Понтий гректері: тарихы мен таралуы

Кіріспе

Этностық топ

Понт гректері (; Pontus Rumları немесе Karadeniz Rumları; Πόντιοι, Póndii немесе Ελληνοπόντιοι, Ellinopóndii; , P'ont'oeli Berdznebi), сондай-ақ Понт гректері немесе жай ғана Понтиандар, – Солтүстік-шығыс Анатолиядағы (Түркиядағы) Понт аймағының түпкі грек тобы. Көптеген адамдар 1461 жылы Осман империясының Трапезунд империясын басып алуы мен 1828–1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы аралығында әртүрлі толқындарда көшіп кетті. Көші-қонның негізгі бағыттары – Шығыс Анатолияның басқа аймақтары, Транскавказдағы бұрынғы Ресейдің Карс облысы және Грузия. Ресейдің оңтүстігінен, Украинадан және Қырымнан келгендер көбінесе «Солтүстік Понт [гректері]» деп аталады, ал «Оңтүстік Понттан» келгендер нақтырақ айтқанда Понт гректері деп есептеледі. Грузиядан, Солтүстік-шығыс Анатолиядан және бұрынғы орыс Кавказынан шыққандар қазіргі грек академиялық орталарында көбінесе «Шығыс Понт [гректері]» немесе Кавказ гректері деп аталады. Түркі тілді урумдар да осы соңғы топқа кіреді. Понт гректері дәстүрлі түрде Понт грек тілінде сөйлейді, оны сөйлейтіндер Romeika деп атайды. Бұл стандартты грек тілінен ерекшеленетін түрі; оның ерекше тілдік дамуы Понттың грек тілінде сөйлейтін әлемнің қалған бөлігінен шалқап жатуымен байланысты. Понт гректері кем дегенде б.з.д. 700 жылдан бастап Понт аймағында (қазіргі Түркияның солтүстік-шығысы), Грузияда және Шығыс Анатолияда тұрақты түрде өмір сүрді, одан кейін Грек геноциді мен 1923 жылы Түркиямен халық алмасу орын алды. Олар өз тегін бірнеше әртүрлі көздерге борышты, олар туралы мәліметтер төмендегі «Тегі» бөлімінде егжей-тегжейлі сипатталған. Бүгінде көптеген Понт гректері Грецияда, әсіресе Грекияның Македония аймағындағы Салоникиде және оның айналасында тұрады.

Халық саны

Аралас некелердің кең таралғандығына байланысты, Понтия гректерінің саны белгісіз. 1988 жылдан кейін КСРО-дағы Понтия гректері Афина, Салоники және әсіресе Македонияны қоныстануға бастады. Әлемдегі ең ірі Понтия гректерінің қауымдастықтары (немесе Понтия гректерінің тегі бар адамдар) мына жерлерде орналасқан:

Ел / аймақ Ресми деректер Бағаланған саны Концентрация Ескертулер 240,695 (1928) 500,000 (2019) Афина, Македония, Фракия Грек босқындары 4,540 (1965) 345,000 – 464,530 (1919) Трабзон, Ризе, Сакарья, Орду, Гиресун, Гүмюшхане, Стамбул Түркиядағы гректер, грек мұсылмандары 40,000 (1919) – 200,000 Иллинойс, Нью-Йорк, Массачусетс Грек-американдықтар 100,000 Германиядағы гректер 97,827 (2002) 650,000 (1918) 34,078 Ставрополь өлкесіндегі гректер 26,540 Краснодар өлкесіндегі гректер 91,548 (2001) 77,516 Донецк облысы Украинадағы гректер (Таврика) 56,000 Австралиялық гректер 20,000 Онтариодағы гректер 20,000 Квебектегі гректер 3,500-ден аз; 12,000 (1949–1974) Чехиядағы гректер 6,472 (2002) 14,000 Румыниядағы гректер 15,166 (2002) 7,415 Квемо-Картелиде 3,792 Тбилисиде 2,168 Аджарияда Грузиядағы гректер 12,703 (2010) 2,160 Қарағандыда 1,767 Алматыда 1,637 Жамбыл облысында Қазақстандағы гректер 10,453 (1989) Өзбекстандағы гректер 900 (2011) 2,000 Армениядағы гректер

Шығуы мен генетикасы

Понт гректері – грек этносының бір тобы, Анатолияның солтүстік-шығысындағы Понт аймағының түпкі тұрғындары. Гректер Понтта "Аргонавттар, Геродот, Ксенофонт және Он Мыңдықтар заманынан" бері өмір сүрген. Дегенмен, ежелгі заманнан бері аймақта көптеген түрлі этникалық топтар өмір сүрген және араласып некелескендіктен, бүгінгі Понт гректерінің тегі ежелгі анатолиялықтарға, басқа гректерге, Понтқа көшіп келгендерге, Кавказ халықтарына (мысалы, эллинизацияланған лаздар мен армяндарға) және түркілерге де байланысты болуы мүмкін. Грузиядағы понтиандар мен лаздар генетикалық тұрғыдан ұқсас. Грузиядағы армяндар мен Грузиядағы понтиандар да генетикалық тұрғыдан ұқсас. Сонымен қатар, зерттелген понтиандар генетикалық әртүрлілік көрсетті, бұл басқа топтармен генетикалық араласуға нұсқайды. Понт аймағы кем дегенде орта ғасырдан бері әртүрлі этникалық құрамға ие; 1204 жылы Мацука (Мачка) аймағында гректер, итальяндықтар, лаздар және аз ғана армяндар болған.

