Кіріспе

Франция сот жүйесінің шолуы

Францияның тәуелсіз сот жүйесі атқарушы биліктен арнайы заңмен қорғалған. Судьяларды тағайындау, жоғарылату және қызметтен босату рәсімдері, қарапайым ("") сот жүйесіне, немесе әкімшілік сот жүйесіне байланысты әртүрлі болады. Қарапайым сот жүйесіндегі судьяларды тағайындауды Сот билігінің жоғары кеңесі атқарады. Тағайындалғаннан кейін, кәсіби судьялар өмір бойы қызмет етеді және кеңес алдында заңмен белгіленген тәртіптік рәсімдерсіз қызметтен алынбайды. Әділет министрлігі соттар мен судьялардың басқаруын, оның ішінде жалақы төлеуді және жаңа сот ғимараттарын салуды жүзеге асырады. Министрлік сондай-ақ түрме жүйесін қаржыландырады және басқарады. Сонымен қатар, ол президенттік кешірім туралы өтініштерді қабылдап, өңдейді және азаматтық немесе қылмыстық сот ісіне қатысты заңнаманы ұсынады. Әділет министрі сонымен қатар мемлекеттік айыптаудың басшысы болып табылады, бірақ бұл даулы, себебі ол саясаткерлерге қарсы саяси жемқорлық сияқты істерде мүдделер қақтығысын тудыруы мүмкін. Негізгі деңгейде соттар:

қылмыстық және азаматтық дауларды қарастыратын жалпы соттар (ordre judiciaire), және
үкіметті бақылайтын және шағымдарды қарастыратын әкімшілік соттар (ordre administratif) болып бөлінеді.

Француз сот жүйесінің құрылымы үш деңгейге бөлінеді:
бірінші инстанция және жалпы юрисдикциядағы төменгі соттар;
төменгі соттардан шағымдар бойынша істерді қарастыратын аралық апелляциялық соттар;
заңның түсіндірілуіне қатысты төменгі апелляциялық соттардан шағымдар бойынша істерді қарастыратын соңғы инстанциядағы соттар. Бұл схемадан ерекшеліктер де бар.

Процедуралық

Германиялық Еуропадағы жоғарғы соттар заңдық негіздемелермен толықтырылған, көлемді шешімдер жазады, бірақ франкофондық кассациялық соттардың шешімдері әдетте қысқа, айқын және түсіндірмелер мен негіздемелерден мүлдем бос болады. Төменгі соттарды жоғары соттардың заң мәселелері бойынша қабылдаған шешімдерін (сот практикасын) құрметтеуге міндеттейтін stare decisis немесе прецедент принципі жоқ; алайда, ұқсас істер бойынша қабылданған бірқатар шешімдер, тікелей прецедент болмаса да, тұрақты сот практикасын құрайды.

Кішігірім юрисдикция

Сот иерархиясының ең төменгі сатысында шағын құзыретті соттар орналасқан. Олар полиция соты (tribunal de police) ретінде жеңіл қылмыстарды (мысалы, жол қозғалысы ережелерін бұзу, ұсақ зорлық, қоғамдық тәртіпті бұзу) немесе азаматтық соты (tribunal d'instance) ретінде шағын азаматтық дауларды қарауға құқылы.

Негізгі юрисдикция

Келесі деңгей – ірі юрисдикциялы соттар. Сот, егер ол қылмыстарды, аса ауыр емес қылмыстар мен құқық бұзушылықтарды қараса, Қылмыстық сот (tribunal correctionnel, сондай-ақ Түзету соты деп аталады) деп аталады. Сот азаматтық мәселелерді қарау үшін отырса, ол Азаматтық сот (tribunal de grande instance, сондай-ақ Grand Instance Court деп аталады) деп аталады. Ол 10 000 евродан асатын заңдық залалдарды қамтитын азаматтық істер бойынша бастапқы юрисдикцияға ие. Дауласушылар міндетті түрде адвокат арқылы өкілдік етуі керек. Сот сонымен қатар Кәмелетке толмағандар соты (tribunal pour enfants) ретінде де жұмыс істейді. Бұл соттар көбінесе үш судьядан тұратын құрамында отырыс өткізеді, бірақ жеңіл құқық бұзушылықтар, мысалы, жол жүру ережелерін бұзу, жеңіл есірткі саудасы және кредиттік карталар мен есеп шоттарын дұрыс пайдаланбау сияқты мәселелерді бір судья қарауы мүмкін.

Мамандандырылған төрелік

Еңбек соты (Франция) (conseil de prud'hommes) жұмыс берушілер мен жұмыскерлер арасындағы даулар мен сот талаптарын қарастырады (әкімшілік соттар қарастыратын жағдайларды қоспағанда); сот «теңдік принципіне» негізделген, себебі оның құрамына жұмыс берушілер одақтарының, мысалы, MEDEF және CGPME, және жұмыскерлер одақтарының тең санынан өкілдер кіреді. Шаруашылық жерді жалға алу жөніндегі сот (tribunal paritaire des baux ruraux) шаруашылық жерді ұзақ мерзімге жалға алуға қатысты істерді қарастырады. Әлеуметтік қамсыздандыру соты (tribunal des affaires de sécurité sociale) әлеуметтік жәрдемақылар мен мемлекеттік төлемдерге қатысты талаптарды қарастырады. Сауда соты (tribunal de commerce) сауда және кәсіпкерлік дауларын қарастырады, ал сот алқасы жергілікті кәсіби қауымдастықтан сайланады.

Соттың төрелігі

Ассиз соттары (cour d'assises, сондай-ақ Court of Sessions деп аталады) Францияның әр департаментінде орналасқан және ауыр қылмыстар бойынша бірінші инстанция және апелляциялық сот ретінде қарау құқығына ие. Бірінші инстанцияда сот отырысын үш судья және алты (бұрын тоғыз) қазыдан тұратын алқа қараса, кейбір жағдайларда (мысалы, терроризм немесе есірткі саудасы сияқты) алқа құрамына үлкен қазылар алқасы қатыспай, бес судьядан тұратын алқа отырыс өткізе береді. Апелляциялық сот ретінде әрекет еткенде, үш судья және тоғыз (бұрын он екі) қазыдан тұратын алқа немесе үлкен қазылар алқасы болмаған жағдайда жеті судьядан тұратын алқа шешім шығарады.

Апелляциялық сот

Апелляциялық соттар (cour d'appel) тек апелляциялық юрисдикциямен шектеліп, апелляциялардың көп бөлігін қарастырады. Олар үш судьядан тұратын құрамда отырады. Апелляциялық соттар көбінесе әлеуметтік қамсыздандыру, кәсіпкерлік, азаматтық және қылмыстық бөлімдерге бөлінеді. Бұрын істі дайындау және басқару үшін, сондай-ақ бастия (адвокат) мен шағымданушы тарап арасында делдал ретінде әрекет ету үшін бастияның (avoué) көмегі қажет болатын; аталған бастияның функциялары 2012 жылы жойылды.

Кассациялық сот

Кассациялық сот (cour de cassation) Франциядағы ең жоғары сатыдағы апелляциялық сот болып табылады. Бұл соттар алты бөлімде отырады, әр бөлімде он бес судьядан тұрады, бірақ бір іс қарау үшін жеті судьяның қатысуы жеткілікті. Қылмыстық істер соттың бес бөлімінің біреуінде ғана қарастырылады, сондай-ақ соттың қылмыстық шағымды қабылдаудан бас тартуға заңдық құқығы жоқ.