Союз" зымыраны R 7 зымыранынан таратылды және бүгінгі күнге дейін қолданыста болып келеді.
SM-65A Атлас
Convair X 11/SM 65A Atlas/Atlas A – Atlas зымырасының алғашқы толық көлемді прототипі, ол алғаш рет 1957 жылдың 11 маусымында ұшты. Бұл конструкциясы мен қозғалтқыш жүйесін тексеруге арналған сынақ үлгісі болды және оның тұрақты қозғалтқышы немесе бөлінетін сатылары болған жоқ. Алғашқы үш Atlas A ұшырылымында конустық итермелеу камералары бар және 135 000 фунт итермелеу күшіне ие Rocketdyne қозғалтқышының бастапқы дизайны қолданылды. Төртінші Atlas сынағында олар қоңырау тәрізді итермелеу камералары мен 150 000 фунт күшті қозғалтқыш дизайнымен ауыстырылды. 1957–1958 жылдары сегіз Atlas A сынақ ұшуы жүргізілді, олардың төртеуі сәтті аяқталды. Барлық ұшулар Кейп-Канаверал әуе күштері базасынан, 12-ші немесе 14-ші ұшыру кешендерінен жүзеге асырылды. Atlas B алғаш рет 1958 жылдың 19 шілдесінде ұшты. Барлығы он ұшудың тоғызы – Atlas зымырасының құрлықтар аралық баллистикалық зымыран ретіндегі орбиталық сынақ ұшулары болды, олардың бесеуі сәтті, ал төртеуі сәтсіз аяқталды; ал қалған ұшу SCORE спутнигін орбитаға шығарды. Барлық ұшырулар Кейп-Канаверал әуе күштері базасының 11, 13 және 14-ші ұшыру кешендерінен жүргізілді. Алты ұшу жасалды, барлығы Atlas зымырасының баллистикалық сынақ ұшулары болды, үш сынақ сәтті өтті, ал үш сынақ сәтсіз аяқталды. Барлық ұшырулар Кейп-Канаверал әуе күштері базасының 12-ші ұшыру кешенінен жүргізілді.
SM-65D Атлас
SM 65D Atlas немесе Atlas D – Atlas зымырасының алғашқы операциялық нұсқасы және 1959 жылы пайда болған барлық Atlas ғарыш зымырандарының негізі болды. Atlas D-нің салмағы (пайдалы жүгінсіз) ал эми бос салмағы тек құрады; ал қалған 95,35% отынға бөлшектенді. Көмекші қозғалтқышты және қорғағыш қаптаманы алып тастау құрғақ салмақты көліктің бастапқы жалпы салмағының 2,02%-ына дейін төмендетті (пайдалы жүк ескерілмейді). Бұл өте төмен құрғақ салмақ Atlas D-ге 9000 мильге (14484 км) дейін ұшуға немесе жоғарғы сатыны қажет етпей, пайдалы жүктерді орбитаға шығаруға мүмкіндік берді. Ол алғаш рет 1959 жылдың 14 сәуірінде ұшты. АҚШ-ты уақытша немесе төтенше ICBM қабілетімен қамтамасыз ету үшін 1959 жылдың қыркүйегінде Әуе күштері 576-шы стратегиялық зымыран эскадрильясының 704-ші стратегиялық зымыран қанатының операциялық бақылауында Калифорниядағы Ванденберг әуе базасындағы ашық ұшыру алаңдарына үш SM 65D Atlas зымыранын орналастырды. Толығымен ауа-райына ұшыраған үш зымыранға порталды кран арқылы қызмет көрсетілді. Бір зымыран әрдайым дайындық күйінде болды. Олар 1964 жылдың 1 мамырына дейін дайындық күйінде тұрды.
SM-65B (Atlas B) нұсқасының ұшыру тарихы
Atlas B нұсқасының тарихында он ұшу орындалды. (SM 65B) Күні Уақыты (GMT) Алқап Сериясы Апогейі Нәтижесі Ескермелер 1958 07 19 17:36 LC 11 3B Сәтсіздік 1958 08 02 22:16 LC 13 4B Сәтті 1958 08 29 04:30 LC 11 5B Сәтті 1958 09 14 05:24 LC 14 8B Сәтті 1958 09 18 21:27 LC 13 6B Сәтсіздік 1958 11 18 04:00 LC 11 9B Сәтсіздік 1958 11 29 02:27 LC 14 12B Сәтті Бірінші толық қашықтыққа ұшу сынағы 1958 12 18 22:02 LC 11 10B N/A Сәтті SCORE спутнигі 32.3° орбитаға орналастырылды 1959 01 16 04:00 LC 14 13B Сәтсіздік 1959 02 04 08:01 LC 11 11B Сәтті