Өзін-өзі тану

XXI ғасырда көптеген понтийлер өздерін гректер деп есептейді. Дегенмен, бұрын олай болмаған. Диаспора құрылғанға дейін көптеген понтийлер өзіндік гректер деп санамаған. Этнос – ортақ ата-тегі немесе мәдениетке ие адамдардан тұрады. Өзін-өзі тану – этникалық топқа жататындығының маңызды бөлігі. Понтийлердің басқа гректермен көптеген ортақ белгілері бар, мысалы, олар римдіка тілінде сөйлейді, ол грек тілінің бір түрі. Понтийлер дәстүрлі түрде грек православиесін ұстанады, бірақ Түркиядағы аз бөлігі суннит мұсылмандары. Понтий гректерінің басқа этностармен де ортақ белгілері бар. Түріктер сияқты, олар хавитц (куймақ), бортсог және имам байлды дайындайды. Олардың мәдениеттерінің басқа да аспектілерін лаздар, парсылар және армяндармен бөліседі. Олар мәдениеттерінің кейбір бөліктерін ежегі Анатолия халықтарына қарыз болуы мүмкін. Жаңадан құрылған Грекия патшалығы Осман империясында Мегали идеясын тарату үшін консулдықтар ашты. Анатолиялықтар ортақ мәдени мұраны мойындаса да, көпшілігі ирредентистік қозғалысқа қатыспады. Көптеген понтий гректері Мегали идеясын қолдамады, тек Никос Капетанидис сияқты грек ұлтшылдары қолдады. Аз ғана адамдар тәуелсіз Понтий мемлекетін қалады, тіпті 1900 жылдардың басында Грекияға қосылуға ниеттері болмады. Мұның себебі белгісіз. Бенни Моррис пен Дрор Зееви көптеген понтий гректерінің ұлтшылдықтан және сепаратизмнен алшақтауына үш теория ұсынады: саяси сананың жетілмегендігі, исламдық үстемдікке бағыну дәстүрі немесе қырғын мен экономикалық зиянға қаулы. Бұл понтийлер грек православие шіркеуін ұстанады және мықты гректер екендіктерін жариялайды. 1923 жылғы грек-түрік халықтарының алмасуынан кейін, мемлекет оларды ешқашан "ұлттық қауіп" деп санамаса да, көптеген понтийлер өз тілдерін "мәдени кемшілік" деп қарады және одан құтылуға тырысты. Тарихшы және психолог Ставрос Ясон Гавриилидис бұл грек геноцидінен алған жараларының салдары екенін айтады. Грек колониялары арасында, сондай-ақ Понттың ішкі аймақтарында тұратын жергілікті тайпалармен кең ауқымды сауда-саттық дамыды. Бірте-бірте Трапезонт басқа колониялардың арасында жетекші орынға ие болды және аймақ Понтий гректерінің мәдениеті мен өркениетінің орталығына айналды. Бұл империя 250 жылдан астам уақытқа созылды, содан кейін 1461 жылы Осман империясының Мехмед II қолынан құлады. Алайда Османдықтарға Понттағы гректердің қарсылығын толық жеңу үшін тағы 18 жыл қажет болды. Осы ұзақ қарсылық кезеңінде көптеген понтий гректерінің ақсүйектері мен аристократтары шетелдік императорлар мен әулеттерге, әсіресе Орта ғасырлық Ресейге, Орта ғасырлық Грузияға немесе Сафавид Персия әулеттеріне, сондай-ақ аз дәрежеде Кара Коюнлу билеушілеріне үйленді, осылайша олардан қорғау және Османдық қауіпке қарсы көмек алуға тырысты. Понттың жер иеленуші және төменгі тапқа жататын отбасыларының көпшілігі "түрікке айналды", түрік тілін және түрік исламын қабылдады, бірақ 19 ғасырдың басында грек православиесіне қайта оралғанға дейін жасырын христиан болып қалды. 1600 және 1700 жылдары, түрік мырзалары деп аталатын деребейлер Қара теңіз жағалауындағы жерлерді көбірек бақылауға алғанда, көптеген жағалаудағы понтийлер Понтий тауларына көшіп кетті. Сол жерде олар Санта сияқты ауылдарды құрды. 1461 және 1828-1829 жылдар арасындағы екінші орыс-түрік соғысы аралығында, Солтүстік-Шығыс Анатолиядан келген понтий гректері босқындар немесе экономикалық көшіп келушілер (әсіресе кеншілер мен мал өсірушілер) ретінде жақын Арменияға немесе Грузияға көшіп барды. Олар босқындар мен көшіп келушілердің әрбір толқынымен көлемі ұлғайған понтий гректерінің ядросын құрады, содан кейін Оңтүстік Кавказ айманындағы шығыс понтий гректерінің қауымдастығы өзін Кавказ гректері деп атады. Осман империясы кезінде көптеген понтий гректері ислам дінін қабылдап, түрік тілін қабылдады. Бұл ерікті түрде болуы мүмкін, мысалы, православиелік христиандарға салынған жоғары салық мөлшерлемесін төлеуден қашу үшін немесе империя ішінде жоғары деңгейдегі үкіметтік және тұрақты әскери жұмысқа орналасу мүмкіндіктерін алу үшін (кем дегенде, жаман атқа ие грек және балқандық христиан балаларын алу немесе 'девширме' жойылғаннан кейін, элиталық янышар корпусы өз сарбаздарын осыдан алған). Алайда, түрлендіру орталық үкімет пен жергілікті мұсылман жасақтарының қысымына жауап ретінде де болуы мүмкін (мысалы), орыс-түрік соғыстарының кез келгенінен кейін Осман империясының солтүстік шекаралық аймақтарындағы этникалық гректер ынтымақтастық жасағаны, олармен бірге соғысқандары және кейде тіпті шабуылдаған орыс күштеріне басшылық еткені белгілі болды, мысалы, Грекия басқарған, жартылай тәуелсіз Румыния княздықтарында, Трапезондта және алыс солтүстік-шығыстағы Ресей Кавказының бір бөлігі болған аймақта.

In the 21st century, most Pontians strongly identify as Greeks. However, this has not always been the case. Before the creation of the diaspora, many Pontians did not consider themselves Greek. An ethnicity is made up of people with ancestry or cultural background in common. Self identification is an important part of belonging to an ethnic group. Pontians have a lot in common with other Greeks; for example, they speak Romeika, a Greek language variety. Pontians also traditionally follow the Greek Orthodox faith, although a minority in Turkey are Sunni Muslims. Pontian Greeks also share traits with other ethnic groups. Like Turks, they cook havítz (kuymak), boortsog, and İmam bayıldı. They share other aspects of their culture with Lazes, Persians, and Armenians. They may owe some aspects of their culture to ancient Anatolian peoples. The newly established Kingdom of Greece set up consulates in the Ottoman Empire to spread the Megali Idea. While the Anatolians recognized a shared cultural heritage, most weren't involved in an irredentist movement. Few Pontic Greeks supported the Megali Idea except for some Greek nationalists such as Nikos Kapetanidis. Very few wanted an independent Pontic state, and few had ambition to join with Greece, even in the early 1900s. The reason for this is unclear. Benny Morris and Dror Ze'evi give three theories on why most Pontic Greeks distanced themselves from nationalism and separatism: poorly developed political consciousness, tradition of submissiveness to Islamic hegemony, or fears of massacres and economic harm. These Pontians follow the Greek Orthodox Church and profess a strong Greek identity. After the Greek Turkish population exchange in 1923, even though the state never considered them a "national threat", many of these Pontians saw their language as a "cultural flaw" and desired to get rid of it. Historian and psychologist Stavros Iason Gavriilidis states that this was a result of the trauma they faced from the Greek genocide. A whole range of trade flourished among the various Greek colonies, but also with the indigenous tribes who inhabited the Pontus inland. Soon Trebizond established a leading stature among the other colonies and the region nearby become the heart of the Pontian Greek culture and civilization. A notable inhabitant of the region was Philetaerus (c. 343 BC–263 BC) who was born to a Greek father

This empire lasted for more than 250 years until it eventually fell at the hands of Mehmed II of the Ottoman Empire in 1461. However it took the Ottomans 18 more years to finally defeat the Greek resistance in Pontus. During this long period of resistance many Pontic Greeks nobles and aristocrats married foreign emperors and dynasties, most notably of Medieval Russia, Medieval Georgia, or the Safavid Persian dynasty, and to a lesser extent the Kara Koyunlu rulers, in order to gain their protection and aid against the Ottoman threat. Many of the landowning and lower class families of Pontus "turned Turk", adopting the Turkish language and Turkish Islam but often remaining crypto Christian before reverting to their Greek Orthodoxy in the early 19th century. In the 1600s and 1700s, as Turkish lords called derebeys gained more control of land along the Black Sea coast, many coastal Pontians moved to the Pontic Mountains. There, they established villages such as Santa. Between 1461 and the second Russo Turkish War of 1828–29, Pontic Greeks from northeastern Anatolia migrated as refugees or economic migrants (especially miners and livestock breeders) into nearby Armenia or Georgia, where they came to form a nucleus of Pontic Greeks which increased in size with the addition of each wave of refugees and migrants until these eastern Pontic Greek communities of the South Caucasus region came to define themselves as Caucasian Greeks. During the Ottoman period a number of Pontian Greeks converted to Islam and adopted the Turkish language. This could be willingly, for example so to avoid paying the higher rate of taxation imposed on Orthodox Christians or in order to make themselves more eligible for higher level government and regular military employment opportunities within the empire (at least in the later period following the abolition of the infamous Greek and Balkan Christian child levy or 'devshirme', on which the elite Janissary corps had in the early Ottoman period depended for its recruits). But conversion could also occur in response to pressures from central government and local Muslim militia (e. g.) following any one of the Russo Turkish wars in which ethnic Greeks from the Ottoman Empire's northern border regions were known to have collaborated, fought alongside, and sometimes even led invading Russian forces, such as was the case in the Greek governed, semi autonomous Romanian Principalities, Trebizond, and the area that was briefly to become part of the Russian Caucasus in the far northeast.

Қазіргі заманғы

Христиандық понттық гректердің ірі қауымдастықтары (халықтың шамамен 25 пайызы) 1920 жылдарға дейін Понт аймағында (Түркияның солтүстік-шығысындағы Трабзон және Карс, сондай-ақ Ресей Кавказы) және 1990 жылдарға дейін Грузия мен Арменияның кейбір аймақтарында өздерінің салт-дәстүрлерін және грек тілінің диалектісін сақтап келді.

Қалған сәулет және қоныстар

Қара теңіздің оңтүстік жағалауында мыңдаған жылдар бойы болған Понт гректері көптеген ғимараттар салған, олардың кейбіреулері бүгінге дейін сақталған. Көптеген құрылыстар қираған күйде тұр. Дегенмен, басқалары әлі де қолданыста; мысалы, Трабзондағы Накип мешіті, 900 немесе 1000 жылдары грек православие шіркеуі ретінде салынған. Ежелгі гректер б.з.б. 700 жылдары Қара теңізге жетіп, қоныстанған; Синопе, болжам бойынша, ең алғашқы отар болған. Понт аймағының грек тарихшысы Страбонның мәлімдемесіне сәйкес, Милет қаласынан гректер Понт аймағына қоныс аударған. Осман империясының соңғы және түрік кезеңдерінде бұл қамал мемлекеттік түрме ретінде пайдаланылған. Б.з.б. 281 жылдан б.з. 62 жылына дейін Митридат патшалары Понт аймағын басқарған және оны Понт патшалығы деп атаған. Билеуші әулет парсылық болғанымен, көптеген патшалардың грек тегі болған, себебі Понт билеушілері көбінесе Селевкид әулетінен шыққандарға үйленген. Осы парсы-грек билеушілерінің кейбіреулері Понт патшаларының қабірлеріне жерленген. Олардың некрополі Амасияда әлі де көрініп тұр. Понт патшасы Фарнакс I б.з.б. 100 жылдары Гиресун қамалын салған болуы мүмкін. Ол орта ғасырларда да салынған болуы мүмкін. Қамалдан Қара теңіз бен Гиресунның көп бөлігі көрінеді. Көптеген басқа да құрылыстар ежелгі гректердің тұру кезеңіне дейін салынған. Ежелгі гректер б.з.б. 5 ғасырдан бастап Гиресун қаласында (сол кезде Красус деп аталған) қоныстанған. Осы кезеңде олар Гиресун аралын да пайдаланған болуы керек. Родос ақыны Аполлоний өзінің танымал "Аргонавтика" эпосында осы аралды атап өткен. Аралдағы құрбандық алаңдары классикалық немесе эллинистік кезеңге жатады. Аймақта христиан дінінің пайда болуынан кейін де оның діни орталық ретінде қолданылуы жалғасқан. Византия кезеңінде, шамамен 400 немесе 500 жылдары, Синопалық Әулие Фокаға немесе Марияға арналған монастырь кешені салынған. Ол діни орталық және бекініс ретінде қызмет еткен. Көне грек қалаларының көптеген қалдықтары бүгінге дейін сақталған. Олардың бірі – Афина, қазіргі Пазар қаласының жанындағы археологиялық орын. Бұл қала Қара теңіз жағалауында орналасқан және Афинаға арналған ғибадатханаға ие болған. Рим кезеңінде христиан діні Понт аймағына тарағаннан кейін, Понт гректері көптеген шіркеулер, монастырлар және басқа да діни ғимараттар салуға кіріскен. Гиресун провинциясының Шебинкарахисар ауданындағы Мәриям монастыры аймақтағы ең көне грек православие монастырларының бірі болуы мүмкін; түрік археологтары оның 2 ғасырға жататындығын жоққа шығармайды. Монастырь тастан қашалған және үңгірге салынған. 2010 жылдардың ортасында ол туристерге ашық болды. Кейіннен басқа да діни ғимараттар салынды. Трабзон провинциясының Мачка ауданында үш қираған монастырь бар: Панагия Сумела монастыры, Әулие Георгий Перистереотас монастыры және Вазелон монастыры. Бұл ғимараттар Византияның ерте кезеңінде салынған. Мысалы, Вазелон монастыры 270 жылы салынған және 1922/3 жылы тасталғанға дейін үлкен саяси және әлеуметтік маңызға ие болған. Георгий монастыры (Куштул монастыры деп те аталады) және Вазелон ескіргенімен, Сумела танымал туристік орын болып табылады. Понт гректері Византия кезеңінде де бірқатар діни емес ғимараттар салған. Мысалы, 500 жылдары Ризеде Юстиниан I бұйрығымен қамал салынған. Кейін ол кеңейтілген. Ескі бекініс бүгінге дейін сақталған және туристерге қызмет көрсетеді. Кейіннен Понтийлер тағы да шіркеулер мен қамалдар салған. Балатлар шіркеуі – 660 жылы салынған Византиялық шіркеу. Ол Қара теңіз жағалауында орналасқан. Вандализм мен табиғи бұзылуларға қарамастан, шіркеуде әлі де ескі фрескалар бар, олар қазіргі тарихшыларды қызықтырады. Ғимараттың өзі римдік кезеңге дейін салынған болуы мүмкін. Ол ғасырлар бойы әртүрлі мақсаттарда қолданылған болуы мүмкін, шіркеу ретінде пайдаланудан бұрын, мүмкін, халыққа арналған монша және гимназия болған. Жерде табылған қыш ыдыстар римдік және эллинистік кезеңдерге жатады. Сонымен қатар, Балатлар шіркеуінен Шынайы Кресттің бір бөлігі табылды деген болжамдар бар; алайда, табылған материалдар шын мәнінде қасиетті немесе басқа да қасиетті тұлғаның реликвиялары болған деп саналады. Трабзонда бүгінге дейін кем дегенде үш кеш Византиялық шіркеу сақталған. Әулие Анна шіркеуі, атауынан көрініп тұрғанындай, Марияның анасы – Әулие Аннаға арналған. Құрылыстың нақты күні белгісіз болғанымен, ол 884 және 885 жылдары Византия императорларымен қалпына келтірілген. Онда үш апсида және есіктің үстіндегі барабан бар. Трабзонның көптеген шіркеулерінен айырмашылығы, 1461 жылы Османдықтардың басып алуынан кейін ол мешітке айналдырылмаған. Трабзондағы тағы екі құрылыс, Византиялық немесе Трапезунт кезеңінде шіркеу ретінде салынған, қазірде қолданыстағы мешіттер. Жаңа жұма мешіті, мысалы, бұрын Әулие Евгениоске арналған Агиос Евгениос шіркеуі болған. Тағы бірі – Фатих мешіті. Бұл бастапқыда Панагия Хрисокефалос шіркеуі болған, Трабзондағы кафедралық собор. Атының мәнісі бар: Фатих түрік тілінде де, қазіргі түрік тілінде де «басқыншы» деген мағынаны білдіреді. Тағы бір шіркеу, Трабзонның Агия Софиясы, шамамен Мануил I Комненмен салынған болуы мүмкін. Түріктердің басып алуынан кейін ол мешітке айналдырылды; фрескалар мұсылмандық құлшылық үшін жабылуы мүмкін. Агия София 20 ғасырдың ортасында қайта жаңартылды. 1204 жылы Еуропалық басқыншылар Константинопольді тонағаннан кейін Византия империясы ыдырады. Понт аймағы Комнендер отбасының қолына көшті, олар жаңа Трапезунт империясын басқарды. Трапезунт империясы кезеңінде көптеген жаңа құрылыстар салынды. Олардың бірі – Ризе провинциясындағы Қыз қамал. Қамал Қара теңіз жағалауынан аздау жердегі аралда орналасқан. Британдық византиятанушы Энтони Брайердің мәлімдемесіне сәйкес, ол 1200 немесе 1300 жылдары Трапезунт билеушілерінің бұйрығымен салынған. Ризе провинциясындағы Зилкале қамалы да бар. Осы тарихшының мәлімдемесіне сәйкес, ол Трапезунт империясымен жергілікті Хемшин билеушілері үшін салынған болуы мүмкін. Тағы бір қамал, Гүмүшхане провинциясындағы Ков қамалы, Трапезунт императоры Алексий III салдырған болуы мүмкін. Алексий III, Трапезунт империясы гүлденген соңғы императорлардың бірі, 1300 жылдары Панагия Теоскепастос монастырын салған. Бұл Трабзондағы әйелдерге арналған монастырь болған. Монастырь туризмді көтеру үшін қайта жаңартылуы мүмкін. 1461 жылы Мехмед Фатих Трабзонды қоршағаннан кейін Трапезунт империясы құлады. Осы кезеңде көптеген шіркеу ғимараттары мешітке айналдырылды, ал қалғандары грек православие қауымдастығында қалды. Понт гректері Османдық билік кезінде де өмір сүріп, құрылыс жұмыстарын жалғастырды. Мысалы, Гүмүшханедегі Понтийлер 1600 жылдары Санта (қазіргі Дұманлы) аталған аңғарлық қаланы құрды. Бүгінге дейін Сантаның грек православие тұрғындары салған көптеген тас мектептер, үйлер мен шіркеулер сақталған. Дегенмен, олар Османдық қоғамнан оқшауланған жоқ; Понт гректері Османдық құрылыс жобаларына еңбектерімен үлес қосты. 1610 жылы Понтийлер Гиресун провинциясындағы Хажы Абдулла қабырғасын салды. Бұл қабырғаның ұзындығы шамалы. Трабзон Османдық кезеңінің барлық кезеңінде Понт грек қоғамы мен мәдениетінің маңызды орталығы болып қала берді. Ғалым Севастос Кимитис 1600 жылдардың соңынан 1900 жылдардың басына дейін Трабзонда жұмыс істеген грек мектебі – Фронтистерион Трапезустың негізін қалады. Ол Понт аймағының барлық жерінде грек тілінде білім берудің маңызды орталығы болды. Кейбір студенттер Трабзоннан тыс жерден оқуға келді (мысалы, Ризеде туған Никос Капетанидис). 1856 жылғы Османдық реформалық эдикт Османдық империяның еврейлері мен христиандары үшін діни бостандық пен азаматтық теңдікке кепілдік бергеннен кейін жаңа шіркеулер салынды. Олардың бірі – Першәмбедегі Джейсон мүйісіндегі шіркеу, Орду провинциясы. Бұл шіркеуді 1800 жылдары жергілікті грузин және гректер салған; ол бүгінге дейін сақталған. Тағы бірі – Гиресун провинциясының Чакрак ауданындағы кішкентай тас шіркеу. Тағы бірі – Ордудағы Ташбашы шіркеуі, ол 1800 жылдары салынған; грек православиелері Түркиядан қуылғаннан кейін ол түрме ретінде пайдаланылды. Понт аймағында көптеген маңызды емес шіркеулер сақталған. Понт гректеріне тиесілі болған ескі үйлердің кейбіреулері әлі де тұр. Мысалы, бай грек Константинос Теофилактос үй салдырған...

During their millennia long presence on the Black Sea's southern coast, Pontic Greeks constructed a number of buildings, some of which still stand today. Many structures sit in ruins. Others, however, enjoy active use; one example is Nakip Mosque in Trabzon, originally built as a Greek Orthodox church during the 900s or 1000s. Ancient Greeks reached and settled the Black Sea by the 700s BC; Sinope was perhaps the earliest colony. According to the Pontic Greek historian Strabo, Greeks from the existing colony of Miletus settled the Pontus region. During late Ottoman and recent Turkish times, the fortress housed a state prison. Between 281 BC and 62 AD, the Mithridatic kings ruled the Pontos region and called it the Kingdom of Pontus. While the ruling dynasty was Persian in origin, many kings had Greek ancestry, as Pontic rulers often married Seleucid nobility. Some of these Persian/Greek rulers were interred in the Tombs of the kings of Pontus. Their necropolis is still visible in Amasya. One Pontic king, Pharnaces I of Pontus, may have built Giresun Castle in the 100s BC. There's also a chance it was built during medieval times. From the castle, the Black Sea and much of Giresun are visible. Many other structures date back to Greek occupation in ancient times. Ancient Greeks inhabited Giresun, then called Kerasous, from the 5th century BC. During this time, they must also have used Giresun Island. The poet Apollonius of Rhodes mentioned this island in his best known epic, the Argonautica. Altars on the island date to the Classical or Hellenistic period. Its use as a religious center continued after the rise of Christianity in the region. During Byzantine times, likely in the 400s or 500s AD, a monastic complex was built on the island, dedicated to either St Phocas of Sinope or Mary. It functioned both as a religious center and as a fortress. Many old Pontic Greek city states remain in ruins. One is Athenae, an archaeological site near modern Pazar. It sat on the Black Sea coast and housed a temple to Athena. After Christianity spread to the Pontus region in Roman times, Pontic Greeks began constructing a number of churches, monasteries, and other religious buildings. The Virgin Mary Monastery in Şebinkarahisar District, Giresun Province may be one of the oldest Greek Orthodox monasteries in the region; Turkish archaeologists suspect it may date to the 2nd century. The monastery is made of carved stone and built into a cave. As of the mid 2010s, it was open for tourism. Other religious buildings were constructed later. Three ruined monasteries lie in Maçka, Trabzon Province: Panagias Soumela Monastery, Saint George Peristereotas Monastery, and Vazelon Monastery. These were built during early Byzantine times. Vazelon Monastery, for example, was built around 270 AD, and it retained great political and societal importance until its abandonment in 1922/3. While St. George Monastery (also called Kuştul Monastery) and Vazelon are abandoned, Sumela is a prominent tourist attraction. Pontic Greeks also constructed a number of non religious buildings during Byzantine times. In the 500s, for example, a castle was built in Rize on the order of Justinian I. It was later expanded. The old fortress still stands today, serving tourists. Later, the Pontians built further churches and castles. Balatlar Church is a Byzantine church dating back to 660. It lies on the Black Sea coast. Despite vandalism and natural deterioration, the church still has old frescoes, which have been of interest to modern historians. The actual structure itself may date to Roman times. It likely had different uses over the centuries, potentially being a public bath and gymnasium before its use as a church. Pottery found at the site dates to the Roman and Hellenistic eras. There is also speculation that a piece of the True Cross was found at Balatlar Church; however, it's more likely that the materials found were actually the relics of a saint or other holy person. Trabzon has at least three more late Byzantine churches that stand today. St. Anne Church, as the name suggests, was dedicated to Saint Anne, the mother of Mary. While the actual date of construction is uncertain, it was restored by the Byzantine emperors in 884 and 885. It had three apses and a tympanum over the door. Unlike many churches in Trabzon, there is no evidence of it being converted into a mosque following Ottoman conquest in 1461. Two other structures in Trabzon, built as churches in Byzantine or Trapezuntine times, are now functional mosques. The New Friday Mosque, for example, was originally the Hagios Eugenios Church dedicated to Saint Eugenios of Trebizond. Another is Fatih Mosque. It was originally the Panagia Chrysokephalos church, a cathedral in Trabzon. The name is fitting; fatih means "conqueror" in both Ottoman and modern Turkish. Another church, Trabzon's Hagia Sophia, was perhaps built by Manuel I Komnenos. It was used as a mosque after Turkish conquest; the frescoes may have been covered for Muslim worship. Hagia Sophia underwent restoration work in the mid 20th century. After European invaders sacked Constantinople in 1204, the Byzantine Empire fractured. The Pontus region went into the hands of the Komnenos family, who ruled the new Empire of Trebizond. During the Empire of Trebizond, many new structures were built. One is Kiz Castle in Rize Province. The castle sits on an islet just off the Black Sea coast. According to Anthony Bryer, a British Byzantinist, it was built in the 1200s or 1300s on the order of Trapezuntine rulers. Zilkale Castle is another fortress in Rize Province. According to the same historian, it may have been built by the Empire of Trebizond for local Hemshin rulers. Yet another fortress, the Kov Castle in Gümüşhane Province, may have been built by Trapezuntine Emperor Alexios III. Alexios III, one of the last emperors under whom the Empire of Trebizond flourished, built Panagia Theoskepastos Monastery in the 1300s. It was an all female monastery in Trabzon. The monastery may undergo restoration work to boost tourism. After Mehmed the Conqueror lay siege to Trabzon in 1461, the Empire of Trebizond fell. Many church buildings became mosques around this time, while others remained in the Greek Orthodox community. Pontic Greeks continued to live and build under Ottoman rule. For example, Pontians in Gümüşhane established the valley town of Santa (today called Dumanlı) in the 1600s. Even today, many of the stone schools, houses, and churches built by Santa's Greek Orthodox residents still stand. They weren't divorced from Ottoman society, however; Pontic Greeks also contributed their labor to Ottoman construction projects. In 1610, Pontians built the Hacı Abdullah Wall in Giresun Province. The wall is long. Trabzon remained an important center of Pontic Greek society and culture throughout Ottoman times. A scholar named Sevastos Kyminitis founded the Phrontisterion of Trapezous, a Greek school operating in Trabzon from the late 1600s to the early 1900s. It was an important center for Greek language education across the whole Pontus region. Some students came from outside of Trabzon to learn there (one example being Nikos Kapetanidis, who was born in Rize). After the Ottoman Reform Edict of 1856 guaranteed more religious freedom and civic equality for the Ottoman Empire's Jews and Christians, new churches were constructed. One of these was the church at Cape Jason in Perşembe, Ordu Province. Local Georgians and Greeks built this church in the 1800s; it remains today. Another was the small stone church in Çakrak, Giresun Province. Still another was Taşbaşı Church in Ordu, built in the 1800s; after the Greek Orthodox were expelled from Turkey, it saw some use as a prison. Many other less notable churches remain throughout the Pontus region. Some of the old houses once belonging to Pontic Greeks still stand. For example, Konstantinos Theofylaktos, a wealthy Greek, had a mansion built for him in Trabzon. It now functions as Trabzon Museum. Many structures have not survived to the present day. One example of this is Saint Gregory of Nyssa Church, Trabzon, which was dynamited in the 1930s to make way for a new building.

Шығыс Анатолия гректері

Шығыс Анатолияның жоталы жазықтарында тұратын гректер, Трапезунд империясының шекарасының оңтүстігінде – негізінен бұрынғы Осман вилайеті Ерзурумның солтүстік бөлігі, Ерзинжан мен Карс провинциялары арасында, яғни Армян жоталарының батыс жартысында – орналасқан. Бұл гректерді нақты Понт гректерінен және Кавказ гректерінен ерекшелендіреді. Олар 1461 жылы Трапезунд империясы құлағаннан кейін Понт тауларындағы өздерінің туған жерлерін тастап, Шығыс Анатолия жазығына көшіп келген босқындар мен көшпенділерге дейін соңғы ұрпақтар. Олар негізінен Рим және Византия империясының кеш сатыларында Ерзурум провинциясына қоныстанған грек шаруаларының, әскерлердің, мемлекеттік қызметкерлердің және саудагерлердің ұрпақтары еді. Батыс және орталық Қара теңіз жағалауының, Понт тауларының толыққанды гректелген аймақтарынан өзгеше, Ерзинжан және Ерзурум аймақтарында негізінен түрік және армян тілдері қолданылып, гректер халықтың аз бөлігін құрады. Сондықтан осы аймақтағы гректер Понт гректеріне қарағанда түрік және армян мәдениетінің ықпалына көбірек ұшырады, сонымен қатар түрік тілін жақсы білуге бейім болды, әсіресе олар қоныстанған аймақтар Рум Сәлжұқ сұлтандығының және Орталық және Шығыс Анатолиядағы басқа да Осман империясына дейінгі түрік биліктерінің құрамында болғандықтан. Көптегендері Сельджук және Осман кезеңдерінде "түрікке өткені" және содан кейін түрік қоғамына ассимиляцияланғаны немесе 19 ғасырда христиан православиесіне қайта оралғаны белгілі. Ерзурум провинциясы 19 және 20 ғасырлардың басында Ресей империясымен бірнеше рет басып алынып, оккупацияланды, және Шығыс Анатолия гректерінің көп саны осы науқандарда, әсіресе 1828-29 жылдардағы орыс-түрік соғысында Ресеймен ынтымақтастық жасағаны мәлім. Понт гректері сияқты, Осман империясының ерте кезеңінен 1829 жылға дейін Карс провинциясына, Грузияға, Арменияға және Оңтүстік Ресейге көшіп кеткен Шығыс Анатолия гректері әдетте Кавказ гректері деп аталатын Понт гректерінің тармағына ассимиляцияланды. Ал осы аймақта қалған және 20 ғасырдың басына дейін өз грек тілектерін сақтап қалғандар 1923 жылы Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасу аясында Грекия Корольдігіне жер аударылды немесе осы Анатолия бөлігінде болған армян геноцидінен кейін болған грек геноциді кезінде қырғынға ұшырады.

Ethnic Greeks indigenous to the high plateau of Eastern Anatolia to the immediate south of the boundaries of the Empire of Trebizond – essentially the northern portion of the former Ottoman Vilayet of Erzurum between Erzinjan and Kars province, that is the western half of the Armenian Highlands – are sometimes differentiated from both Pontic Greeks proper and Caucasian Greeks. These Greeks pre date the refugees and migrants who left their homelands in the Pontic Alps and moved onto the Eastern Anatolian plateau after the fall of the Empire of Trebizond in 1461. They were mainly the descendants of Greek farmers, soldiers, state officials and traders, who settled in Erzurum province in the late Roman and Byzantine Empire period. Unlike the thoroughly Hellenized areas of the western and central Black Sea coast and the Pontic Alps, the Erzinjan and Erzerum regions were primarily Turkish and Armenian speaking, with Greeks forming only a small minority of the population. The Greeks of this region were consequently more exposed to Turkish and Armenian cultural influences than those of Pontus proper, and also more likely to have a strong command of the Turkish language, particular since the areas they inhabited had also been part of the Seljuk Sultanate of Rum and other pre Ottoman Turkish powers in Central and Eastern Anatolia. Many are also known to have "turned Turk" in both the Seljuk and Ottoman periods, and consequently to have assimilated into Turkish society or reverted to Christian Orthodoxy in the 19th century. Erzurum province was invaded and occupied by the Russian Empire several times in the 19th and early 20th centuries, and large numbers of Eastern Anatolia Greeks are known to have collaborated with the Russians in these campaigns, particularly that of the 1828–29 Russo Turkish War, alongside Pontic Greeks inhabiting areas to the immediate north of Erzinjan and Erzurum. As with Pontic Greeks proper, those Eastern Anatolia Greeks who migrated eastwards into Kars province, Georgia, Armenia and Southern Russia between the early Ottoman period and 1829 generally assimilated into the branch of Pontic Greeks usually called Caucasian Greeks. Those who remained and retained their Greek identity into the early 20th century were either deported to the Kingdom of Greece as part of the exchange of populations between Greece and Turkey in 1923 4 or massacred in the Greek genocide that occurred after the larger Armenian genocide in the same part of Anatolia.

Мәдениет

Понт мәдениеті өзінің әртүрлі аймақтарының жер бедерімен тығыз байланысты. Трапезонт, Самсунда, Керасунда және Синопи сияқты сауда қалаларында космополиттік орта таптың қолдауымен жоғары білім мен өнер гүлденді. Аргируполис сияқты ішкі қалаларда экономика негізінен ауыл шаруашылығы мен кен өндірісіне құрылған, бұл дамыған портовый қалалар мен Понт тауларының етегіндегі аңғарлар мен жазықтарда орналасқан ауылдық аймақтар арасында экономикалық және мәдени айырмашылықты тудырды.

Тіл

Понти тілінің тілдік тамыры Иониялық грек тілінен, койне және Византиялық грек тілдері арқылы дамыған, көптеген ежелгі сөздерді сақтайды және түрік тілінен, сондай-ақ парсы және түрлі кавказ тілдерінен сөздер қабылдаған.

Білім

Понтиялық гректердің бай мәдени өмірі аймақтағы білім беру орындарының, шіркеулер мен монастырлардың көптігінен көрінеді. Олардың ішінде 1682/3 жылдан 1921 жылға дейін қызмет еткен Трапезус Фронтистерионы бар, ол аймақ бойынша грек білімінің жылдам дамуына зор ықпал етті. Бұл мекеменің ғимараты қаладағы ең танымал понтийлік грек ескерткіші болып табылады. Тағы бір мәшһүр орын – 1682 және 1722 жылдары салынған Аргируполис, Синопи аймағындағы 38 мектеп, Керасунда аймағындағы 39 мектеп, көптеген шіркеулер мен монастырлар. Олардың ішінде Трапезус қаласындағы Әйгілі Святой Евгений және Агия София шіркеулері, Святой Георгий және Святой Иоанн Вазелонос монастырлары, сондай-ақ ең танымал және құрметті – Панагия Сумела монастыры ерекше аталады. 19 ғасырда Понтиялық грек қауымдастықтары Трапезунд вилайетінде жүздеген мектептер салған, бұл аймақты Осман империясындағы ең жоғары сауаттылық деңгейіне ие еткен. Османдық салық тізімдеріне сәйкес, 17 ғасырда ислам дініне өткен Кайкара гректері де білім беру мекемелерімен танымал болды. Оф аңғарының мұғалімдері Анатолиядағы мыңдаған сүнни және суфи студенттеріне үй мектептерінде және шағын медреселерде білім берді. Бұл мектептердің кейбіреулерінде араб тілімен қатар понтийлік грек тілі де (сондай-ақ, аз дәрежеде парсы немесе Осман түрік тілі де) оқытылды. Әта түрк республикасының алғашқы кезеңінде бұл медреселерге тыйым салынғанмен, олардың кейбіреулері 20 ғасырдың екінші жартысына дейін, қалың жерде орналасқандықтан, жұмыс істеуін жалғастырды. Бұл білімдік мұраның әсері бүгінге дейін сақталуда, Оф, Кайкара және Ризедегі понтийлік грек текті Нақшбанди суфи ордендерінің ықпалымен өскен көптеген көрнекті дін қызметкерлері, ғалымдар мен саясаткерлер пайда болды. Олардың арасында президент Ердоған да бар, оның отбасы Потамия ауылынан шыққан.

Музыка

Понтия музыкасы Ежелгі Грекия, Византия және Кавказдың (әсіресе Карс аймағынан) музыкалық дәстүрлерінің элементтерін сақтайды. Гректерден бұрын осы аймақта өмір сүрген жергілікті халықтардың да әсері болуы мүмкін, бірақ бұл толыққанды дәлелденбеген. Музыкалық стильдер, тіл үлгілері және басқа да мәдени ерекшеліктер Понт аймағының географиялық ерекшеліктерімен байланысты қалыптасқан. Аймақтың таулары мен өзендері Понтия гректерінің қарым-қатынасына кедергі келтіріп, олардың әртүрлі дамуына себеп болды. Понтия музыкасының қалыптасуында Понтия аймағының шетіндегі түркі халықтарының да ықпалы болды. Сондықтан Шығыс Понтияның музыкалық стилі Батыс немесе Оңтүстік-Батыс Понтиядан айқын ерекшеленеді. Мысалы, Карстың Понтия музыкасы Кавказ музыкасының және Анатолияның басқа аймақтарының әсерін көрсетеді. Қара теңіз аймағындағы түріктердің музыкасы мен билері гректердің Понтия музыкасына өте ұқсас, ал кейбір әндер мен мелодиялар ортақ. Нағыз зарлы әндер мен балладаларды қоспағанда, бұл музыка көбінесе би үшін орындалады. Понтия музыкасының маңызды бөлігі – Акрит әндері, Византия империясында 9 ғасырда пайда болған, музыкаға қойылған батырлық немесе эпикалық поэзия. Бұл әндер Византия империясының шығыс шекарасын қорғаған Акрит сарбаздарының ерліктерін жырлайды. Понтия музыкалық жинағындағы ең көп қолданылатын аспап – кеменче немесе лира, ол ортағасырлық Еуропаның басқа да ішекті аспаптарымен, мысалы, Кит скрипкасы мен Ребекпен тығыз байланысты. Ангион немесе тулум (сыбызғының бір түрі), давул (бір түрі барабан), шилиаврин және кавал немесе гавал (флейтаға ұқсас құбыр) да маңызды аспаптар. Зурна әр аймақта әртүрлі нұсқаларда кездеседі, ал Бафра стилінің дыбысы оның үлкен өлшеміне байланысты ерекше. Скрипка Бафра аймағында және Батыс Понтияның барлық аймақтарында кең таралған. Кеман, Каппадокия аспабына ұқсас, Оңтүстік-Батыс Понтияда және Каппадокияда тұратын Понтия гректерінің арасында танымал болды. Сонымен қатар, дефи (тамбуриннің бір түрі), ути және Карс аймағындағы кларнет пен аккордеонды атауға болады. Понтия музыкасының танымал орындаушылары: Стелиос Казанцидис, Хрисантос Теодоридис, Статис Николаидис, Теодорос Павлидис, Яннис Цитиридис және Пела Николаиду.

Pontian music retains elements of the musical traditions of Ancient Greece, Byzantium, and the Caucasus (especially from the region of Kars). Possibly there is an underlying influence from the native peoples who lived in the area before the Greeks as well, but this is not clearly established. Musical styles, like language patterns and other cultural traits, were influenced by the topography of Pontos. The mountains and rivers of the area impeded communication between Pontian Greek communities and caused them to develop in different ways. Also significant in the shaping of Pontian music was the proximity of various non Greek peoples on the fringes of the Pontic area. For this reason we see that musical style of the east Pontos has significant differences from that of the west or southwest Pontos. The Pontian music of Kars, for example, shows a clear influence from the music of the Caucasus and elements from other parts of Anatolia. The music and dances of Turks from Black Sea region are very similar to Greek Pontic and some songs and melodies are common. Except for certain laments and ballads, this music is played primarily to be danced to. An important part of Pontic music is the Acritic songs, heroic or epic poetry set to music that emerged in the Byzantine Empire, probably in the 9th century. These songs celebrated the exploits of the Akritai, the frontier guards defending the eastern borders of the Byzantine Empire. The most popular instrument in the Pontian musical collection is the kemenche or lyra, which is related closely with other bowed musical instruments of the medieval West, like the Kit violin and Rebec. Also important are other instruments such as the Angion or Tulum (a type of Bagpipe), the davul, a type of drum, the Shiliavrin, and the Kaval or Ghaval (a flute like pipe). The zurna existed in several versions which varied from region to region, with the style from Bafra sounding differently due to its bigger size. The Violin was very popular in the Bafra region and all throughout west Pontos. The Kemane, an instrument closely related to the one of Cappadocia, was highly popular in southwest Pontos and with the Pontian Greeks who lived in Cappadocia. Finally worth mentioning are the Defi (a type of tambourine), Outi and in the region of Kars, the clarinet and accordion. Popular singers of Pontic music include Stelios Kazantzidis, Chrysanthos Theodoridis, Stathis Nikolaidis, Theodoros Pavlidis, Giannis Tsitiridis, and Pela Nikolaidou.

Билеу

Понтия биінде парсы және грек билерінің элементтері сақталған. Хорой/Чорой (Χοροί), жеке Хорос/Choros (Chorus) (Χορός) деп аталатын билер, ежелгі Понт және қазіргі грек тілдерінде тікелей "Би" деген мағынаны білдіреді, дөңгелек пішіндес және әрқайсысы ерекше қысқа қадамдармен сипатталады. Понтия биінің ерекшелігі – тремюло (Τρέμουλο), яғни арқаның өзінің осімен бұрылуы арқасында жоғарғы дененің жылдам дірілдеуі. Басқа грек билері сияқты, олар да тізбектей биленеді және бишілер шеңбер құрайды. Понтия билері парсы және Таяу Шығыс билеріне де ұқсас, себебі оларды бір биші жетектемейді. Ең белгілі Понтия билері – Тик (би), Серра, Махерия немесе Пирехеиос, Коцари және Омал. Басқа, сирек кездесетін билерге Летсина, Дипат, Подараки және Ациапат жатады.

Әскери дәстүр

Әр жылдың 19 мамырында Грекия армиясының Президенттік гвардиясы Евзонай салтанатты жасағы Понт геноцидін еске алу мақсатымен дәстүрлі қара Понт киімін киеді.

Грекияда

Грекияда понтийлерге қатысты түрлі көзқарас бар. Понтийлер грек батырлығының символы немесе мифтік жауынгерлер ретінде дәріптелуі мүмкін. Дегенмен, олар қарапайым және көшпелі ауыл тұрғындары ретінде стереотиптелген. Грек халқының понтийлік анекдоттар деп аталатын әзіл жанры бар, онда понтийлер клоундар ретінде бейнеленеді, ал кейбір грек сленгінде "понтий" сөзі "ақымақ" мағынасын білдіруі мүмкін; мұның себебі 1950 жылға дейінгі понтийлік босқындарды қабылдаудың салдары, ал қазіргі таңда көптеген понтийлер осы анекдоттарға күліп қана қоймай, қызыға да көреді.

Понттық гректер халықтық мәдениетте

Теодорос Ангелопулос режиссерлік жасаған 1984 жылғы «Китераға саяхат» (Ταξίδι στα Κύθηρα) фильмінде басты кейіпкер грек азаматтық соғысынан кейін Кеңес Одағына жер аударылған понтий грегі. Ол 32 жылдан кейін Грекияға оралады. 1998 жылы түсірілген «Қала шетінен» (Από την άκρη της πόλης) фильмінде режиссер Константинос Джаннарис Афинаның жезөкшелік әлеміндегі қазақстандық жас «орыс понтийі» өмірін бейнелейді. 1999 жылғы «Топырақ пен су» (Χώμα και νερό) фильмінде кейіпкерлердің бірі – стриптиз клубында әйелдер сатумен айналысатын грузин понтий грегі. 2000 жылы жарық көрген «Not Even My Name: From a Death March in Turkey to a New Home in America, A Young Girl's True Story of Genocide and Survival» атты естеліктер кітабында Тео Халоның анасы Сано Хало грек геноцидіне дейін және кейін Понт аймағындағы өмірді суреттейді. 2000 жылғы «The Very Poor, Inc. (Πάμπτωχοι Α.Ε.)» фильмінде кейіпкерлердің бірі – Кеңес Одағынан келген понтий грегі, Тимиос Хлоридис. Хаос теориясы саласындағы математик Хлоридис, қор нарығының алдында заңсыз темекі сатуға мәжбүр болады. 2002 жылғы Джеффри Эвгенидестің «Миддлсекс» романында Зизмо есімді американдық кәсіби қылмыскер кейіпкерлердің бірі. 2003 жылғы түрік фильмі «Бұлттарды күту» (Bulutlari Beklerken, Περιμένοντας τα σύννεφα) онда Понттан бала кезінде ағасымен бірге кетпеген понтий грек әйелі, Кеңес Одағынан келген Танасис есімді понтий грегімен кездеседі, ол оған Грекиядағы ағасын табуға көмектеседі. Фильмде понтий геноцидіне сілтемелер бар. 2008 жылғы Питер Стефанидис жазған, өндірген және режиссерлік еткен «Pontos» қысқаметражды фильмінде ол Ли Мейсон (Кемал) және Росс Блэк (Панцо) рөліндегі екі басты кейіпкердің көзқарасынан геноцидтің бір бөлігін көрсетуді мақсат етеді. 2012 жылғы Стефанос Пападопулостың «Қара теңіз» өлеңдер жинағында понтий гректерінің аймақтан кетуінің қиялмен суреттелген сынақтары мен саяхаттары бейнеленген. Оны Sheep Meadow Press баспасы шығарды.

In the 1984 movie Voyage to Cythera (Ταξίδι στα Κύθηρα), directed by Theodoros Angelopoulos, the protagonist is a Pontian Greek who was deported to the Soviet Union after the Greek civil war. He returns to Greece after 32 years. In his 1998 movie From the Edge of the City (Από την άκρη της πόλης), the film director Constantinos Giannaris describes the life of a young "Russian Pontian" from Kazakhstan in the prostitution underworld of Athens. In the 1999 movie Soil and Water (Χώμα και νερό), one of the characters is a Pontian Greek from Georgia who works as a woman's trafficker for a strip club. In the 2000 memoir Not Even My Name: From a Death March in Turkey to a New Home in America, A Young Girl's True Story of Genocide and Survival by Thea Halo, life in the Pontus region is described by her mother Sano Halo before and after the Greek genocide. In the 2000 movie The Very Poor, Inc. (Πάμπτωχοι Α.Ε. ), one of the characters is a Pontian Greek from the Soviet Union named Thymios Hloridis. A mathematician with a specialty in chaos theory, Hloridis is forced to make a living selling illegal cigars in front of the stock market. In the 2002 novel Middlesex by Jeffrey Eugenides, one of the side characters is a Pontian American career criminal named Zizmo. In the 2003 Turkish movie Waiting for the Clouds (Bulutlari Beklerken, Περιμένοντας τα σύννεφα), a Pontian Greek woman who didn't leave Pontus as a child with her brother during the population exchange, meets Thanasis, a Pontian Greek man from the Soviet Union, who helps her to find her brother in Greece. The movie makes some references to the Pontic genocide. In the 2008 short movie Pontos, written, produced, and directed by Peter Stefanidis, he aims to capture a small part of the genocide from the perspective of its two central characters, played by Lee Mason (Kemal) and Ross Black (Pantzo). A 2012 poetry collection, The Black Sea by Stephanos Papadopoulos, depicts the imagined trials and voyages of the Pontic Greek exodus from the region. It was published by Sheep Meadow Press.